Skip to main content

Full text of "Heinrici Chronicon Lyvoniae"

See other formats


Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and fmally to you. 

Usage guidelines 

Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc 
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we liave taken stcps to 
prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing tcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. 
Wc also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laigc amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout this projcct andhclping thcm lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you arc doing is lcgal. Do not assumc that just 
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offcr guidancc on whclhcr any speciflc usc of 
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite seveie. 

About Google Book Search 

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs 
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb 

at |http : //books . qooqle . com/| 



i 




v.^f 



3 

M8 

V. ^7 



I . 



SCRIPTORES RERUM 



G E R M A IV I C A R U M 



IN USUM SCHOLARUM 



EX MONUMENTIS GERMANIAE 

HISTORICIS RECUDI FECIT 



GEORGIUS HEINRICUS PERTZ 

SERENISSIMO BORDSSIAE RE6I A COMSILIIS RE6IUINIS INTIMIS. 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 



HANNOVERAE 
IMPENSIS BIBLIGPGLn HAHNIANI 

18 7 4. 



Hs-/ 



« • / ' .' . 7 > f 



HEINRICI 

CHRONICON LYVOMAE 



EX RECENSIONE WILHELMI ARNDT 



IN USUM SCHOLARUM 



EX MONUMENTIS GERMANUE 

HISTORICIS RECUDI FECIT 



GEORGIUS HEINRICUS PERTZ 

8ERENISSIM0 BORUSSIAB REGI A CONSILIIS REGIMINIS INTIUIS. 



i 



4 



• 



• ♦ «• 



HANNOVERAE 
IMPENSIS BIBLIOPOLII HAHNIAM 

1874. 



■ » 



• • • 



HANNOYERAE, TYPIS GVLEBCANNORVM. 



/6^SN S* 



Cyum anno 1740. rtr docUssimus lohannes Daniel 
Gruher protulisset in medium Origines suas Livoniae^y 
ibique ex codice Hannoverano instituisset chronici no- 
sfri editionem prindpem^ non defuerunt in provindis 
Baltico mari adiacentibus viri docti^ qui donum hoc 
receperint grato animo in eoque interpretando con- 
tinuum posuerint studium. Nam lohannes Godofredus 
Amdt\ verbi divini minister^ quiprimus textum chro- 
nici Laiinum in vemaculam convertit linguam^ de- 
fectum quem ex codids Hannoverani natura passa 
erat editio Gruberiana supplevit ope codicum suorum^ 
simulque adiecit vel coniecturas Gruberi vel quos ille 
ex diligentiori exemplaris sui Hannoverani perscruta- 
tione perfectiores ipsi communicaverat fructus. Rara 
admodum editio Gruberiana inprimovolumineScripto- 
rum Rerum Livonicarum repetita^ ansam praebuit 

1) Origin^s Livoniae sacrae ei eivilis, seu chronicm Livonicum veius 
€oniinens res gesias trium primorum episcoporum, quibus devictae a 
Saxonibus ei ad sacra ckrisHanqrum traduciae Livoniae absolvitur 
hisioria, a pio quodam sacerdoie, qui ipse tanlis rebus inierfuit, coit- 
scripta, el ad annum Chrisii nati CIDCCXXVI deducta* E codice ms, 
recensuit, scriplorum cum aelate, tum locis vidnorum testimoniis illu- 
stravitj siloamque documenforum et triplicem indicem adiecit loan, Daniel 
€hruber. A, B, PrancofurU et Lipsiae, anno 1740. in foL 2) Der 

Lieflandischen Chronik erster Theil von Lieftand unier seinen BischOfen etc. 
Halle 1747. in folio. 3) Scripfores rerum Livonicarum. Sammlung 
«fer tvichtigsten Chroniken und Geschichfsdenkmate von Liv^, Ehst- und 
Kurland; in genauem Wiederabdrucke der besten, bereits gedruckfen, 
ttber setten gewordenen Ausgaben, L Riga und Leipzig 1853. Yir 
<1. A. Hansen noTam hanc cbronici nostri editionem (1. c. p. 50—311) 

1 



VI HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

hodiernis origines BalUcarum provinciarum diligentius 
tractandiy immo vero effecit^ ut tandem aliquando 
LyvoneSy rerum suarum studiosiores effecti^ curarent 
uty relicta priorum onerosa scientia^ via et ratione 
progrederentur in explicando patriae historiae patre. 
Quis vero inter omnes magis meritus de Nostro exstitit 
Hermanno Hildebrand? Ipse iuvenis^ relicto patriae 
soloy dum inter cives Georgiae Augustae almae matris^ 
academicos Georgii Waitzii praeceptoris carissimiper- 
frueretur magisterio^ in seminario historico praposuit 
dissertationem de Heinrici chronico Lyvoniae tractan-- 
temy eamque ampHatam auctamque in lucem emisit 
Berolini anno 1865 *. Meminisse autem iuvat^ me^ 
cum pertransirem anni 1864. aestate Gottingam^ locu- 
tusque fuissem cum Georgio Waitzio magistro de iii- 
nere Pdlono-Russico mox suscipiendoy ab eo fuisse 
impulsum^ ut indagarem codicis Polonici cuiusdam^ 
de quo nil nisi vagi adnos venerant rumoreSp sortem^ 
Heinrici enim'textum valde interpolatum^ immo ma- 

ita parayit, ut editionem Gruberi repeleret, quae apud eum excideraDt 
ex Arndtio repleret, simulque adiiceret noyam yersionem Germanicam» 
Notae Gruberi omnes reproductae sunt. Attamen Hansen bene de- 
chronographo nostro meritus est, quippe qui primus in prolegomenis 
suis, praemissis de auctoris persona yerbis, enucleayit chronologiam 
a Grubero yalde deturbatam. Semper tamen mirandum est, cur nemo 
Lyyonum, 'historiae suae yere curiosorum, yiderit yerum de codicibus 
Rigenfi et Reyaliensi infra laudandis. Hansen quidem perpaucis 
in locis Reyaliensem allegat. 4) Die Chronik Heinriths von Lett^ 

land. Ein Beitrag zu Livlands Historiographie und Geschichle von Dr. 
Hermann Hildebrand. Berlin 1865. E. 5. Miltler. in 8o. — Velii» 
laudare yersionem noyissimam: Heinrichs von Lettland Livldndisch& 
Chronikf ein getreuer Bericht, me das Christenlhum und die Deulsch& 
Herrschaft sich im Lande der Liven, Lelten und Ehsten Bahn gebrochen^ 
Nach Handschrifteti mit vietfacher Berichtigung des ubtichen Textes aus 
dem Lafeinischen Ubersetzt und erldutert von Eduard Pabst. Revai 
1867. in 8o. Gerte interpres per longam yitam sudayit et alsit de 
Heinrici chronico, in libello praesenti ad topographiam ex sua terra« 
cognitione multum attulit noyi, linguam scriptoris bene explicayit e% 
scriptura sacra, sed yersionem ipsam crudam effecit atque immobilem^ 
senratis structura yerborum Latinorum et yocum Germanicarum formi« 
iamiam inyeteratis. Creat taedium legeqtibus. 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. VII 

cUlis foedissimis scatentem vir doctissimus dicebat 
Petropoli autem me degentem certiorem fecit v. cL 
Kuniky academiae Russicae imperiali adscriptus, iam 
anno 1862. Augustum Bielowski Leopoliensem ^ codi- 
cem Warsaviae in palatio Zamosciano exstare pro- 
nuntiasse. Sic via indicata^ anno 1865. mense Fe- 
bruario me Warsaviam contuliy aditumque ad ZamO' 
scianum palatium interventu Alexandri ex comitibus 
Frzezdziecki^ Maecenatis illius litterarumy quempaucis 
ante diebus in Italia heu !^ fata tulerunt, mox obtinui. 
Motus, autem quibus tunc Polonia quatiebatur^ nec 
peperceruxjA illi bibliothecae ^ mortuus erat bibliofhe- 
cariuSy comes de Zamoyski aberat longe a patria^ 
libri perturbaU quam maxime. lam desperatus absti- 
nendi conceperampropositum^ cum forttiito detegerem 
inter duos permagnos libros codicem quendam abs- 
conditum, eumque luci redditum agnoscerem diu 
quaesitum fhesaurum. Statim accinctus me praepa" 
ravi ad conferendum cum impressis codicem^ cogni" 
toqiie nec spem me fefellisse^ nec editionem novam in- 
stituendam esse^ nisi Zamosciano exemplari qua fieri 
potuerit diligentia excusso^ librum hunc manuscriptum 
liberaliter concessum redux Berolinum in aedibus 
bibliothecae regiae in usum nostrum ipse verti. Funda- 
mento sic positOy de aliis chronici codicibus sollicitus^ 
paravi editionis futurae subsidia necessariay de quibus 
omnibus nunc agam. 

1. Codex Zamoscianus Warsaviensis^ in 
forma quadrata minoriy membranaceus^ saeculo XIV. 
ineunte conscriptus. In dorso tegumihis legitur nu- 
merus 30; in scedula adiecta numerus 455. Interiori 
tegumini scedula adglutinata arma monstrat Zamo- 
sciana et haec verba: Stanislaus C. 0. Zamoyski I 
Anno 1804. I Ex bibliotheca C. 0. Zamoyski. In m- 
feriori margine folii codicis primi haec vix legibilia 

5) y. quoque Hildebrand ]. c. p. 5. 

r 



I 



Vffl HEINIUCI CHRONICON LYVONIAE. 



adsunt verha: Ulrimi I^ a«>*: v 1;^ r anis t^jti 

PalatinilSandomif g..t....bet HeresllZ..bsceus,9iia6 
fortasse sic supplenda : Ex libris iUustrissimi loannis^ 
lohannis filii palatini Sandomiriensis gratia, habet 
heres Zamosceus. Videtur esse Zamosceus ille fundator 
academiae Zamoscianae ^ gener lokannis comitis de 
Tamowskiy filii illius lohannis Stanislai de Tamowski^ 
palatini SandomiriensiSy qui anno 1568. decessit^. Of- 
fenduntur autem in variis codicis foliis notaevelverba 
quae partim otioso attribuenda sunt cuidam lectori^ 
partim alicui qui his adriotandis memoriae suae voluit 
succArrere. Sic iudicio viri clarissimi Schirren evin- 
citur^ codicem nostrum olim in Lyvonia ipsa fuisscy 
immo post reformationem ecclesiae saeculo XVI. per- 
actam ad oras Dunae fluvii quidem^ si non in ipso 
Dunamundensi oppido^ conservatum^ tum demum 
versus finem saeculi XVI. adquisitum fuisse a Polono 
quodam^ ut mihi saltem videttir, ab illo lohanne Sta^ 
nislao de Tarnowski. Originem Lyvonicam codicis 
evictam habeo.. Cum plagulae codicis numerentur 
numeris Romanis rubro colore exaratis in inferiore 
primi cuiusque folii margine^ et in primo codicis folio 
nunc exstet numerus II, edocemur deperditum esse 
primum quaternionem'^ . Leguntur autem in folio primo 
recto hi versus : 

6) Cf. Schirren in libello: Der Codex Zamoscianus enlhaltend Ca- 
pitel l-^XXXlllj 8 der Origines Livoniae, Beschrieben vnd in seinen 

Yarianten dargestelU von C, Schirren. Mit zwei lilhographirten Schrift- 
tafeln- Dorpat, E. S. KaroWy Universitdtsbuchhdndler. 1865. Jn 4o. 
p. 1. Errat autem yir cl. liber baro de Toll in epistola sua, ibidem 
p. III. allegata, de promisso Perlzii agens. Nihil erat promissum, 
Dihil mihi communicatum; nec codicis copiam parassem, cum ex insli- 
tuti nostri norn>a ipse prohiberer. Lyrones autem hodierni persaepe 
tentabant codice potiri, qui ex bibliothecae Zamoscianae inordinato 
slatu non potuit reperiri. £o autem a me detecto, litteras hac de re 
dedi ad t. cl. Runik, a quo Ljyones certiores effecti, mox impetra— 
bant codicem, nec moram fecerunt eum publico usui restituendi. 

7) Schirren v. cl. 1. c. p. 5 in hoc primo quaternione olim exstitisse 
calendarium et poema, cuius yersus ultimi pagina prima secundi quater*- 



< 






HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. IX 



>ris, 



Dum pia gratia vult pia premia reddere ter 
Vuit nova gaudia, que sua gloria reddere ter 
Vult uova lumina, vult sua munera pandere ter 
Omnia lucida cunctaque splendida pandere ter 
Omnia pymetha cunctaque crimina pellere ter 
Omnia sordida cunctaque morbida pellere ter 
Ydola perfida vanaque delubra pellere ter 
Munera Livonicis lavacri sacra vult dare ter 
Irrigui sacra donaque celica vult dare ter 
Optima munera, premia celica vult dare ter 

pia gratia tam pia premia da pia no 
Hec nova lumina tantaque gaudia da pia no 
Omnia candida cunctaque splendida da pia no 
Omnia que bona que pia que nova da pia no 
Pessima vincere, crimina linquere da pia no 
Sordida tergere^ morbida pellere da pia no 
Que mala spernere, que bona discere da pia no 
Optima munera, celica premia da pia no 
Gentibus hec tua pandere munera da pia no 
Gentibus hiis lavacri dare munera da pia no 
Laudis et hec tua^ dicere munia da pia no 
Hostica preiia vincere carnea da pia no 
Terrea spernere sydera scandere da pia no 
Leta trophea futuraque gaudia da pia no 

Folio V incipit Chronicon. Sic autem compactus 
est codex: II, IH^ IVy V quaterniones sunty VI item 
quaterniOy sed cuius folium 34. excisum est^y VH est 
quiniOy VIII item quinio erat^ cuius nunc folia 59, 
et 60. desunt ^, IX est quinio cum folio undecimOy 64, 
adgluiinatOy X est quaternioy XI quinio^ quaternionis 

nionis suDt consetrati, saspicatns est Ego malini ibi faisse praefa* 
tionem et poema. 8) id est XII, 6: [Hoc audito Hermanms] Lyvonum 
advocalys — XIII, 2: fratrem suwn [resipiscere speranfes], 9) id 
est XVI, 4: [feUe repieti] eshs et pro — XVII, 2: ad eos ti[mmt 
Rameko patris sui interfectionem]. 



^bis. 



X HEIINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

Xn nil nisi folium primum exstat. Supersunt hodie 
folia 87^ saeculo XVI. auiem 90 ad minimum super^ 
eranty cum folium tdtimum hunc in fronte praeferat 
numerum. Folii 49. versus quinque priores abscisi 
suni^^. Qui codicem compegit corio ruhrOy minus 
caute egity margines simulque cum eis adnoiationes 
colore ruhro exaratas et paginarum numeros cultro 
nonnumquam mutilavit Lineae titramento ductae. 
Scriha admodum negligens permultum peccavU^ levio' 
res tantum mendas ipse correxit. Tum relegit cor^ 
rector quidam codicemy quem ei ipsum munere rubri^ 
catoris functum esse^ statuere velirtiy cum in signiSj 
quae suppletis apposuit^ haud raro sit usus colore 
rubro. Quae ita correcta^ utpote hominis curiosi et 
prorsus coaetanei^ semper in iextum recepi. Supple- 
verat idem totum folium 64. Scriba pcdlido admodum 
atramento usus esi^ corrector multo obscuriori. Li- 
hrorum disiinctionibus et capitum rubricis plumbo 
delineatis scriha vel alius quidam praeibat ruhrica' 
torem; eas in archetypo iam exsiiUsse patet^ quis enim 
sciret ponere tam recte^ tam distincte in fine XH^ 5 : 
Explicit liber tercius de Lyvonia. Incipit liber quar- ' 
tus de Estonia? quis nisi ruhricator locutus esset ita: 
XIXp 5: Qualiter conclusionem portus evasimus? 
quem denique rubricatorem^ ad FH, 9 (rectius ad 8) 
haec: De captivitate sacerdotum et pecorum abla- 
tione a rege Wiscewaldo cum Letonibus ponentem^ 
iam hene instructum de regis de Gercike nomine^ cuius 
prima mentio fit Xllly 4^ fuisse statuamus^ ut iam in 
loco praenotato verum protulisset? Inveniuntur autem 
haec lemmata^ quae in editione nostra in notas rele- 
gavimus criticaSy partim in marginihusy pariim in 
principio vel fine capitum^ spaiio vacuo eisdem relicto. 

10) id estXV, 34: [depyratids] suis eseunies effugerunt — ei ftyru'' 
ticas paganorum secum [ducenies fere trecenias] el XV, 4: [in sporta 
multis diehus por]iaretur — ei in [primo adveniu eius]. 



'I 



/ 



V 

I 



M 

^ 



HEINRiei CHRONICON LYVONIAE. XI 

Multoiies in falso ponuntur loco. Textus, quem praebet 
4:odeXy omnium interpolationumy quibus horret editio^ 
Uber esty semel de suo adiecisse videtur scriba iudi' 
Humy cum de terrarum partitione (XI^ 3) protulerit 
verba: Non bene. De modo scribendi pauca dicenda: 
abbreviationes nonnisi quae saeculo XIII. et XIV. in^ 
eunte erant in usu^ quandoque litterae duplicatae^ ut 
clippeos, dippeis, vipperarum, transsire, t et c anle i 
promiscue ponuntur^ occurrunt excercitus, canpum, 
inperium, inpetus. — Quae cum omnia ita sint^ valde 
dolendum^ quod codex hic Zamoscianus in fine mancus 
exsiai. Coactus ergo fugi ad alios^ de quibus nunc 
agendum. 

2. Codex bibliothecae Rigensis 2394^ 
olim parochi Skodaiski^^^ chartaceus in folio^ initio 
saeculi XVII. exaraius^ 262 paginarum. Incipit Liber 
primus da Livonia^ de primo episcopo Meinardo. 
Divina providentiaefc. In hoc integrum legitur chroni'^ 
con^ ex exemplari optimae notae descriptum. Quod 
saeculi XIII. vel XIV. ineuntis fuisse verisimile est^ 
nam cum cap. XIX^ 8 initio legamus Otalienses pro 
Rotalienses^ in exemplari originali hocloco rubrica" 
tori spatium vacuum esse relictum elucet; XIX^ 5 
versus finem^ ubi leguntur verba: Qui vero in cymbis 
anchoras deduxerunt milites et servi, vfbcem servi 
sic scripsit (uT; aliquoties tpro c ponit ut Ploteke pro 
Ploceke; XIV^ 9 versus finempro: immolaticiis suis 
hcAet: in piolaticis suis, cum prius locum lectu diffi- 
dlem deprehendisset ibique spatium vacuum reliquisset^ 
quod postea ductibus perquam gracilibuSy laudatas 
exarans vocesy supplevit. Quandoque in margine notae 
eadem manu exaratae inveniuntur, sine dubio a scriba 
additae^ quarum nonnuUas tantum hic proferre libet. 
Ad I, 2: A. C. 1153 Imper: Rom: Frid:, ad /, 6; 
A. C, Ikescolum castrum inchoatur, et paulo post: 

11) qui a. 1769. mortuus est. 



f* 



XII HEINWCl CHRONICON LYVONIAE. 

Sedn^igallorum stultum consilium de castro Ikesco*'^ 
lensi funibus destruendo. Reieciigitur^ iure quidem 
ut putOy istam farraginem^ quae ad editionem pa^ 
randam nuUius momenti est Ltbrorum^ si exdpis 
codicis imYnim^ et capitum disiinctio nulla^ attamen 
verbis et factis rationem reddens scriba novumingrC'^ 
ditur versum^ quandocunque peractam fuisse remputa^\ 
verit Modus scribendi non semper constans^ plerumr 
que sapit scribam saeculi XVIl. Codicemy postquam 
de eo V. cL G. Berhholz^ hibliothecae Rigensi prae-- 
fectus^ me certiorem fecit^ benevolentia senatus Rigen-* 
sis Berolinum anno 1866. missumy ipse contuli. 

2*. Codex qui in bibliotheca societatis historicae 
et antiquariae Rigensis asservatur^ manu Gustavi 
Bergmanni (nat 1749^ rhort 1814.^ exarati^ nil esf 
nisi exemplum praecedentis. Ei lectiones discrepantes 
ex editione Gruberi^ ex manuscripto lohannis Witte 
mox $ub Nr. 5 laudandoy et ex manuscripto Tide" 
bohliano Revaliensi^% nunc ut videtur deperdito vel 
latente^ adscriptae sunt De hoc codice mihi scripsif 
V. d. Berhholz. 

3. Codex gymnasii Revaliensis^ formae 
quadratae^ chartetceus saeculi' XFII. ut videtur mediiy 
foliorum 232^ duabus exaratus manibus^ foUo 166 
enim codici^ secunda incipit manus et pergit us^ue ad 
folium 197^ quo filum iterum primarius excipit scriba. 
Mendae in parte a secunda manu exarata correctorem 
invenerunt scribam aeque primarium. Cfrte usque 
ad fol. 197 fere (id est XXI Vy 5) est repetitum aut 
idem exemplar^ quo usus est codex 2^ aut aliud 
consimile^ nam in 3 efiam occurrunt iisdem in locis 
formae: Otalienses^ Ploteke, in molaticis^ et pro 
siervi cap. XIX^ 5 legitur sui *^. Sed inde a XXIV^ 5 

i%) De hoc codice quaDtam coniicere licuit, yide infra sub Nr. G» 
13) Gaetera quae aut habent communia aut omittunt concordiintes 2 
et 3, religiose semper in notis adnotari criticis» 



! 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE: XIII 

prprsus alia ratio intercedity nam textus eisdem atque 
editio scatet interpolaHonibus. Quaenam autem eX' 
stiterit causa huius mirandae admodum rei^ valde 
dubiumj fortasse exemplar authenticum mancum erat 
in finey fortasse scriba alium nactus erat codicem 
quem prc^eferebat ad suum apographum finiendum. 
Primo in folio haec leguntur: Bibliothecae Gymn. 
Reval. iure emptionis annumeror. Ao. 1734^ et: 
Chronicon primorum episcoporum Livoniae. Codi* 
cem mihi flagitanti praefectus gymnasio Revaliensi 
benevolenter misit anno 1865; ut eum conferrem cum 
editis. — Exhoc fluxit 

3*. €odeXy qui nunc Revtdiae in bibliotheca socic'^ 
tatis Esthnicae asservatur. Idem esse videtur ac Wetter' 
strandianusy laudatus a cl. v. A. Hansen^ Script 
Reruth Livon. I. XII. 

lam progrediamur ad classem codicum tnterpolo' 
torum. Omnium huius classis codicum manuscripto^ 
rumy eorum saltem^ qui ad nostram pervenerunt nO' 
titiam^ communis fons exstitisse videtur exemplar 
I olim in bibliotheca praeclarissimi viri lohannis Oxett' 
stiernae asservatum. Ex hoc enim fluxisse codicem 
Rigensem 2484 infra videbimus. Omnium autem trium 
sequentium codicum 4. 5. 6 inscripHo est: Chronicon 
Livonicum vetus trium primorum episcoporum res 
gestas continens (b.) vel paulo mutaHs verois Chroni*' 
con Livonicum vetus continens res gestas trium (haec 
vox deest 6.) primorum episcoporum. Codice Rigensi 
484 simul edocemur exemplar OxensHemiense saeculo 
emum XVI. esse conscriptum^ legebatur enim in eius 
itio: 3. Martii incepi 15.. Valde dolendum quod 
IHmi duo anni numeri iam abscisi sunt Sed con^ 
ictus sum argumenHs viri cl. C. Schirren^\ arche- 
on classisinterpolatae nequaquam aetate excessisse 
eculum decimum sextum. Cum enim IX^ i^ de 

) I. c. p. 63. 64. 



XIV HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

Lyvonibus conversis proferat auctor haec: Sic ergo 
Christo vocante gens indomita et paganoruih ritibus 
nimis dedita pedetentim ad iugum Domini ducitur 
et^ relictis gentiiitatis sue tenebris, veram lucem, 
qui Christus est, per fidem intuetur, interpolator 
metnor Reformatorum principis nostri dictiy effecit: 
per solam fidem intuetur. Unde autem interpolator 
hauserit ea^ quae ad II^ 6 de morte Bertoldi episcopi 
una cum die emortuali et versu, quae ad XXIXy 9 de 
mercatoribus Bremensibus^ ante 67 annos praeteritos 
portus Lyvonici inventoribus ^ afferty nescio; omnes 
reliquae interpolationes nihil dicunt^ verba auctoris 
mutant ampliantque^ si non corrigendi vel explicandi 
conatu ea prorsus corripiant aliquando. Opus igitur 
non erat has nugas repetere in editione hac^ ne lecto- 
ribus iterum ex notarum^ quas dicimus criticas^ uber- 
tate generaretur fastidium. — Sed videamus de co- 
dicibus. 

4. Codex bibliothecae HannoveranaCj 
in folio minoriy signatus XXXIIIy 1746^ olim 191 folio- 
rum^ quorum nunc folia 149 — 156 deperdita sunt 
Scriptus est non qnte finem saeculi XVI. Ex hoc Gru- 
beri fluxit editio^ quam ob rem in ea desiderantur 
XXIVy 5 [Post modicum vero temporis rediit iterum] 
idem Theodericus sacerdos in Gerwam etWironiam' 
usque ad XXV^ 5: et cisternas infra fodientes armis 
[et balistis replevierunt etc.']. Explicit: Finis Chronici 
Livonici veteris. Codicem anno 1866. Berolinum 
missum in aedibus bibliothecae regiae evolvi ipse. 

5. Codex bibliothecae Rigensis Nr. 2482^' 
ab lohanne Witte olim tabulario Rigensi exaratus,\ 
deinde coUectionis Schievelbein-Andreae , tum G. di 
Vegesachy qui eum anno 1818. dono offerebat biblio- 
thecae Rigensi. Est autem folii maioris^ chartaceus.\ 
Chronicon nostrum inde a pagina 225 usque ad pagi-^ 
nam 368 invenitur. In fine leguntur haec: Ex exem- 



HEENRICI CHRONICON LYVONIAE. XV 

plari, quod iUustrissimus dominus lohannes Axelii 
Oxenstierna^ comes etc. suae bibliothecae (sicl) 
servat, et per nobilem dominum lohannem de Wey- 
denhayn mihi communicatum est, descripsi bona 
fide mense Decembri 1653. In initio libri inscriptum 
quoque erat eadem scriptoris manu : 3. Martii incepi 
15.. lohannes Witte ipse paginavit copiam suam 
numeris 1 — 142^ postea cum mulUs aliis documentis 
comprehensa est uho tegumentOy qua^ in re bibliopegae 
negligentia effectum est ut paginarum quarundam hic 
sit ordo hodiemus 106, 119—130, 107—118, 131. 
' Explicit uti: Finis Chronici Livonici veteris. Hunc 
" aeque ac 2 huc missum ipse inspexi aliquasque ex eo 
{excerpsi lecliones varias. 

[ 5^ Ex 5 fluxit codex Knupferi^ anno 1660. 
i^exaratus^ de quo vide Hansen L c. p. V. Vir cl. G. Berk' 
iholz hunc iam in bibliotheca Dorpatensi esse asser- 
vatum putaty ut ipse de natura atque indole eiusdem 
simul disputans ad me scripsit. 
, 6. Codex TidebShliantis^^ Revaliensis^ 
^'nunc deperditus. Quod de eodem scimus Bergmanni 
l apparatu supra laudato ad nos venit; eum classis 
interpolatae fuisse conieci ex lemmate iam citato. 

His de codicum natura atque praestantia prae- 
imissiSj elucet novam editionem sic fuisse instituendam, 
[nt amotis interpolationibus^ textus purus auctorisque 
eculiariSy quoad fieri id poterat^ restitueretur. Se- 
cutus igitur sum codicem Zamoscianum^ eoque desi- 
nente codicem 2, Rigensemy quem in verbis scribendis 
correxi exemplaris Zamosciani praecepUs ductus. In 
notis admodum parcus capitum divisionem a cl. v. A. 
Hansen institutam retinuiy praesertim cum secundum 
eam in recentiorum operibus laudentur verba auctoris^ 
tempus in margine adnotavi. 

^15) Tidebohl / gymnasium ReyalieDse olim regebat et aoDO 1807. 
lortuus est. 



XVI HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

Habemus tandem textum autiienticum I Ex eo de 
auctore ipso disquirendum. 

Clericum fuisse auctorem , quis est quin videatt 
Nec licet duhitari depersona ipsius^ Heinricum sacer- 
dotem eum fuisse^ iam suspicatus est Gruber ^^, argu- 
mentis firmissimis monstraverunt Hansen *^ et Hilde- 
brand^^. De origine eius multum disputatum est. 
Cumprius omnes crederent^ eum Lettum origine fuisse^ 
nunc eum Germanum sibi vindicant Lyvones hodierni^^. 
Falsoi Auctor enim^ de Lyvonibus Philippum Race- 
burgensem episcopum rapere volentibus^ haec protulit 
verba^ XYI^ 3: Et volebant episcopum yapere, sed 
prohibebat eos et comminabatur eis sacerdos ipsius 
et interpres, Henricus de Lettis. Quae verba vulgo 
explicantur Heinricus sacerdos Lettorum^^. 
Sed primo animadvertendum ^ Heinricum hoc loco 
non ut sacerdotem ad Lettos misstfmy immo vero ut 
socium Philippi episcopi^ qui se ad Lyvones contuleraty 
apparere. lam de natu^a praepositionis de apud 
Nostrum usitatae indagandum erit luvat has pro- 
ferre sententias : X, 7 de lohanne sacerdote ab HoU 
mensibus martyrizato haec dicuntur: Ipse enim natus 
d e Wironia^ et a paganis in puericia captus etc. 
Tum IV y 1 ; Conrado d e Tremonia, XF^ 2; Helmoldus 
de Plesse^ Bernardus de Lippia, XXIX^ 3: vene* 
runt quoque ad eum ibidem nuncii Danorum d e Re* 
velis^ et ita sexcenties usitato medii aevi more patria 
vel dominium vel locus natalis indicatur praepositione 
de. Tum XV ^ 9: Erat autem Philippus idem d e gente 

16) ih praef. p. II et 111. 17) 1. c. p. 15 sqq. 18) ]. c. p. 6 et 
p. 162 sqq. 19) Gf. lordan, Ueber den sogenanDten Heinricb den * 
Letten, in: Inland, Wochenschrill fur Liv-, Esth- und Curlands Ge- 
schichte. 1858. Nr. 14. Hildebrand 1. c. p. 7. Pabst 1. c. p. IX. 
20) Ubi Heinricus de se ipso apud Lettoa ut sacerdote fangente lo- 
cutus est, hoc tali modo fecit, XII, 6 ter: sacerdos ipsorum acilicet 
Lettorum ; XXIV, 1 : Henricus LeUhorwn minister de Ymera; XXIV, 5: 
Letthorum de Ymera sacerdos. 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. XVII 

Lettonum et in curia episcopi enutritus, et adeo 

I iidelis e£Pectus, ut interpres ad ceteras gentes do- 

^eodas mitteretur. Demum XIX^ 4 versus finem: Et 

missi sunt Petrus Kakuwalde d e Vinlandia et Otto 

iratrum miiicie sacerdos. PopuU nomen usurpatum 

etiam esse pro terra^ docemur hoc loco: XXIX^ 7, 

WUhelmus episcopus Mutinensis sedis apostolicae le' 

gatus pertransiens Lyvoniam venit in Letthorum pro- 

vinciam, etdeLetthisin Sackalam. Sed opponant 

adversariiy Auctorem favere parti Theutonicorum^ 

dominorum episcoporum et fratrum mUitiae virtutes 

ad coelum usque efferre. Recte quidem et vere^ sed 

argumentum nullius fere momenti. Auctor erat sacer- 

doSy conversionem autem paganorum ad fidem chri-- 

stianam molitus est episcopus Albertus^ moliti sunt 

ceteri episcopi et fratrum militiae ordo. Hi omnes 

autem Theutonici fuere. Hi erant electus Dei popuJus^ 

quij ut Israelitae quondam^ gladio et igne portabant 

verbum Domini ad gentes diversas. Hi denique erant 

domini terrae acquisitae. Praeter Theutonicos autem 

Heinricus Lettorum partes tuetur. diserte pronun^ 

iiat XXIXy 3^ quomodo Wilhelmus legatus eos laudi- 

bus prosecutus sit^ eo quod sponte et absque ulia 

beliorum perturbatione iidem christianam primo' 

susceperunt et postmodum nunquam^ more Lyvo- 

num et Estonum, baptismi sacramenta vioiaverunt, 

vhumilitatem et patientiam eorum collaudavit, qui 

, nomen domini nostri lesu Christi ad Estones et ad 

\ alias gentes iete portantes . multos de gente sua 

' propter eandem fidem christianam occisos, in marty- 

/ rum, ut credimuSn consortium transmiserunt. Atta- 

imen Lettos una cum Lyvonibus anno 1212. rebelles 

i exstitisse contra terrae dominos , ipse narraverat 

l XVI^ 3. 4. 5. Ne quis obiiciaty Heinricum ita scri- 

'^ psisse^ quod olim apud Lettos ipsos ipse sacerdotio 



X?» HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 



. 1 



functus sitl Estmo^i$ mrebus ab eo narratiSy mo- 
dus non solum immo vero rts&^^^ 

Heinricus num puer inter obsides a Ldtis episcopa 
datis fuerity quis dicat^ cum ipse de suh f^nmitiis^l 
silentium servet. Semel se. XI^ 7; scolarem e|i^i-' 
scopi profitetury itaque in curia episcopi enutrituSy\ 
doctuSy ad gradus ecclesiasticos praeparatus esse 
videtur^^. Latina lingua bene instructus sine dubia 
scripturam sacram tractavit continuo studio^ Vergi- 
lium 23 Horatiumque ^* poetas noverat simul ac Sul-^ 
picii Severi librum de vita sancti Martini^^ in versi- 
bus rythmice componendis sine dubio exercitatus eraf 
in schola^. lam anno 1208. eum sacerdotem Letto^ 
rum ad Ymeram reperimus (Xly 7). Quo munere per 
complures annos functus^ non defuit in belHcis peri- 
culis. Cum enim castrum Beverin ab Estonibus 
oppugnaretur, ipse murum ascendit et pro Lettis de^ 
fensoribus musico instrumento canebat Deum ex-| 
orando, XII, 6. Anno 1212. (cf. XVIy ^) Philippum 
Raceburgensem episcopum ad Lyvones comitatus esty 
cumWladimiro tractavit {XVIy 6) et a. 1214. filios 

21) Longum est omnia hic repetere, quae t. d. Hildebrand perbene 
»et copiose disputayit 1. c. 166 sqq. Ipse enim prius sententiam de 
origine Germanica auctoris simpliciter suscipiens approbansque, postea 
disquisitionem criticam hac de re noyam instituit (1. c. p. 162 — 170), 
sicque tamen finivit: So bieten sich keine weitem Momente, die der 
Lettischen Ahkunfl Heinrichs geradezu widersprdchen , vielmehr ein-^ 
zelne, die dafur ausgebeutet werden konnten. Wollte man aber zu 
jener fritheren Annahme zuritckkehren, so nrnsste zunachst die Mog- 
lichkeit erwiesen werden, dass das Beiwort „de Lettis^^ auch diese, 
und nur diese bezeichne, nicht btosse Variation des Namens „der 
Lettenpriester" sei. Dass ein solcher Beweis zu fuhren sei, muss 
geleugnet werden, aber in Umstdnden, die ausserhatb des Ausdrucks 
setbst liegen, kdnnen uHr kein ausreichendes Hindemiss dafur ent-^ 
decken. 22) Gf. XV, 9, ubi similia de Philippb sacerdote narran— 
tur ; X, 7 , ubi de lohanne Wironensi in coenobio Segebergensi 
educato agitur. 23) Cf. X, 3 ; XXIX, 8. 24) Cf. X, 3. 

25) Cf. I, 11. 26) Si Tero yersus in capite codicis Zamosciani 

Heinrico attribuendi non sunt , restant tamen alii in chronico , de 
quibus infra. 



\ 



i 



j 

t 



HEINRICI CHRONICON L¥¥OI«MR XIX 



Thalibaldi de Tolomi (XfTII^ S) baptizavit Aestate 
anni 1215. FhSSppo episcopo ad Lateranense conci- 
lium imikimn properanH socius adstitit, nec non post 
pefkula omnia itineris ab Osilianis hostibus prae- 
parata simul cum eo passa morientem reliquitj 
(X/X, 5. 6). Redux occurrit aestate a. 1216. in.ex- 
peditione contra Harrionenses (XX^ 2. 6)^ perhiemem 
eiusdem anni in provincia Gerwen baptizat^ a. 1219. 
1 mense Februario Volquinum magistrum militiae in 
expeditione contra Revalenses sequitury XXlIy 9; anno 
eodem iam ad finem vergente invenitur in oppugna- 
tione castri Mesothen^ tum in Estonia^ XXIII^ 7. 8; 
anno 1220. pugnam vidit^ qua OsHiani afflicti sunt 
apud villam Carethen^ XXIIl^ 9. Sic demum Estoni' 
bus subactiSy iam restabat ut provincia illa^ quae gla- 
J dio erat acquisita^ christianam quoque acciperet fidem / 
! securi iam ibi ambulabant missi sacerdotes. Alius 
autem Theutonicis ibi surrexit inimicus, Dani aemuli. 
Una cum Petro Kaikewalde sacerdote in regionibus 
Tarbatensibus et Wironia Noster euangelium praedi- 
caty ubi a Danis repulsi^ recedunt in Gerwanense ter- 
ritoriumy et ibi non minus hosUliter a Danis recepti, 
Heinricus conatus est apud Andream archiepiscopum 
Lundensem^ tunc Revaliae morantem^ ius praedicatio- 
nis sibi vindicare^ sed frustra^ XXIFy 1.2. His bene 
perspectis cum alio sacerdote^ Theoderico tunc noviter 
ordinatOy Estoniam intrat^ peragrant simul Sakalarn 
et in Normegundcy provincia vicina^ baptizant. Tum 
abierunt in provinciam Loppegunde^ et inde ih con- 
finium Wironiae. Ibi Heinricus^ Bonifacium aemula- 
tuSp imagines et simiiitudines deorum succidity mi- 
rantibus indigenis et stupentibusj processit usque ad 
lacum^ qui nunc Wirzjerw dicitur^ et usque ad Odemp&^ 
XXIVy 5. Paulo post expugnaiionem castri Tarba- 
tensis vidisse.^ nec non Wilhelmum Muiinensem epi' 
scopum^ sedis apostolicae legatum^ terras illasvisi' 



J 



XX HEINRICI CHRONICON LYVONUE. f 

I 
tantem comitatus esse videtur. Anno demum 1226. 

ad provindas mtmUmas missuSy ibi euangehi semina 

sparsity XXIX^ 7. 

Sacerdotem talem praedicantem cognovimus Hein- 
ricum ex chronico^ quod nobis reliquit Eum autem 
fortem et tenacem hominem fuisse. fide repletumy infa- 
tigabilem in sancio labore^ elucet 

Scripsii autem chronicon uno quasi tenore, certe 
usque ad finem capitis XXIX. lam in prioribus operis 
partibus respexit ea^ quae postea sunt acta; Il^ 17 
exempli gratia de Philippo agens imperatorcy eum 
piae memoriae nominai; XVy 1 de prima obsidione 
casiri Fellin locutus^ praesignificai iam secundam 
anno 1223. menseAugusto (XXVII ^ 2) factam. Certe 
capite XXIX finitOy Heinricus stilum deposuit Wil- 
helmus Mutinensis episcopus terga iam dederat Lyvo^ 
niacy sed eum a. 1226. mense Aprili adhuc Duna' 
munde commoraium esse postea in cap. XXX una 
cum iisy quae initio anni 1227. acta erant memora- 
bilia^ narrat Claudit enim in capite XXIXj 9 longam 
suam narrationem^ lesum Christum domintim eiusque 
genetricemy virginem Mariam^ invocat^ ut sir^ sibi 
propitiiy quia omnia quae scripserat^ ad eorum tan- 
tum laudem redegisset Cum autem anni 1223. et 
1224. variis motibus periculisve repleti fuissent^ pax 
et otium tantum data essent anno 1225^ evincitur inde 
ab hoc termino usque ad mensem Aprilem anni sub- 
sequentis chronicon esse compositum. Monente autem 
Wilhelmo episcopo Heinricum scripsisse^ quidam pu- 
tarunt^'^ } certo ipse de tali provocatiom silentium 
servat Ultimum vero caputy quo inprimis bellum 
contra Osilianos persequitur^ Rigehsiumque civium in 
eo magnalia facta^ statim redux composuisseMdetur. 
laetus de victoria reportata^ de terra iam christianae 

27) Gf. Hansen 1. c. p. 1% Hildebrand p. 19. 



I 



w 






■ HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. XXI 

f fidei vindicatay oratione elatiori celebrat Rigam ur- 
bem FirginiSy quae talia tantaque peregisset 

Ipse profitetur se scripsisse^ XXIXy 9; rogatu 
dominorum et sociorum, nempe provocatus per fra- 
tres militiae^ episcopum Albertum^ nec non per alios 
suorum itinerum laborumque socios sacerdotes. Per- 
git autem: Nihii autem hic aiiud superadditum est, 
nisi ea^ que vidimus ocuiis nostris fere cuncta^ et 
que non vidimus propriis oculis, ab iliis inteliexi- 
mus, qui viderunt et interfuerunt. Ex natura autem 
ipsa tam longi operis coniiciendum est^ Heinricum 
habuisse adnotata inter res gestas redacta. Fortasse 
ipse et alii sacerdotes^ euangelii nunciiy miserant epi- 
scopo epistolas^ quibus referebant de laborum suc- 
cessu^ et quae postea^ in archivis episcopii asservatae^ 
3cribenti ad manus fuerunt. Certe diplomata quae- 
dam ibidem deposita cognovit^ saepius laudat bullas 
papales^ quae ad nos temporumingratianonperve- 
nerunty XV^ 5 chartam qua Lyvones ad annualem 
triHci mensuram reddendam erant obstricti comme^ 
morat; vel etiam Xllly 4^ ubi de subiectione prin- 
cipis de Gercike disputat^ quandam affinitatem inter 
JVostri et diplomatis (Livldndisches Urkundenbuch ed. 
Bunge ly 15) verba offendimus. Quoad concilium 
Lateranense anno 1215. celebratum^ exEduardi Win- 
kelmann disquisitione critica^ quam hac de re instituit 
in librOy cuius est titulus ^^Kaiser Friedrich IL^'^ 
^tom. /, 105 et 106, scimus^ ordinem rerum ibi gesta- 
'.rum in scriptis esse consignatum, haecque sapiunt 
Wverba Nostri^ in cap. XIX^ 7. Quis etiam nunc dubi- 
tet^ quin ad archivum episcopale aditus Heinrico pa- 
tuerit? — Porro testes^ qui factis interfuerunt ^ a 
Nostro hi laudantur: IX ^ 5. Referebat sacerdos 
quidam^ qui tunc in Lethonia captivus tenebatur, 

28) Cf. Hildcbrand p. 24. 23, et 25 n. 1. 



^ 



XXII HEINRICI CHRONieOlV LYVONIAE. 

lohannes nomine, quod muiieres quinquaginta se 
ob mortem virorum suspendio interfecerunt ; X/, 4 
de morte Godefridi advocati turpissima: sicut a qur- 
busdam relatum est; XV^ 4 de mirifica sanatione 
Bemardi de Lippia : ut ipse saepius retulit; XF7///8' 
de martyrio Friderici de Cella^ sacerdotis ordinis: 
CisterciensiSy per Lyvones ei inflicto: Lyvones quo^ 
que quosdam secum captivos deduxerunt in Osiliam^ 
qui post reditum suum nobis omnia predicta retu- 
lerunt. 

Minime igitur duhitandum^ Heinricum nostrum ad 
historiam scribendam bene fuisse praeparatum. Si 
auiem investigamus ^ quomodo hunc finem attigerity 
non est negandum^ vires ei defuisse. Res videraty 
non perspexerat. Quae facta sunt^ narraty relatorum 
rationes et causas non cognovit Nec tamen ultra es 
vituperandus^ aliud enim nobis est historiam scribere 
aliud hominibus saeculorum idm peractorum. Accedi 
quod Heinricus sacerdotio functus est^ nec ad altio 
res gradus promotusy quoad scimus^ maioribus for^ 
tasse in rebus episcoporum et dominorum secretis non^ 
est admissus. Ipse dicit XXIX^ 9: haec paucula con 
scripta sunt ad laudem eiusdem domini nostri les 
Christi, qui fidem et nomen suum portari vult a 
omnes gentes, ipso cooperante et confirmante, pe 
quem talia sunt operata. Et porro diserte profitetu 
laudem Christi^ de factis tam gloriosis debitam^ s 
scribere voluisse^ ne ea per negligentiam pigroru 
oblivioni in posterum traderentur ^ haec se non feciss 
adulationis aut lucri temporalis gratia^ sed potius i 
delictorum suorum remissionem. Quae cum ita sint^ 
Heinricum historicum fuisse non est cur censeamus^ 
ei autem inter eos^ qui medio aevo composuerun 
chronica^ praecipuum deberi locum^ iure statuimus. 
leiunus in rebus narrandis^ a miraculis proferendis 
se semper fere abstinet^ cognitionem gentium paga-- 



;• 



HEmma chronicon lyvoniae. xxiii 

narum illarum septentrionalium^ quoad vitae cultumy 
moreSy artes et religionem^ valde sua narratione ditat 
Lingua Latina admodum edoctus erat^ conscius in- 
conscius verba scripturae sacrae retinuit^ ita tamen^ 
ut quandoque ipsi pagani loquantur sermone bihlico^ 
humiliy ut ipse dicit (XXIX^ 9)^ scriptura opus suum 
composuit Nec tamen evitat lusus verborum^^y nec 
se abstinet a versibus faciendis ^% quandoque oratio 
sapit pompam poeticam^ raro inveniuntur facetiae vel 
salse dicta ?^. In grammaticae regulis non peccat^ 
habet autem quaedam inusitata^ praesertim amat uti 
participiis pro praesenti vel perfecto. Quasdam voces 
Germanicas adaptavit sermoni Latino^ ut XXIII y 8 
erkerius, plancae; Livonicis et Letticis utitur his: 
maia, malewa^ watmal, waypa, quae suo explicabo 
loco. 

De chronologia^^ Nostri pauca restant dicenda. 
Heinricus secundum morem saeculo XIII. in Lyvonia 
usitatum annum incipit ab annuntiatione beatae Ma- 
riae FirginiSy i. e. a 25. die mensis Martii. Cum 
autem^ enarratis primorum episcoporum Mdnardi et 
Bertoldi fatisy ad Alberti episcopi historiam enuclean- 
dam pertransiisset auctor^ capita fecit ex singuliSy 
quibus gerebat ille episcopatum, annis.. Albertum 
autem episcopum electum esse anno 1199. vel Februa- 
rio exeunte vel Martio ineunte constat Ita fit ut anni 
ab annuntiatione beatae Mariae computati et anni 
episcopi fere coincidant. 

29) IV, 5; XVI, 3; XXIX, 3; XXX, 6. 30) Vide praesertim 

dislicha quaedam in annorum capitibus; cap. XXX, 4. 5. 6. 31) Gf. 
XXV, 2; XXX, 6. 32) X, 3: diaconum quendam Slephanum, 

alium tamen quam prolhomarlyrem. X, 17: si promissis quispiam dives 
esse polerit; XXIII, 8: slulU quidam ex nobis, quorum infinitus est 
numerus, cL XXIV, 1 et praesertim XXVI, 7, ubi de sacerdote 
Hartwico a paganis super pinguem bovem positum dicit, eo quod 
ipse eque pinguis fuerit. 33) Qui yerum yidit primus, nominandus 
est Hansen, 1. c. p. 23 sqq.: Die Ghronologie Heinrich des Letten. 
Laudandus etiam Ernesti Bonnell: Russisch-Liylandische Ghrono- 
graphie etc. St. Petersburg 1862. 4«. 

2* 



( 



XXIV HEINRICI CHRONICX)N LYVONIAE. 

Finem praefationi imponenSy non possum quin 
gratias agam permaximas viris, qui mihi hac in re 
succurrerunt ea benivolentiay qua prosecuti sunt omne 
artium liberalium^ historiae praesertim studium^ viro 
doctissimo Kuniky academiae imperialis Petropoli- 
tanae socio^ viro clarissimo G. Berkholz^ bibliothecae 
Rigensi praefecto. Accipiant hi viri novam hanc Hein- 
rici editionem documentum venerationis,. qua me ad- 
versus eos semper obstrietum esse Ubenter profiteor, 

Scribebam Berolini Kalendis Februarii 1872. 

WILHELMUS ARNDT. 



fll 



\X 



HEINRICI CHROINICOIN LYVONIAE. 



LIBER PRIMUS. 

. Divina providencia, memor Raab et Babilonis ^^, (I.) 
videlicet confuse gentilitatis, nostris et modernis 
temporibus Lyvones ydolatras ab ydolatrie et peccatr 
sompno taliter igne sui amoris excitavit. 

Fuit vir vite venerabilis et venerande canicieip-) 
Meynardus, sacerdos ex ordine beati Augustini, in 
cenobio Sigebergensi^^ Hic simpliciter pro Christo 
et predicandi tantum causa cum comitatu mercato- 
rum Lyvoniam venit^®. Theutonici enim mercatores, 
Lyvonibus famiiiaritate coniuncti, Lyvoniam fre- 
quenter navigio pier Dune flumen adire solebant. 
Accepta itaque licencia prefatus sacerdos a rege(3.) 
Woldemaro de Ploceke^^ cuiLyvones adhuc pagani 
tributa solvebant, simul et ab eo muneribus receptis, 
audacter divinum opus aggreditur, Lyvonibus predi- 
cando et ecclesiam in villa Ykescola^® construendo. 
Ex eadem villa primus Yio pater Kuiewene et Viezo(4.) 
pater Aionis primi baptizantur, aliis vicissim sequen- 
tibus. 

34) Gf. Psal. 86, 4. 35) Segeberg in Holsatia. Apud Arnold. 

Lubec. V, 30 (M. G. SS. XXI, 211): Meinardus Sygebergtnsis cano- 
nicus. 36) Gf. ibid. : Cumgue vir bonus per aUquoi annos cum 

negotiatoribus iliuc iret et suis negotiis devotus insisieret. 37) Po> 
lozk ad Dunam. 38) Uexkull ad Duaam fl. 






HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 



(5.) Proxima hyeme Letlones, vastata Lyvonia, plu- 
rimos in captivitatem abducunt. Quorum rabiem 
declinans idem predicator cum Ykescolensibus, sil- 
vis committitur. Recedentibus Letthonibus causatur 
iam dictus Meynardus Lyvonum stulticiam, eo quod 
municiones nuUas habeant; quibus castra fieri pol- 
licetur, si filii Dei censeri et esse decreverint. Placet 
et promittitur, et ut baptismum recipiant iuramento 

(6.) firmatur. Igitur estate proxima a Gothlandia lapicide 
adducuntur. Interim suscipiende fidei sinceritas a 
Lyvonibus confirmatur secundo. Ante castri Ykes- 
colensis inchoacionem pars populi baptizatur et, 
facto castro, universitas se baptizandam^ licet men- 
daciter, poUicetur. Ergo muri a fundamentis exsur- 
gunt. Quinta pars castri sicut a predicatoris surgit 
expensis, sic eius cedit proprietati, ecclesie fundo 
ab eo primitus comparato. Perfecto demum castro, 
baptizati recidivant, nondum renati fidem suscipere 
detrectant ; idem tamen Meynardus ab incepto non 
desistit. Eo tempore Semigalli, pagani vicini, audita 
lapidum constructione, ignorantes eos cemento me- 
diante firmari, cum magnis funibus navium venien- 
tes, putabant se stulta sua opinione castrum in Du- 
nam trahere, sed a balistariis vulnerati^ dampna 

(7.) reportantes abierunt. Vicini Holmenses^® simili pro- 
missione prefatum Meynardum circumvenientes , 
facto sibi castro de dolis lucra reportant. Sed pri- 
mitus qualicumque intencione baptizati sunt, quorum 
liomina sunt Viliendi, Uldenago, Wade, Waldeko, 

(8.) Gerweder, Vietzo. Inter duorum predictorum castro- 
1186. rum constructionem a Bremensi metropolitano ^^ 

(9.) Meynardus in episcopum ordinatur^*. Consummato 
autem castro secundo^ oblita iuramenti mentita est 
iniquitas sibi^ nec est usque ad unum, qui fidem 

39) Rirchholm ad Dunam fl. 40) Hartwico If, 1184—1207 

4l) Gf. Araoldum Lubec. 1. c. p. 211. 



I 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 3 

suscipiat. Turbaturnimirutnpredicantis animus, pre- 
sertim cum pedetentim , rebus suis e>cpilatis , cola- 
phizata familia, ipsum suis de finibus exterminare 
<iecernant, baptismum, quem in aqua susceperant, 
in Duna se lavando removere putant, remittendo in 
Theuthoniam. Habebat idem episcopus cooperato-(10*) 
rem in ewangelio fratrem Theodoricum Cisterciensis 
ordinis, postmodum in Estonia episcopum^ quem 
Lyvones de Thoreyda diis suis immolare proponunt, 
eo quod fertilior seges ipsius sit in agris eorumque 
segetes inundacione pluvie perirent. CoUigitur po- 
pulus, voluntas deorum de immolatione sorte inqui- 
ritur. Ponitur lancea, calcat equus, pedem vite 
deputatum nutu Dei preponit^^. Orat frater ore, 
manu benedicit. Ariolus Deum christianorum equi 
dorso insidere et pedem equi ad preponendum mo- 
vere asserit, et ob hoc equi dorsum tergendum, quo 
Deus elabatur. Quo facto , dum equus vite pedem 
preponit ut prius, frater Theodoricus vite reserva- 
tur. Idem frater missus in Estoniam, propter ecli- 
psim soHs, que in die lohannis baptiste fuit, aii9i. 
paganis plura passus est vite pericula dicentibus^ 
ipsum solem commedere*^ Eodem tempore Lyvo 
quidam de Thoreida vulneratus petivit a fratre Theo- 
dorico curari, promittens se si curatus fuerit bapti- 
zari. Frater autem herbas contundens^ nec tamen 
herbarum effectum sciens^ sed invocato nomine 
Domini, ipsum et in corpore et in anima baptizando 
sanavit. Et hic primus in Thoreida fidem Christi 
suscepit. Infirmus eciam quidam fratrem Theodo- 
ricum vocat, baptismum petitj quem mulierum pro- 
terva prohibet pertinacia a sancto proposito; sed 
invalescente egritudine vincitur muliebris incredu- 
litas, baptizatur^ orationibus Deo committitur. Cuius 

42) De huiusmodi oraculis cf. 1. Grimm, Deutsche Mythologie, ed. 
sec. p. 627 sq. 43) Cf. Grimm, Mythel. p. 669. 




HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 



morientis animani neophitus quidam ad septem di* 
stans miliaria, ab angelis in celum deferri vidit et 
agnovit. 
(11.) Visa aulem Lyvonum pertinacia et labore cas- 
sato^episcopus predictus, coUectis clericis cum fra- 
tribus^ mercatorum naves iam in pascha Gothlan- 
diam ituras recedendi proposito aggreditur. Unde 
Lyvonum astucia christianorum timet et suspicatur 
super se venturum exercitum^ unde dolis et iacrimis 
et aliis multis modis prefatum ficte revocare student 
episcopum^ dicentes — ut illi quondam beato Mar- 
tino, licet intentione non simiii — :: Cur nos^ pater^ 
deseris? Aut cui nos desolatos relinquis? Num rece- 
dendo pastor oves suas periculose faucibus luporum 
exponit?^^ Et ipsiLyvones plene se fidem susceptu- 
ros repromittunt. Credit innocens omni verbo et^ 
mercatorum consilio simulque futuri exercitus fidu* 
cia accepta, cum Lyvonibus revertitur. Promiserant 
enim aliqui de Theuthonicis et quidam de Danis et 
de Normannis et de singulis populis exercitum se^ 
si opus foret, adducturos. Post discessum merca- 
torum redeuntem episcopum Holmenses salutatione 
et animo lude salutant, dicentes: Ave^ rabbi^ et 
quo precio sal aut watmai^^ in Gothlandia compa- 
retur inquirunt. Non differt lacrimas amaritudo 
cordis, transit Ylcescolam et in domum suam reci- 
pitur. Statuit diem, ut coliigat populum promissi 
monendum. Diem non servant, promissum non 
implent. Unde cum suis captato consilio in Esto- 
niam ire proponit, quatinus cum iilis qui ibi hyema- 
verant mercatoribus pergat Gothlandiam. Interim 
Lyvones in via eius procurant interitum^ sed ab 

44) Cf. Sulpicii Seyeri ep. III. ad Bassulam socrum suam (ed. Halm 
p. 148), ubi leguotur haec: Cur no-^f pafer, deseris? aui cui nos de" 
solaios relinqvis? Invadeni gregem tuum lupi rapaces, et quis eos a 
morsibus noslris percusso pastore perhibebiii 45) pannus laneuft 

admodnm crudua; livonice vadmal^ leltice wadmals. 



Zi 



HEINRICI CHROWCON LYVONIAE. 5 

Annone Thoredensi premunitur et redire monetur. 
Itaque multipliciter perplexus Ykescolam revertitur, 
terram declinare non valens. Unde pro captando(l2.) 
consilio domno pape*^ clamnuncium suum, fratrem 
Theodoricum de Thoreyda, direxit Qui videns se 
de terra exire non posse, pio dolo vicit Lyvonum 
insidias, vectus equo, habens stolam, hbrum et 
aquam benedictam quasi infirmum visitaturus. Et 
hanc vie sue causam viatoribus interrogantibus pre- 
tendens, terram exeundo evasit et ad summum usque 
pontificem pervenit. Summus itaque pontifex, audito 
numero baptizatorum, non eos deserendos censuit, 
sed ad observationem fidei, quam sponte promise- 
rant, cogendos decrevit. Remissionem quippe om- 
nium peccatorum indulsit omnibus qui ad resusci- 
tandam illam primitivam ecclesiam accepta cruce 
transeant*^ lam tunc idem episcopus cum duce(i3.) 
Suecie^^, Theuthonicis et Gothis^^ Curones belio 
adierant, sed tempestate depulsi Vironiam, Esto- 
nie provinciam, applicant et triduo terram vastant. 
Sed dum Virones de fide recipienda tractarent, dux, 
accepto potius tributo ab eis, vela sustollens, diver- 
tit in molestiam Theutonicorum. 

Interea pie memorie Meynardus episcopus post(l4.) 
multos labores et dolores decidit in lectum, et videns 
se moriturum, Lyvonie et Thoreide convocat quos- 
que seniores, inquirens si post mortem suam dein- 
ceps carere velint episcopo. Ilii autem magis se 
episcopo et patre gaudere veile communiter affir- 
nnant. Et post pauluium episcopus diem cIausit'ii9€L 
extremum^^. 

46) Coelestino III. 47} De priTilegio tunc episcopo dato cf. 

Nostram paulo infra II, 3. 48) Birger lari? 49) Gotli- 

landiae insalae incolis? 50) Tumali inscriptio (cf. Bonnell, 

RiissiBch-LiTUindische Chronographie. St. Petersburg. 1862. Com- 
mentar. p. 43): [aclis] miUenis centenin nonaquegenis [Annis cumj 
seniSj hic ab hiis it ad elhera [poenis] IV. Idus mensis OctobriSf id 



6 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 



LIBER SECUNDUS. 

(II.) Celebratis secundum morem exequiis et episcopo 
qualicumque Lyvonum planctu et lacrimis sepulto, 
de successore tractatur et ad Bremensem metropo- 
lim pro persona ydonea mittitur. Demonstratur de 
Cysterciensi ordineLucensis^* abbatis Bertoldi reve- 
renda persona. DifBcilis quidem primitus ad eun- 
dum exhibetur, sed metropolitani victus precibus, 

(2.)predicationis onus aggreditur. Factus episcopus, 
primo siue exercitu Domino se committens, fortu- 
nam exploraturus Lyvoniam pergit, Ykescolam venit 
et ecclesie dotem ingrediens, quosque meliores tam 
paganos quam christianos coram se colligit. Quos 
potibus et escis et muneribus datis placare laborat^ 
dicens se eorum vocatione venisse et predecessori 
suo in solidum successisse. Quem quidem primo 
blande suscipiunt. sed ipsum in Holmensis cymiterit 
consecratione alii in ecclesia concremare, alii occi- 
dere, alii submergere concertabant, egestatem ad- 

(3.)ventus sui causam esse improperabant. Talibus 
iniciis consideratis, clam naves adiit et Gothlandiam 
revertitur et in Saxoniam procedens, Lyvoniensis 
ecclesie ruinam tam domno pape quam metropoli- 
tano et Christi fidelibus conqueritur universis. Igitur 
domnus papa cunctis signum crucis accipientibus et 
contra perndos Lyvones se armantibus remissionem 
indulget peccatorum^ litteras super hiis eidem epi- 
scopo Bertoldo sicut et suo dirigens predecessori. 

est Octob. 12. — Necrologium Luneburg. apud Wedekind» Noten etc. 
III, 7^ K. Idus Oclohr, Obiit Meinweri episcopus, i. e. Oct 11. — 
Econtra^ Gelenias in Sacris et piis fastis Agripp. qaos ipse congessit 
in libro De admiranda sacra et cirili magnitudine Coloniae. Gol. 
Agripp. 1645, p. 713: Aug. 14. .51) Loccum in proyincia Hanno- 
yeiv. De tempore, quo abbas ibi fuerit Bertholdus, cf. Scriptores 
rerom Prassicanim II, 23, n. 1. 






¥ 



HEINRICI CHROMCON LYVONIAE. 7 

Episcopus ergo collectis viris Lyvoniam venit(4.) 
cumexercitu, ad castrum Holme procedens, quod^^^®* 
quidem in medio fluminis situm est. Hic misso 
trans aquam nuncio querit, si fidem suscipere et 
susceptam servare decernant Qui se fidem re- 
cognoscere noUe nec servare velle proclamant. Epi- 
scopus vero, neglectis retro navibus, ipsis nocere 
non potuit. Ergo cum exercitu ad locum Rige rever- 
titur et cum suis quid agat consiliatur. Interea(5.) 
contra ipsum Lyvonum universitas colligitur et trans 
montem Rige^^ stationem faciunt pugnare parati. 
Dirigunt tamen episcopo nuncium causam exercitus 
superducti requirentes. Respondet episcopus cau- 
sam, quod tamquam canes ad vomitum, sic a fide 
sepius ad paganismum redierint. Item Lyvones: 
Causamhanc^ inquiunt, a nobis removehimus. Tu 
tantum remisso exercitu cum tuis ad episcopium tuum 
cum pace revertaris^ eos qui fidem suscepertmt ad 
eam servandam compellas^ alios ad suscipiendam eam 
verhis non verherihus allicias. Episcopus ab eis huius 
securitatis ol^sides filios ipsorum requirit, et illi pe- 
nitus se daturos. contradicunt. Interea colligende 
partis eorum causa breves dant et recipiunt indu- 
cias, missis invicem lanceis secundum morem ad 
confirmationem pacis. In qua pace plures Theuto- 
nicos equis pabula querentes occiderunt. Quo viso 
domnus episcopus ipsorum lancea remissa paci con- 
tradixit Vociferantur et constrepunt paganico more 
Lyvones. Armantur ex adverso Saxonum acies ad(6.) 
pugnandum, in paganos precipitantes insultum.iui.24. 
Fugiunt Lyvones, episcopus equi ab eo male detenti 
velocitate inmiscetur fugientibus. Quem, duobus 

52) Gf. Hermannum de Warlberge (Script. Rerum' Prussic. II, 23): 
in Monte Zabvli; quem montem anteRigam situm fuisse demonstrant 
eittsdem yerba ad annum 1373, 1. c. p. 104. — LiTlandische Reim- 
chronik (Script. Rer. LiTon. I, 532, yers. .^57): Sie zogeten kegenin 
vf den sant. 



8 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 



complectentibus. tercius, Ymaut nomine, a tergo- 
lancea perfodit^^, quem et alii membratim dilace- 

(7.)rant. Lyvones se subsequi verentes exercitum preci- 
pites fugiunt, quia videnles unam occisi Theuthonici 
galeani militarem^ quam capiti suo Lyvo percussor^ 
imposuerat. Amisso etenim capite suo nimirum tur* 
batur exercitus, et tam equis quam navibus, tam 
igne quam gladio Lyvonum perdunt segetes. Quo 
viso Lyvones, ut maioribus dampnis occurrant, pa- 
cem innovant et, vocatis ad se clericis, primo die in 
Holme circiter 50 baptizati sunt, sequenti die in 
Ykescoia circiter 100 convertuntur. Sacerdotes per 
castra suscipiunt annone mensuram de quolibet ara- 
tro^^ ad expensas cujusque sacerdotis statuendo. 
Hiis visis mitigatur exercitus et ad reditum prepa- 

(8.)ratur. Lyvones igitur, amisso pastore suo, con^ 
silio clericorum et fratrum nuncios pro successore 
novo in Theutoniam mittunt. Et sic credula pacis 
incerte Saxonum turba revertitur. Manent clerici^ 
manet navis una mercatorum. lam vela ventus de- 
puiit, et ecce ! perfidi Lyvones, de baineis consuetis 
egressi, Dune fluminis aqua se perfundunt, dicentes: 
Hic iam baptismatis aquam cum ipsa christianitate 
removemus aqua fluminis et fidem susceptam exfestu- 
cantes. post Saxones recedentes transmittimus. liii 
autem qui recesserant in cuiusdain arboris ramo 
quasi caput hominis inciderant, quod Lyvones Saxo- 
num deum putantes et ex hoc inundanciam et pesti- 
ienciam sibi immittere credentes, cocto iuxta ritum 
medone^ combibentes captato consiiio caput ab arbore 

53) Secundum (raditionem Lyyonicam lul. 24. Consentit quodammodo 
Arnoldus Lubecensis, I. c. p. 2!2, ex quo aeslate proelium actum 
fuisse coniiciendum est. Fasti Agrippinenses vcro p. 733 : Oct 20. 
54} i. e. de terra, quanta uno aratrp arari potest. Cf. Helmoldum l> 
p. t2 (SS. XXI, 20) : tfibuium — de quolihet arafro mensura grani etc. 
Sclavicum vero aratrum par t>oum aut vnus conficU equus, Cf. eun-* 
dem I, 14. 87. 



1 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 9 

ponentes, ligna connectunt, quibus caput superposi- 
■tuin, quasi deum Saxonum, cum fide cliristtanorum 
post recedentes Gothlandiam per mare transmittunt. 
Mense peracto, rupta pace, fratres capiendo et male i^-) 
tractando in bona ipsorum g;rassantur, ea furtini et 
violenter auferendo. Equis eciam ablatis, agri in- 
culti remanent. Unde usque fere ad ducentas mar- 
cas ecclesia est dampnificata. Fugit ergo clerus ab 
Ykescola in Holme, nescius cui se fortune aut loco 
committant. Proxima quadragesima collectaflO.) 

Lyvonum uriiversitas decernit, ut quicumque cleri- ''^^- 
cus in terra permaneat post pascha, capite puniatur. i^*^' 
Unde tam tnnore mortis quam querendi pastoris 
causa clerici Saxoniam pergunt. Decreverunt eciam 
Lyvones mercatores, qui remanserant, occidere. Sed 
mercatores dantes munera senioribus vite sue con- 
suluerunt. 



LIBER TERCIUS. 

Anno Domini 1198. venerabilis Albertus, Bre-(in.) 
lensis canonicus, in episcopum consecratur. 

Post consecralionemestate proximaGothlandiam(2.) 
adit et ibidem circa quingentos viros signo crucis 
d eundum in Lyvoniam signat. Inde per Daciam (3.} 
'ansiens munera regis Canuti et ducis" Woldemari 
t Absolonis archiepiscopi** recepit. Reversus in(4.) 
heuthoniam in natali Domini Magdeburch plures''^^- 
ignat. Ubi rex Philippus cum uxore" coronatur*^. ■js / 
it coram eodem rege in sentencia queritur, si bona[o.) 
1 Lyvoniam peregrinancium sub tuicione pape 
onantur, sicut eorum qui lerosolimam vadunt. 

!i] SleBwiceusis^ posIeB WalJeniarus ipse rex Danorum eat elTeclus. 
6) l.uDdensls. 57j IreDC. 58) Cf. Winkeltnann. Livlandlsche 

orBchuQgen, in Millheilungen aus dem Gebieie der Geschichce Liv-, 
'hsi- u. KurhDda XI, p. -AOS. 



10 HEIINRICI CHRONICOIN LYVONIAE. 

Responsum vero est, ea sub protectione apostolici 
comprehendi, qui peregrinacionem Lyvonie in ple- 
nariam peccaminum remissionem iniungens, vie 
coequavit lerosolimitane^^ 

( IV) Anno secundo sui episcopatus cum comite Con- 
^^^^•rado de Tremonia®^ et Harberto de Yborch^* cum 
multis peregrinis in Lyvoniam vadit, habens secum 
(2.) in comitatu 23 naves. Post ingressum Dune se cum 
omnibus suis Deo commendans ad castrum Holme 
proficiscitur et inde procedens, Ykescolam ire pro- 
ponit, sed Lyvones insullum facientes in ascensu, 
quibusdam vulneratis, Nicolaum sacerdotem cum 
aliis occidunt. Episcopus tamen et sui, licet cum 
dificultate, Ykescolam perveniunt. Quos fratres ibi- 
dem morantes a tempore primi episcopi et alii cum 
gaudio suscipiunt. CoUecti Lyvones ibidem pacem 
cum Theutonicis ad tres dies faciunt, sed dolose^ 
ut suum videlicet interim exercitum colligant. 
(3.)Pace facta, episcopus Holmam descendit et paci 
confidens pro sede sua et pontificalibus et aliis ne- 
cessariis nuncios ad naves in Dunemunde dirigit, 
qui secum assumptis que volebant, quasi sub magna 
securitate pacis, per viam qua descenderanl rever- 
tuntur. In qua post ascensum Rumbule®*, Lyvones 
pacem infringentes, eos graviter impugnant, et una 
navi retrocedente et evadente, aliam capiunt etpene 
omnes in ea existentes occidunt et ita Holmam pro- 
cedentes, episcopum cum suis obsident. Ubi cum 
obsessi nec sibi nec equis pastum haberent, satis 
angustiati tandem tarram fodientes in diversis foveis 
annonam piurimam et cibaria invenerunt. Interim 
Frisones cum una tantum navi venientes, et segetes 

59) Gf. bullain Innocentii IIT, 1199. Oct. 5. apud Bunge, Lir-, Ehst— 
und Curlandisches Urkundenbuch I, 14. 15. 60) Dortmund. 

61) Iburg. 62) hodie Rummel. 



1 



^^ 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 11 

Lyvonum incendunt et in hiis et in aliis quantum 
valent eos dampnificant. Lyvones hoc videntes et 
maius periculum metuentes pacem renovant et fir- 
mant et cum episcopo et ceteris Theutonicis ad 
locum Rige vadunt, ubi Asso et plures alii gratiam 
baptismi percipiunt. 

Episcopus tamen ob perfidiam Lyvonum paci(4.) 
eorum non confidens^ quam iam multociens rupe- 
rant, obsides ab Annone et Caupone et senioribifs 
terre exigit^ qui vocati a Theutonicis ad potacionem, 
omnes simul conveniunt et in una includuntur domo. 
At illi timentes ne trans mare in Theutoniam dedu- 
cantur, pueros suos, qui de Duna et in Thoreyda 
fuerunt meliores, domno episcopo circiter triginta 
representahtj quos ille letus accipit et terram Do- 
mino committens, in Theuthoniam vadit. 

Ante exitum suum Lyvones episcopo locum civi-(5.) 
tatis demonstrant, quam et Rigam appellant, vel a 
Riga lacu, vel quasi irriguam, cum habeat inferius 
irriguum ac irriguum superius. Irriguum inferius, 
^ eo quod sit aquis et pascuis irrigua, vel eo quod 
ministratur in ea peccatoribus plenaria peccaminum 
remissio, et per eam irriguum superius, quod est 
regnum celorum, per consequens ministratur, vel 
Riga nova fide rigata et quia per eam gentes in 
circuitu sacro baptismatis fonte rigantur. Episcopus (6.) 
autem sciens Lyvonum maliciam et videns, se sine 
auxilio peregrinorum in gente iila non posse pro- 
ficere, fratrem Theodericum de Thoreida pro litteris 
expedicionis Romam mittit. Qui negocium sibi com- 
missum sanctissimo pape Innocencio revelans, litte- 
ras ab eo prenominatas et benigne porrectas opti- 
nuit. Ipsius eciam rogatu et instancia idem vene- 
randus Romane sedis antistes omnibus Semigalliam 
mercationis causa frequentantibus districte portum 
ipsorum sub anathemate prohibet. Quod factum(7.) 



12 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

« 

postea mercatores ipsi collaudantes, eundem por- 
tum communi decreto sub interdicto ponunt, ut si 
quis illum deinceps mercationis causa ingredi presu- 
mat, rebus simul et vita privetur. Unde postea, 
duobus annis transactis post constructionem civi- 
tatis, quidam promissum eorum infringere volentes, 
primo a mercatoribus omnibus^ ne Semigalliam va- 
dant, affectuose rogantur. Sed illi apostolici man- 
datum non attendentes et commune mercatorum 
decretum parvipendentes, in navi sua Dunam descen- 
dunt. Quorum animositatemceterividentes, admotis 
aliis navibus eos impugnant. Tandem duobus viris, 
gubernatore videlicet et ductore navis, exceptis et 
crudeli morte peremptis, alii autem redire coguntur. 

(V.) Anno tercio sue consecracionis episcopus cum 

^^^^•peregrinis, quos habere potuit^ dimissis in Theu- 

thonia obsidibus, in Lyvoniam revertitur, et eadem 

estate in campo spatioso^ iuxta quem portus navium 

(2.)esse poterat, Riga civitas edificatur. Eo tempore 
episcopus Danielem virum nobilem et Conradum a 
Meyiendorpe^^ ad se colligens, duobus castris Lene- 
warden ^* et Ykescola inbeneficiavit. 

(3.) Interim Curones, audito adventu episcopi et civi- 
tatis inchoatione^ non timore belli sed vocatione 
Cbristi pro pace facienda nuncios ad civitatem diri- 
gunt; quam pacem consencientibus christianis^ sicut 
mos est paganorum^ sanguinis effusione stabiliunt. 

WLeththones etiam, Deo sic disponente, pacem que- 
rentes eodem anno Rigam veniunt, ubi statim pace 
facta^ cum christianis amicicie fedus ineunt, qui 
postea hyeme subsequente cum exercitu magno Du- 
nam descendentes Semigalliam tendunt. Sed ante 

63) MeieDdorf, a Magdcburg ad occidenteni. 64) ad Dunam ab 

Uexkull ad orlenteni) ubi hodie praedium Lennewaden, quod liogua 
Leltica sonat Lehlwarde. 



1 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 13 

ingressum terre audientes, regem de Plosceke cum 
exercitu Leththoniam intrare, Semigallis relictis, 
cum festinatione redeunt et in ascensu iuxta Rum- 
bulam duos piscatores episcopi invenientes, quasi 
lupi rapaces in ipsos seviunt et vestes quibus tege- 
bantur auferunt. Quo facto piscatores denudati Ri- 
gam fugiunt et iniuriam illatam expoiiunt. Peregrini 
autem rei veritatem intelligentes^ quosdam Leth- 
thones adhuc in Riga existentes capiunt et eo usque 
in vinculis detinent, donec piscatoribus ablata resti- 
tuuntur. 

Anno quarto sue ordinacionis paucis peregrinis (VI.) 
murum se pro domo Domini ponentibus civitas com- *^^^- 
mittitur, et episcopus cum ceteris peregrinis in 
Tbeuthoniam proficiscitur. 

Post cuius discessum frater eius Engelbertus, (2.) 
homo religiosus, de Novo Mcmasterio®^* vocatus, 
Rigam cum primis venit civibus et, eo cooperante 
qui dat verbum ewangelizantibus, Christi nomen 
dilatare cepit in gentibus cum fratre Theoderico de 
Thoreida et Alabrando et ceteris fratrihus in Lyvonia 
sub religione viventibus. Cuius vitam et ordinem(3.) 
approbantes non longo transacto tempore fratres de 
conventu beate virginis Marie in Riga, ipsum in pre- 
positum eligunt, quia ex eodem ordine de cenobio 
Sigebergensi borie memorie Meynardus, primus Ly- 
vonum episcopus, est electus, qui eos sibi oonfor- 
mare volens, conventum ipsorum in parochia Yke- 
scola primus instituerat. Quem tamen conventum (4.) 
regularium et episcopalem sedem postea Albertus 
episcopus de Ykescola in Rigam tercio sue conse- 
crationis anno transtulit et cathedram episcopalem 
cum tota Lyvonia beatissime Dei genitricis Marie 

64*) Nenmunstcr in Holsatia. 



K 



14 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

(•^.) honori deputavit. Claustrum quoque Cysterciensium 
monachorum in ore Dune construxit^ quod clau- 
strum Dunemunde vel Montem sancti Nicolai appel- 
lavit. Cui cenobio cooperatorem suum in ewangelio, 
fratrem Theodericum de Thoreyda, abbatem conse- 

{6.)cravit. Eodem tempore previdens idem frater 

Theodericus perfidiamLyvonum et multitudini pa^a-> 
norum non posse resistere metuens, et ideo ad 
multiplicandum numerum fidelium et ad conservan- 
dam in gentibus ecclesiam, fratres quosdam milicie 
Christi instituit, quibus domnus papa Innocencius 
regulam Templariorum commisit et signum in veste 
ferendum dedit, scilicet gladium et crucem, et sub 
obedientia sui episcopi esse mandavit. 

(7.) Deinde Semigalliy pacem cum Lyvonibus non 
habentes, ecclesiam Holme cum tota villa simul 
exurunt et castrum diu inpugnantes et capere non 
valentos, recedunt. Deus autem volens novellam 
' plantacionem fidei christiane propagare et ei pacem 
ubique firmare, post eandem expedicionem Semi- 
gallos ipsos pro pace facienda Rigam mittit et ita, 
pace more gentilium solidata, eos qui antea fue- 
rant hostes Theuthonicorum et Lyvonum reddit 
amicos. 

(VII.) Anno quinto sui pontificatus a Theuthonia rediens 
I203.episcopus viros nobiles, Arnoldum de Meyiendorpe, 
Bernardum de Sehusen^^, Theodericum fratrem 
suum, cum pluribus honestis viris et militibus secum 
adducit. Cum^ quibus prospera et adversa pro Deo 
pati non formidans, fluctuanti pelago se committit 
et provinciam Listrie regni Dacie aggrediens, paga- 
nos Estones de Osilia insula cum 16 navibus invenit, 

qui recenter ecclesia combusta, hominibus occisis et 

• 

65) Sechausen hautl procul a Mciendorf. 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 15 

quibusdam captivatis, terram vastaverant, campanas 
et res ecclesie asportaverant, sicut tam Estoiies 
quam Curones pagani in regno Dacie et Suecie 
hactenus facere consueverant. Armantur peregrini 
dampna christianorum volentes ulcisci^ sed pagahi 
cognoscentes, quod Lyvoniam pergerent, timentes 
valde, pacem se cum Rigensibus fecisse mentiti 
sunt, quibus dum crederent christiani, tunc quidem 
manus eorum evaserunt, sed dolis suis nuila eis 
lucra reportantibus, in eundem laqueum*, qui para- 
tus erat eis, postea incidunt^^. Nam peregrini, Deo 
eos ducente, sani et incolumes Wysbu^'' pervenien- 
tes, a civibus et hespitibus ibidem existentibus lete 
suscipiuntur. Post dies aliquot Estones cum uni- 
versa rapina sua adveniunt, quos peregrini velificare 
videntes.) cives et mercatores incusant, eo quod 
christiani nominis inimicos cum pace portum suum 
transire permittant. Quibus dissimulantibus et ma-(2.) 
gis pacis securitate cum eis gaudere volentibus, pere- 
grini episcopum suum adeunt et cum eis pugnandi 
iicenciam postulant. Episcopus itaque voluntatem 
illprum inteiiigens, eos a proposito nititur revocare, 
tum quia possibile erat, eos ab hostibus in pugna 
periclitari, tum quia ecclesia in gentibus posita, que 
adventum ipsorum prestolabatur, defectum illorum 
non poterat recuperare. Ipsi autem oportune inpor- 
tune instantes et de Dei misericordia non diffidentes, 
animum suum a proposito nolunt reflectere, nullam 
ihter Estones paganos et Lyvones differenciam affir- 
mantes, rogant ut peticiones eorum admittens hoc 
pro peccatis eorum ipsis dignetur iniungere. Videns. 
episcopus ipsorum constanciam, arbitratur magis 
expedire cum obedientia pugnam inire, cum melior 
• : obedientia quam victima, voluntati eorum satis- 

^ Cf. Pg. 56, 7. 67) Wisby in Gothlandia. 



^^ 






16 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

faciens, ut cum paganis viriliter in prelio congre- 
diantur^ in remissiQnem eis peccatorum, sicut pecie- 
rant, iniungit Unde peregrini audacter dimicare 
pro Christi nomine contendunt et armis suis potenter 
accincti, naves cum quibus erant ituri cum festina- 
cione preparant. Q\iod Estones ex adversa parte 
intelligentes, octo pyraticis ab aliis aliquantulum 
remotis, putant se in medio peregrinos yenientes 
posse concludere et ita naves contra se preparatas 
capere. Theuthonici itaque cum impetu irruentes 
in eos, pyraticas duas ad Estones ingrediuntur, in 
quibus sexaginta viris occisis, naves campanis, in- 
dumentis sacerdotalibus et captivis christianis one- 
rate ad civitatem Wysbu deducuntur, tertiam pyra- 
ticam quidam ex Theuthonicis, fortis viribus, insiliens^ 
utraque manu gladium tenet evaginatum et hinc inde 
percuciens duos ac viginti ex hostibus solus proster- 
nit. In qua cede ultra vires eo laborante, velum ab 
octo viris, qui adhuc erant superstites, in altum 
dncitur et, sic vento velum extollente, idem homo 
captivus deducitur et, postea navibus in unum col- 
lectis, occiditur et illa navis propter paucitatem 

(3.) hominum igne comburitur. Hiis itaque gloriose per- 
actis, peregrini omnes pro collata sibi victoria omni- 
potenti Deo gracias referunt; et episcopus homines 
cum rebus, quas pagani Danis abstulerant^ vene- 
rabili domno Andree®^ Lundensi remisit archiepi- 
scopo. 

(4.) Tunc peregrini Wysbu diucius morari nolentes, 
iter inceptum peragunt et Rigam usque perveniunt. 
De quorum adventu cives et alii in Riga morantes 
valde gavisi obviam eis exeunt et cum reliquiis tam 
episcopum quam omnem ipsius comitatum honori- 

(5.)fice suscipiunt. Post hec frater Theodericus cum 

68) A. 1201. archiepiscopus Lundensis eifectus est. 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 17 

peregrinis, qui per annum illum in Lyvonia sub 
cruce sua Deo militaverant, in Theuthoniam abiens, 
quendam Lyvonem, Cauponem nomine, qui quasi 
rex et senior Lyvonum, de Thoreyda secum assumit 
et, magna parte Theuthonie perlustrata, tandem 
eum Romam duxit et apostolico exhibet. Oucofi(6.) 
apostolicus benignissime recipiens deosculatur et de 
statu . gentium circa Lyvoniam existencium multa 
perquirens, pro conversione gentis Lyvonice Deo 
plurimum congratulatur. Transactis diebus ah'quan- 
tis, iderii venerabiiis papa Innocencius predicto Cau- 
poni dona sua, videlicet centum aureos, porrigit 
et in Theuthoniam redire volenti magno caritatis 
affectu valedicens benedicit et bibliotecam^® beati 
Gregorii pape manu scriptam episcopo Lyvoniensi 
per fratrem Theodericum mittit. 

Eadem estate rex de Ploceke cum exercitu Lyvo-(7.) 
niam ex improviso intrans, castrum Ykescole im- 
pugnat. Cui Lyvones, tamquam homines inermes, 
repugnare non audentes promittunt, se ei pecuniam 
daturos, quam rex acceptans cessat ab obsidione. 
Porro Theutljonici quidam, interim missi ab episcopo 
cum balistis et armis, castrum Holme preoccupant 
et, rege veniente et ipsum castrum expugnare vo- 
lente, equos quam plures vulnerant et Kuthenos, 
propter sagittas Dunam transire non audentes, fugant. 
Rex autem de Gercike^^ cum Lethonibus Rigam pro-(8.) 
cedens, in pascuis pecora civium rapit, duos sacer- 
dotes, lohannem de Vechte^* et Volchardum de Har- 
penstede''^, iuxta Montem Antiquum silvam cum 
.peregrinis succidentem, capit et Theodericum Bru- 
degame cum civibus eum insequentem occidit. 

69) i. e. scripturam sacram. 70) Wiscewalde, quod russice sonare 
debet Wsewolad. Erat Gercike castrum Russorum ad Dunam flu- 
vium, a Kokenhusen ad orientem. 71) Yechta in Oldenburgensi 

ducatu. 72) Harpstedt inter Yechta et Bremen. 



18 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

9.) Eodem tempore quidam monachus nomine S 
dus in ofHcio sacerdotali curamanimartim sibi ( 
missam in parrochia Holme devotissime perag 
in Dei servicio die ac nocte persistens sue I 
conversationis exempio Lyvones imbuit. Tan 
post diuturnum laborem, Deo felicem terminum 
sue imponente, moritur. Cuius corpusculum l 
fidelium ad ecclesiam deferens cum lacrimis 
phytorum turba prosequitur, cui tanquam filii dil 
patri sarcofagum de bonis lignis facienteg, asst 
unum ad operculum incisum de toto pede nimis 
vem invenitmt- Unde commoti, lignum quo pn 
gari possit, diu quesitum et tandem inventum, a: 
predicto conformantes, clavis afligere temptant 
eum prius sarcofago superponentes et diliger 
intuentes, vident illum non arte humana sed di 
prolongatum et optirae sarcofago secundum de 
rium ipsorum adaptatum. De quo facto parrocl 
exhylarati , lignum inutiliter a se incisum abit 
et, pastore suo iidelium more sepulto, Deum l 
dicunt, qui in sanctis suis taiia facit miracula. 

n.) Anno sexto episcopus timens civitatem, qui 
■huc modica et infirma erat, propter paucitaten^ 
lium a pagaiiorum insidiis posse periclitari, ri: 
pro coUigendis peregrinis in Theuthoniam va( 
miunctum sibi pro gentium conversione negoi 
studiose amministrans, tam in Theuthoniam ei 
quam inde redeundo singulis annis frequentei 
intoUerabilem fere laborem sustinet. Post disceE 
eius Lethones, christianorum nomen abhorre 
cum Lyvonibus de Asscrade''^ et de Lenewarde. 
huc paganis, fere trescenti Rigam descendui 
pecora eius in pascuis comprehensa iam seci 

hodie ibi invcnitur Becundum v. d. 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 19 

deducere temptant. Paucis itaque viris adhuc in 
Riga existentibus et ubique propter vicinas silvas 
insidias metuentibus, de civitate simul omnes exire 
non audent, sed viri virtutis circa viginti de civitate 
hostes insecuti pecora requirunt et, invocato super 
se Dei omnipotentis auxilio, militibus advenientibus 
de civitate, iuxta Montem Antiquum cum paganis 
pugnam ineunt et bello invalescente eo usque pre- 
liantur, donec fessi ab invicem separantur. Lyvones 
eciam quidam navigio Dunam descendunt, ut in ab-> 
sencia populi civitatem ex altera.parte ingrediantur, 
sed Domino suos protegente, quidam de civitate 
obviam eis cum sagittis egrediuntur, et ita in fugam 
vertuntur. Hiis ita gestis Lethones cum Lyvonibus, 
tribus tantum equis civium optentis, discedunt, et 
Theuthonici unanimies pro conservatione hominum 
et recuperacione pecorum Deum coUaudantes, ad 
civitatem leti revertuntur. 

Post hec hyeme instante milites quidam, Arnol- (2.) 
dus videlicet de Meyiendorpe et Bernardus de Se- 
husen et ceteri quidam, qui cruce resumpta iam 
secundo ibi remanserant, in Theuthoniam redife 
volentes, preparatis ad iter necessariis, navim suam 
ante nativitatem beate virginis Marie exponunt, etSepi.8. 
ipsis Dunam exeuntibus, Deo sic argente, cum tribus 
navibus peregrinos alios ante portum habent obvios. 
In hiis navibus frater Theodericus et Caupo, a Roma (3.) 
redeuntes, Rigenses in tristicia positos adventu suo 
letificant Sed quo magis augetur leticia christiano- 
rum, eo amplius dolet et confunditur multitudo 
paganorum. Milites siquidem predicti inter f[uctus(4.) 
maris cum sociis suis diu laborantes^ tandem ad 
partes Estlandie perveniunt. Qworum res et vitam 
^stones auferre volentes, cum decem pyraticis et 
luodecim aliis navibus in eos invehuntur. Deo 
LUtem suos conservante, nichil ad versitatis vel doloris 



1 



BLL 



■M^e^^.^ 



20 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

ab hostibus paciuntur, immo una pyratica a chri- 
stianis confracla, quidam paganorum occiduntur, 
quidam miserabiliter in mari merguntur. Alteram 
pyraticam unco ferreo rapientes ad se trahere co- 
nantur , sed pagani magis in mari periclitari quam 
a christianis occidi volentes, de navi singillatim 
exiliunt, et illis in periculo mortis occumbentibus, 
alie naves recedentes evadunt. Licet enim omnipo- 
tens Deus electos suos in variis tribulationibus posi- 
tos^ quasi aurum in igne, probare non desinat, nun- 
quam tamen omnino deserit^ immo ex omnibus malis 
eos eripiens, maiorem hostibus eorum timorem in- 
gerit Inde procedentes in laboribus plurimis, pre- 
cipue in fame et siti et frigore multos dies deducen- 
tes^ cum paucissima cibaria haberent, quinquaginta 
naufragos christianos in littore stantes ad se colli- 
gunt, cum quibus misericorditer agentes, cibaria sua 
consumunt Et cum hoc solum superesset, ut iam 
fame deficerent, ecce qualiter visitavit eos" oriens 
ex alto } navis enim magna mercatorum adveniens, 
que cibaria tam dando eis quam vendendo refecit 
famelicos, et saturati sunt. Procedentes autem gra- 
vissimum adhuc periculum incidunt, nam tempestas 
eos in periculosissimos scopulos impulit, intra quos 
et de quibus magno timore et difficultate venientes, 
Nov.jn vigilia Andree portum Wysbu attingunt et inde, 
■ comparatis victualibus, Dacie finibus velificantes 
appropinquant. Non valentes autem propter gelu, 
quod immensum erat, navim littori applicarcj eam • 
in glacie relinquunt, et per Daciam in Theuthoniam 
vadunt rebus suis secum assumptis. 

(IX.) Anno septimo circa quadragesimam'^ quando 

1205. rnagis ille gentes suas exercere solent expeditiones, 

Lethones pene duo milia virorum contra Estones 

moventur in expeditionem, et ipsis secus Dunam 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 21 

descendentibus et civitatem transeuntfbus, quidam 
ex ipsis, homo dives et prepotens Suelgate nomine, 
cum suis sodalibus ad civitatem divertit. Cui inter 
alios viros de civitate cum pace obviam exeuntes 
unus ex civJbus nomine Martinus ad bibendum potum 
mellitum prebet, quo exhausto exercitum preeuntem 
insequitur et socios suos sic alloquitur: Nonne TheU' 
thonicorumy nobis medonem prebencium^ trepidancium 
manus vidistis ? Adventum quidem nostrum fama vo- 
lante cognoverant et ideo timore concussi, adhuc trepi- 
dare non cessant Ad presens ergo excidium civitatis 
ipsius differemuSy sed si partes ad quas tendimus 
vicerimuSy hominibus captis et occisis villam ipsorum 
evertemus. Vix enim pulvis civitatis illius pugillo po- 
puli nostri sufficiet Igiti^r post dies non multos, (2.) 
audiens quidam Viesthardus nomine maior natu de 
SemigaUia, Lethonum expeditionem, cum festina- 
tione Rigam veniens, Theuthonicos premonendo allo- 
quitur, eo quod hostes fines ipsorum pacifice trans- 
eant, ne forte postquam situm loci didicerint, in 
fufuro civitatem cum habitatoribus suis destruant. 
Ipsis autem ante reditum episcopi propter suorum 
paucitatem preliari nolentibus, idem Vesthardus, 
tamquam vir bellicosus, ad pugnam animos eorum 
incitat, et promittens se illis in auxiHum Semigallos 
quam plures adducturum, rogat sibi saltem aliquos 
dari viros doctos inbello, quiexercitum sci jint regere 
et ad pugnam informare. Theuthonici audientes 
constanciam animi ipsius, dicunt se peticioni sue 
velle acquiescere, ita dumtaxat, si de quolibet castro 
Semigallie obsidem unum, quem elegerint, eis ex- 
hibere voluerit. Qui de tali responso plurimum 
exhylaratus, ad suos cum gaudio revertitur, et as- 
sumptis secum obsidibus denominatis exercitum col* 
ligit sufBcientem. Quo adducto obsides traduntur 
in manus Theuthonicorum, et ita satis se exhibentes 



22 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

fideles, illorum auxilium simul et amiciciam conse- 
quuntur, nam familia episcopi cum fratribus milicie 
Christi et Conradus miles de Ykescola cum paucis 
aliis, qui abesse poterant^ ad exercitum foras exeunt, 
et in loco eminenti cum Semigallis reditum Letho- ^ 
(3.) num expectant. Mittuntur interim nuncii in Thorey- 
dam ydonei^ qui diligenter hostium viam explorare 
valeant et renunciare. Predictus etiam dux Semi- 
gallorum de singulis domibus in Riga victualia colli- 
gens, exercitui, qui de longinquo venerat, transpor- 
tat. Redeuntes autem Lethones cum infinitis captivis 
et inenarabili preda pecorum et equorum, post in- 
troitum Lyvonie paulatim de villa ad villam gradien- 
tes, tandem ad castrum Cauponis declinant, et paci 
' Lyvonum confiJentes apud eos nocte quiescunt. Le- 
gati autem Theutonicorum et Semigaliorum discrete 
reditum eorum percunctati, exercitui suo denun- 
ciant, et altera die nuncii alii priores insequuntur^ 
qui Lethones per compendia Kodenpoys^^ versus 
Ykescola testantur velle redire. Hiis rumoribus audi- 
tis, universa malewa^^ letificatur et certatim quivis 
ad pugnam preparatur. Venientes ergo Lethones 
cum tota preda et captivis, qui millenarium supera- 
bant numerum, exercitum suum dividunt in duas 
partes, et in medio captivos constituentes propter 
nimiam profunditatem nivis per unam tantum viam 
singuli gradiuntur. Sed mox ut primi eorum vestigia 
precedencium reperiunt, insidias suspicantes sub- 
sistunt, et ita postremi cum captivis primos insequuti 
in unum coUiguntur cuneum. Quorum multitudi- 
nem Semigalli videntes^ plures ex ipsis tremefacti 
et pugnare non a^identes ad tutiora loca divertere 
querunt. Considerantes hoc quidam ex Theuthonicis 

74) Yicus olim ad lacum lagelsee silum ; praedium quod nunc Roden- 
£018 nominatur eadcm in regione situm est inter Treiden el Uexkull. 
75} i. 8. exercitus. 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 23 

Conradum aggrediuntur militem instanter deprecan* 
tes^ ut ipsi primum cum hostibus Christi prelium 
ineant, asserentes magis expedire gloriose mortem 
pro Christo subire quam ad confusionem gentis sue 
inhoneste fugam capessere. Qui more militari tam 
in equo quam in se ipso bene loricatus, cum paucis 
qui aderant Theutonicis Lethones aggreditur. Sed 
ipsi nitorem armorum istorum abhorrentes, Deo 
eciam timorem immittente, ab eis ex omni parte 
declinant. Cernens itaque Seraigallorum dux Letho- 
nes de Dei misericordia ita conterritos, hortatur suos 
viriliter cum illis prelium committere, et ita, exer- 
citu in unum coUecto, Lethones undique per viam 
tamquam oves disperguntur, et ex eis circiter mille 
ducenti in ore gladii prosternuntur. 

Inveniens autem quidam de familia episcopi Theo- (4*) 
dericus Scilling Suellegaten^ qui se civitatem Dei 
subversurum dixerat, quem in vehiculo sedentem 
videns, lancea latera sua perforat. Hunc Semigal- 
lorunv quidam palpitare videntes, caput eius absci- 
dunt, et vehiculis suis imponentes, que sohs capiti- 
bus Lethonum oneraverant, in Semigalliam ducunt. 
Plures eciam de Estonibus captivis, cum et ipsi essent 
inimicicias exercentes omni tempore contra chri- 
stiani nominis cultores/ in gladio occiderunt, et ita 
christiani^ Semigallis paganis adiiinctis, de utroque 
populo, Lethonum videUcet et Estonum, plenam 
optinent victoriam. Igitur post cedem Lethonum et 
Estonum Theuthonici cum Semigallis ad spolia gen- 
tis utriusque revertuntur, et infinitam predam, tam 
in equis et pecoribus, tam in vestibus quam in armis 
accipientes, per Dei gratiam conservati, omnes ad 
propria redeunt sani et incolumes et Deum benedi- 
i ntes. Referebat sacerdos quidam, qui tunc in(5.) 
] thonia captivus tenebatur, lohannes nomine, 
I lod mulieres quinquaginta se ob mortem virorum 



1 



24 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

suspendio interfecprunt. Nimirum cum credant, se 
cum illis mox in alia vita victuros. 

(6.) Signatis itaque per Theuthoniam multis homini- 
bus signo crucis, tandem domnus episcopus ad naves 
revertitur, assumpto secum fratre suo Rothmaro de 
claustro Sygeberge, eo quod auctoritate piissimi 
apostolici Innocentii ei donatum est, de quolibet 
cenobio unum de fratribus, quem vellet, socium la- 
boris assumere. Igitur eo ducente, qui imperat 
ventis et mari, Rigam perventum est, ubi domnus 
episcopus, a suis diu desideratus, cum omni milicia 
peregrinorum honorifice susceptus est. Erat in 
eadem acie dux belli comes Henricus de Stumpen- 
husen''^, Cono de Ysenborch^^, nobilis homo^ et alii 
tam de Weslfalia quam de Saxonia miiites quam 

(7.)plures cum ceteris peregrinis. Volens ergo episco- 
pus taiitorum virorum consilio et auxilio vinee Do- 
mini palmites extendere in gentibus, post introitum 
Dune claustrum Cysterciensium monachorum loca- 
verunt in Dunemunde, quibus episcopus abbatem 
prefecit antedictum fratrem Theodericum, mittitque 
ad castrum Ykescola Conradum de Meyendorpe, 
cui iam dudum castrum idem in beneficio contulerat, 
ut eo nunciante Lyvones episcopum cum peregrinis 
quibusdam venturum presciant et ipsum, tanquam 
filii patrem, benigne recipiant, cum quo disponant 
de pace in se habenda et fide ulterius propaganda. 

(8.) Lyvones ergo, qui post acceptam baptismi gratiam 
a primo Lyvonum antistite Meynardo fidem Christi 
irridebant et hanc in Duna se lavantes delere sepe 
dicebant, audito episcopi ascensu, cum ceteris adhuc 
paganis ad fugam se preparant, et mane facto Con- 
radum prenominatum ad se vocantes, occulte moli- 
untur occidere. Sed quia sagitta previsa minus ferit, 

76) olim caslrum terrae Hoyensis. 77) Erat Isenburg castrum ad 
fl. Ruram. 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 25 

ipse dolum sciens eorum^ armis suis indutus cum 
comitibus suis ad eos foras egreditur, et illis cum 
eo multa confabulantibus ad singula queque compe- 
tenter respondel. Interim quidam episcopum pre- 
cedentes superveniunt. Unde magis obstupefacti Ly- 
vones et in fugam versi beneBcio navicularun^ se 
committunt et versus castrum Leneworde cum uxo- 
ribus suis et parvulis ascendunt, satis hoc evidenter 
demonstrantes, quod baptismum iam pridem susce- 
ptum minus curaverunt. Peregrini itaque dum vident 
neophitos Lyvones in tantum exhorbitare et tam- 
quam canes ad vomitum redire, eo quod fidei olim 
suscepte obliviscantur, zelo Dei accensi insequuntur 
fugientes. Sed mox ut conspiciunt eos se aliis 
paganis de Leneworde coniunxisse relictisque villis 
silvarum latebras cum ipSis adiisse, urbem ipsorum 
adhibito igne succendunt. Deinde peregrinis ascen-(9.) 
dentibus secus Dunam, ecce Lyvones de castro 
Ascrath rem gestam audientes, divertunt ad tutiora 
loca nemoris. Unde factum est, ut eorum castro 
per Dei gratiam exusto pacem cum Theuthonicis 
datis obsidibus ineunt, et brevi se Rigam venire et 
ibi baptizari promittunt. Quod et postea ita factum 
est. . Audiens autem rex Vetseke de Kukonoyse*^(lO.) 
peregrinos Latinos in tam valida manu venisse et 
sibi vicinos esse, ad tria videlicet miliaria, per inter- 
nuncium petit ab episcopo ducatum, et ita navigio 
descenderis ad ipsum, cum datis hinc inde dextris 
salutassent se, pacem ibidem firmam cum Theutho- 
nicis fecit; que tamen postea parvo tempore stetit. 
Pace facta valedicens omnibus, letus ad sua rever- 
sus est. 

Hiis itaque peractis, redeuntes peregrini per(ll^) 
viam suam, in nemore densissimo iuxta viam Meme- 

78) hodie Kokenhusen ad Dunam fl. 



26 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

cuUe a duarum iirbium Lyvonibus, Lenowarde et 
Ykescole, gravissime infestantur. Quorum insultum 
sine magno periculo evadentes Ykescolam perve- 
niunt, quam urbem fii*missimam cernentes et va- 
cuam, qtiondam ab episcopo Meynardo edificatam, 
visum est eis indignos esse tanta munitione Lyvo- 
nes, qui licet baptizati, tamen ad hoc rebelles erant 
et increduli. Et ob hanc causam mittentes Conradum 
in beneficii eiusdem possessionem, ei ex peregrinis 
relinrquunt quosdam viros fortes et ad bella paratos. 
In frumento etiam ei providere volentes, in prepara- 
tionem pugne, segetes Lyvonum iam maturas qui- 
dam falcibus quidam gladiis succidunt. Non valentes 
autem frequentes paganorum insidias sustinere, ar- 
mati omnes metunt segetes, et impleta urbe usque 
ad summum, domnus episCopus de tali facto exhyla- 
ratus ibi remanentes Deo commendat et cum reliqua 
peregrinorum milicia Rigam descendit. 

(12.) Post hec brevi transacto tempore, peregrini de 
castro Ykescola exeuntes pro colligenda annona, a 
Lyvonibus insidiantibus in silvis occisi sunt decem 
et septem ex eis, quorum quosdam diis suis immo- 
lantes crudeli martirio interfecerunt Nec tamen 
hec et hiis similia facientes inimici a predicatione 
verbi Dei christianorum obstruunt voces, verum 
eciam per incrementa fidei conspiciunt, eos cottidie 
tam preliando quam predicando magis ac magis in- 

(13.) valescere. Hinc est quod animo consternati Ly vones 
omnes circa Dunam habitantes, in mente confusi 
datis obsidibus domno episcopo et ceteris Theutho- 
nicis reconciliantur, et qui adhuc ex ipsis pagani 
fuerunt baptizari se pollicentur. Sic ergo Christo 
vocante gens indomita et paganorum ritibus nimis 
dedita pedetentim ad iugum Domini ducitur, et 
relictis gentilitatis sue tenebris veram lucem, qui 
Christus est, per fidem intuetur. Unde non imme* 



mCl CHRONICON LYVONIAE. 27 

t agros et que iuste amisisse videbantur 
jrmittuntur, et exstructa iuxta villam 
munitione penitus excluduntur, et tam 
varde quam de Ykescola ad propria re- 

lyeme factus est ludus prophetarum ordi- (14.) 
in media Riga, ut fidei christiane rudi- 
ilitas fide disceret oculata. Cuius ludi 
1 neophitis quam paganis qui aderant per 
diligentissime exponebatur. Ubi autem 
ionis cum Phylisteis pugnabant, pagani 
Didi fugere ceperunt, sed caute sunt revo- 
rgo ad modicum tempus siluit ecciesia 
iscendo. Jste autem ludus quasi preiu- 
sagium erat futurorumj nam in eodem 
lella, utpote David, Gedeonis, Herodis j 
trina Veteris et Novi Testamenti, quia 
r bella plurima que sequuntur conver- 
gentilitas, et per doctrinam Veteris ac 
nenti erat instruenda quaiiter ad verum 
t ad vitam perveniat eternam. 
tavo inchoante, volens domnus episcopus (X.) 
ciciam et familiaritatemWoldemari regis '^^- 

quam antecessori suo Meynardo exhi- 
:opo, dextrarium cum armatura per ab- 
dericum ei tranamisit, qui a latruncutis 
n via spoliatur. Ipse cum suis omnia 
tulerant amittunt, corpore tamen sani 
s ad regem usque perveniunt. Ingressi 
item deprehendunt ibi quosdam Lyvones 
[>ribu3 Lyvonum missos, qui ut animum 
arent ad expellendos Theuthonicos de 
ecunque dolose fingere aut dictare pote- 

episcopum et suos, blanda ac fraudu- 
one proponebant, nam episcopum cum 
>uis nimis eis importunum et intollerabile 



28 * HEINRICI CHRONICON LYVO 

iugum fidpi asserebant. Quorum vert 
dum credulus mandat omnibus in re{ 
stitutis ad expeditionem quantocius j 
cum impetu fluminis Dune navigio ^ 
lignorum strue connexa, suppositis at 
sariis, Rigam cicius et commodius desc 
est quod Theuthonicorum legati, Lyv 
stionem et regis inteotionem ignorante 
regis presentari iubentur, ubi coram L; 
adventus eorum causa sit, interroganl 
se pacis et amicicie causa venisse pr 
vones e contrario nec eos pacem vellE 

Sroclamant. Quorum os malediction' 
ine plenum est, magis ad bella strut 

(?.) pacem faciendam cor et animum regis 
autem timens occulta consilia sua in li 
Theuthonicos a se removens in hos 
precipit, sed abbate causam perpendi 
de consiliariis regis muneribus et pecu 
tur et absque mora consilium diu cela 
Quo comperto mira Dei providencia 
res tendens ad meliora. Nam pauper 
de castro Holme, Deo donante, ibide 
perit, quem dimidia marca argenti 
scripto suo promovens, 'domno Rigeni 
toti fidelium ecclesie, que audierat et 
eundem intimavit. Unde factum est, 
peregrinis, qui se ad transfretandum n 
verant, resumpta cruce redirent. Ipse < 
pus, qui cum aliis abire paratus erat, 
valedicens Rigam ad suos reversus est 

(3.) Rex itaque factum abbatis intellig^ 
eo, requirit, si nuncium Rigam miserit 
ciem regis non formidans, litteras se 
misisse confessus esl. Porro legati s< 
Riga, metuentes severitatem regis, su 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 29 

persuadebant abbati negare, quod dixerat Sed ipse 
: sciens, quod semel emissum volat irrevocabile ver- 
l>um^^, quod regi confessus erat nuUa ratione ne- 
^abat. Intelligens igitur rex se nichil hoc modo 
proficere, eo quod proditum esset consilium^ ubi 
belli violencia deficit dolum machinatur, quia in 
columbe . specie blanda loquens verba sic ledit ut 
anguis in herba^. Remittitur abbas et cum eo 
[ Ruthenorum legati cum verbis pacificis diriguntur in 
1 -dolo^ ut auditis hinc inde partibus inter Lyvones 
I et episcopum quod iustum esset decernerent et hoc 
1 ratum haberent. Dimissi a rege, Kukenoys castro 
\ Ruthenico^ quod celerrime attingunt, dyaconum 
l quendam Stephanum, alium tamen quam protho- 
; martyrem, Rigam cum abbate mittunt, episcopum 
, in occursum vocant nunciorum, diem colloquii tercio 
^ Kalendas lulii^^, locum iuxta fluvium Wogene^^ pre-Mai 
^ iigunt. Reliqui per terram usquequaque difiiisi Ly- ^^- 
vones et Lethos, qui proprie dicuntur Lethigalli, 
cum armis suis vocant. Veniunt Lyvones, nori tan- 
tum voluntati regis obedire quantum perdicioni fide- 
lium Christi deservire parati. Lethi vel Letthigalli 
I adhuc pagani, vitam christianorum approbantes et 
€orum salutem afi^ectantes, ad coUoquium perfidie 
non veniunt^ muneribus eciam sibi a Ruthenis ob- 
latis flecti nequeunt ad mahim Theuthonicis infe- 
rendum. Vocatus ad idem coUoquium domnus epi-(4.) 
scopus a legato regis^, Stephano predicto tale de 
consilio suorum dedit responsum: Communem^ in- 
^uid, omnium terrarum consuetudinem esse constat^ 
nuncios a dominis suis desUnatos eum adire vel requi- 
rere ^ ad quem mittuntur , et numquam principem^ 
q mtumcunque humilem vel affahilem^ in occursum 

7 Cf. Horatii Epist. I, 18. 71. 80) Cf. Vergilii EcIo|. IIl, 93. 

.|ft 8 lunii esse legendum recte probat Pabst r. d. 82) poslea 

Y "\f hodie Oger nominatum, Dunam influit. 

4 



f 

f 

■4 

I 



30 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

nunciorum de suis munitionibus egredi. Decet nam- 
que tales et talium nuncios nos in civitate nostra inr 
venire^ ubi a nobis et a nostris recipi possint honestius 
et tractari. Veniant ergo nichU metuentes sed honeste 
tractandi. Appropinquante die statuto, Lyvones 
armati ad colloquium luxta fluvium Wogene colli- 
guntur. Seniores etiam de castro Holme, tocius 
mali exquisitores, ad eos navigio ascendunt et appli- 
cantes ad castrum Ykescolae ipsos secum vocant. 
(5.) Considerata igitur astucia Lyvonum Theuthonici 
ascendere recusant, sed illi ceptam viam peragunt 
et cum suis compatriotis de christianorum eiectione 
tractant. Interim Ykescolenses duo ex neophitis^ 
videlicet Kyrianus et Layanus, Conradum, qui castro 
prefuit, rogant quam intime, quatinus eos congre- 
gacioni Lyvonum interesse permittat, ut visa eorum 
pertinacia renunciare possint, quas contra fideles 
Christi machinationes pretendant, presumentes 
autem de cognatorum et amicorum numerositate^ 
terribilem inimicorum aciem adire non formidant 
Quod stultum valde Conradus animadvertens pro- 
pter multimodam Lyvonum maliciam fieri dissuasit^ 
sed eorum instanti prece victus eos abire permisit. 
Ingressi placitum statim capiuntur a senioribus, fidem 
Christi postponere et Theuthonicis renunciare co- 
guntur. Qui constantes in dilectione Dei fidem 
susceptam se omni caritatis affectu amplectere pro- 
fitentur, ab amore et societate christianorum testan- 
tur nulla eos posse genera tormentorum separare. 
Unde nimirum eciam cognatorum tantum in eos 
excrevit odium, ut exinde maius esset odium amore^ 
quo ante dilexerant. Hinc est quod communi Lyvo- 
num conspiratione, ligatis circa pedes funibus per 
medium sunt dilacerati. Quos acerrimis penis affi-^ 
cientes, viscera extrahentes, crura et brachia dila- 
ceraverunt, de quibus non est dubium, quin cum 






HEINRICl CHRONICON LYVONIAE. 31 

m 

sanctis martyribus pro tanto martyrio vitam recepe- 

rint eterilam. Horum corpora in Ykescolensi quie- (6.) 

scunt ecclesia atque apposita sunt tumbe episcopo- 

rum Meynardi et Bertoldi^ quorum primus confessor, 

secundus martyr, ut supra dictum est, ab eisdem 

Lyvonibus occisus occubuit. Hoc facto Lyvones in 

eo convenerunt, ut de omnibus partibus terre sue in 

unum coUecti castrum Holme, quod civitati propius 

erat) preoccupent et ex eo Rigenses^ qui tunc pau- 

cissimi erant, expugnent et Rigam destrnant. Con- 

pleta ergo conspiratione et confederatione, imme- 

mores sacramentorum susceptorum^ obliti baptismi, 

fide abiecta.^ pacem non curantes, bellum innovantes, 

omnis multitudo eorum Holme descendit, et convo- 

cantes ad se quosdam de Letthonibus, tamThoreden- 

ses quaui Veinalenses^^, omnes in unum conveniunt. 

Porro Hohnenses, quorum pedes veloces ad efiFun- (7.) 

dendum sanguinem, capto lohanne sacerdote suo, 

caput eius abscidunt, corpus reliquum membratim 

dividunt. Ipse enim natus de Vironia et a paganis 

in puericia captus, per venerabilem Meynardum epi- 

scopum a captivitate absolutus, et ut sacris litteris 

imbueretur, ab eodem est in claustro Segeberge 

locatus, ubi cum plurimum profecisset, cum epi- 

scopo Alberto in Lyvoniam profectus est, et sacros 

adeptus ordines in Holmensi parrochia multos con- 

vertit ab ydolorum cultura. Qui tandem post laboris 

sui cursum cum duobus aliis, Gerhardo et Hermanno, 

pro fidei confessione, sicut prediximus, per martyrii 

palmam ad vitam pervenit eternam. Cuius corpus 

et ossa^ postea ab ahis sacerdotibus collecta, in Riga 

in ecclesia beate Marie domnus episcopus cum suo 

c^nitulo devote sepelivit. 

Hiis ita peractis, confluente ad castrum Holme (8.) 

^ i. e. Dunenses. Nam vox Liyonica veina et yox Duna eaedcm 
B' ^ et flaminis ostlum significant. 

4* 



32 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

Lyvonum caterva, neophiti quidam Lembewalde cum 
quibusdam aliis, fideles se exhibentes, dimissis uxo- 
ribus et familia in Holme, Rigam descendunt sug- 
fferentes domno episcopo, qualiter se defendat ab 
mimicis, optantes magis christianorum quam suorum 
perfidorum Lyvonum profectum. Erant autem Ly- 
vones simul omnes in castro diebus aliquot, et qui- 
dam ex eis exeuntes versus Rigam, tam equos in 
pascuis spoliantes tam homines quos invenerunt 
occidentes^ fecerunt omnia mala que potuerunt. 
Tandem tedio afiPecti, quidam ad propria redierunt, 
quidam adhuc remanserunt Audiens autem episco- 
pus quorundam recessum, convocatis fratribus mili- 
cie et civibus et peregrinis, requirit quo facto opus 
sit contra Lyvonum machinationem. Visum esl om- 
nibus expedire, ut invocato super se Dei omnipo- 
tentis auxilio novellam ecclesiam ipsi committentes 
cum illis in Holme bellum ineant, et melius esse pro 
fide Christi omnes mori quam singulos cottidie cru- 
ciari. Commissa igitur civitate domno episcopo, qui 
validiores erant Theuthonici cum suis Lyvonibus 
Rigensibus armati, balistariis et aliis sagittariis as- 
sumptis, navigio ascendentes ad castrum Holme 
lun.4. appUcant, quinta decima die post pentecosten®^. 
Quibus previsis, hostes litus et accessum defendere 
volentes audacter occurrunt. Stupent primo nimis 
christiani propter eorum paucitatem, nam centum 
tantum erant et quinquaginta hostiumque erat nume- 
rosa multitudo, sed cantu suo Dei inplorantes auxi- 
lium et clemenciam et vires animorum resumentes 
tandem exiliunt. Quorum primus Arnold.us frater 
milicie, deinde servi episcopi ex alia nave cum cete- 
ris, omnes simul hostibus appropinquant. Et primo 
in aqua pugnantes littorea saxa lanceasque hostium 

84} quod festum tunc in diem 21. m. Mai incidebat. 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 33 

super se crudeliter volantes excipiunt, tandem litus 
apprehendunt fortissime pugnantes. Vulneratur pas- 
sim hostium nuditas a sagitta volante, confligunt 
acies^ vincuntur hostes, et terga dantes alii occidun- 
tur, alii transnatare volentes submerguntur, alii 
castro recipiuntur, alri transnatando evadentes acu^ 
leos vermium non efugerunt. Erat autem inter eos 
Ako princeps ac senior eorum, qui tocius tradicionis 
et omnium malorum exstiterat auctor, qui regem de 
Ploceke concitaverat ad bellandum contra Rigenses, 
qui Letthones collegerat, qui Thoredenses et totam 
Lyvoniam convocaverat contra nomen christianum, 
Inter alios iste quoque occiditur, occisi caput cum 
fama victorie episcopo mittitur. Erat autem epi^ 
scopus cum clericis suis, celebrata missa, in Dei 
timore et orationibus exspectans si forte quispiam 
appareret referens ei quid ageretur. Erat autem 
cor eius fiduciam habens in Domino. Et subito 
apparuit navicula de longe^ in qua quidam de fratri- 
bus milicie rediens cum vulneratis quibusdam, caput 
Akonis pro signo victorie episcopo presentat. At 
ille gaudens cum universis, qui domi remanserant, 
gratias agit Deo, qui per paucos operatus est salu- 
tem ecclesie sue. Applicant interim christiani menia (9.) 
suburbana^ muro castri ignem imponunl, patherellis 
ignem et lapides in castrum proiciunt. Baiistarii 
quam plures in munitione vulnerant, unde post occi- 
sionem tantorum iam se defendere non sufficiunt. 
Igitur Thoredenses pacem petunt, que datur eis, et, 
permittuntur exire de castro pene omnes vulnerati. 
Holmenses autem, auctores malorum, se tradere 
compelluntur, quorum seniores Rigam deducuntur 
et in vincula, prout meruerunt, proiciuntur. Ceteris 
tem, qui in castro erant, propter sacramentum 
ptismi, quod iam dudum receperunt, parcitur et 
'hil mali deinceps infertur. Omnia autem, que 



34 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

hactenus in Lyvonia glorioae contigerunt, non in 
fortitudine multorum sed per paucos Deus semper 
operatus est, unde pro multiplici victoria bene* 
dictus sit Deus in secula. Erat eodem tempore fa- 
mes et penuria cibariorum in civitate magna, et misit 
Deus sacerdotem quendam episcopi, Danielem, de 
Gothlandia cum duobus coggonibus^^ impletis usque 
ad summum annona et similibus, que necessaria 
erant. Eundem Danielem misit episcopus cum dapi- 
fero suo Gevehardo et balistariis et aliis quibusdam 

Ereoccupare castrum predictum Holme, ne deinceps 
lyvones Ruthenos et paganos convocantes opponere 
se vateant christianis. Seniores autem Holmensium 
episcopus postea secum ducit in Theuthoniam, ut 
videntes et audientes ibidem christianorum consue- 
tudines discant fieri fideles, qui semper fuerunt in- 
fideles. 
(iO-) Post hec Rigenses, memores omnium iniuriarum 
a Thoredensibus adhuc pagams sibi illatarum et pa- 
cis sepius interrupte, convocant Semigallos sibi in 
adiutorium in ultionem inimicorum. Erant autem 
Semigalli inimicicias semper habentes contra Tho- 
redenses, et gavisi sunt et venerunt cum Vestardo 
principe suo circiter tria miiia virorum in obviam 
Rigensibus. Et procedentes ad Coiwam^ dividunt 
exercitum suum et tradunt Cauponi, qui dux erat 
exercitus, medietatem; nam ipse, postquam a Rojna 
rediit^ fidelissimus factus est, et propter persecutio- 
^ nem Lyvonum in civitatem fugerat, et mansit cum 
christianis fere per totum annum ilium. Aliam me- 
dietatem exercitus dirigunt in partem Dobrelis. Et 
ibat Caupo cum exercitu suo versus castrum suum, 
in quo erant cognati et . amici sui adhuc pagani, et 
videntes exercitum subito et ex improviso venientea 

85) i. .6. naTibas onerariis. 86) die LiTlandische Aa. 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 33 

timore percussi, pauci ex eis munitionem ad defen- 
dendum castrum ascendunt. Plures ex eis in poste- 
riori parte castri transsilientes fugam in silvas et 
montana querunt. Christiani autem viriliter im* 
pugnantes castrum, tandem desuper fortiter ascen- 
dunt^, et victis hostibus et a munitione repulsis castro 
recipiuntur, et persequentes paganos undique per 
castrum ex eis fere quinquaginta occidunt, ceteri 
per fugam evaserunt. Tollentes itaque res omnes 
et spolia multa, castrum incendunt. Videntes autem 
Lyvones, qui erant ex alia parte Coiwe in castro Da- 
brelis, ^imum et ignem ascendentem et castrum 
ardere Cauponis, timentes ne sibi et castro suo si- 
milia contingant^ coUigunt omnes in castrum, et 
ascendentes in munitionem inimicos suos exspectant 
et venientibus fortissime resistunt. Confortabat 
€nim eos Dabrelus senior ipsorum et animabat, quem- 
admodum Philistei quondam dicentes^*: Confor- 
taminiy Fhilistini, et pugnate^ ne serviatis Hebreis. 
Peregrini vero cum Semigallis impugnantes castrum 
per totam diem^ capere non valuerunt, et quidam 
€x eis ex alia parte cum paucis ascendere temptan- 
tes, quinque ex suis a Lyvonibus occisos ibidem reli- 
querunt: Videntes autem castrum forte et inexpug- 
nabile diverterunt ab eo, et spoliantes terram reversi 
sunt ad suos, et aput Rigam residentes in reditu cum 
totali exercitu, diviserunt spolia universa, que attu- 
lerant. Episcopus autem gratias agens Deo, remisit 
Semigallos cum gaudio in terram suam. 

Post hec episcopus, renovata pace cum Lyvoni-(ll-) 
bus , transire proponit in Theuthoniam, et veniens 
in mare, per totam noctem gravissimam passus 
tempestatem sequenti die repulsus est in Dunam. 
Ipse autem aliquot quiescens diebus^ inter exitus 

86") Cf. 1. Reg. 4, 9. 



^*. 



36 HEINRiei CHRONICON LYVONIAE. 

matutini et vespere delectatus^^^ quem nec sol ad-» 
urit prosperitatis per diem neque luna contrisat 
adversitatis per noctem^^*^ ut a Dei negocio. non de* 
sistat terra marique, Deo gratias agens iterum se 
eisdem committit periculis, que evaserat, et Deo 
tranquillitatem donantei) pro coUigendis peregrinis^ 
qui ecclesiam defendant, in Alimaniam vadit. 
(12.) Post hec ex Lyvonibus quidam in perfidia sua 
durantes, regi de Ploceke per nuncios suos vulnera 
et dampna suorum significantes ^ in auxilium sibi 
contra Theuthonicos venire eum rogant^ presertim 
cum pauci in Riga remanserint et alii cum episcopa 
recesserint. Qui acquiescens consiliis et vocationi 
eorum, convocato exercitu de omnibus locis regni 
sui nec non et aliorum regum vicinorum et amico-< 
rum suorum, Duna navigio descendit in fortitudine 
magna. Et applicantes Ykescolam^ quidam ex eis 
graviter vulnerati sunt a balistariis Conradi militis. 
fjnde sencientes Theuthonicos in castro descende- 
runt, et castrum Holme subito adeuntes undique in 
circuitu obsederunt. Lyvones vero, nescientes exer- 
citum, quidam in silvis effugientes evaserunt, quidam 
ad castrum cum Theuthonicis in unum se coUege* 
runt, et clauso castro balistarii munitionem ascen- 
dentes plurimos vulneraverunt. Rutheni quoque^ 
qui artem balistariain ignorant arcuum consuetudi- 
nem habentes, phires in munitione ledentes per die& 
multos pugnaverunt, et maximam struem lignorum 
comporlantes^, munitionem incendere laborabant^ 
sed frustrato labore, multi eorum a balistariis in 
lignorum coUectione vulnerati ceciderunt. Misit ita- 
que rex nuncios Thoredensibus et Leththis et paga- 
nis in circuitu, ut omnes contra Rigenses venirent 
in expeditionem. Unde gavisi Thoredenses statim 
conveniunt ad regem, et venientibus hoc solum 

87) Cf. Ps. 64, 9. 87*) Cf. Pb, 120, 6. 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 37 

opus iniungitur, ut ligna comportantes castrum in- 
cendant; in qua lignorum comportacione plurima 
eorum multitudo, utpote inermium, a sagitta subito 
volaiite interfecta est. Leththi vero nec venerunt 
nec nuncios miserunt. Fecerunt eciam Rutheni ma- 
chinam parvam more Theuthonicorum, sed nescien- 
tes artem lapides iactandi, plures ex suis post tergum 
iactantes leserunt. Theuthonici vero cum pauci es- 
sent^ utpote viginti tantum, timentes tradi a Lyvoni- 
bus, qui multi erant cum eis in castro^ nocte ac die 
armati in munitione desuper sederunt, custodientes 
arcem tani de amicis infra quam extra de inimicis. 
Lyvones autem omne consilium q^erebant cottidie 
cum rege, qualiter eos dolo tenerent et traderent in 
manus Ruthenorum; et nisi breviati fuissent dies 
belli, tam Rigenses quam Holmenses propter suo*- 
rum paucitatem vix se defendere potuissent. Nam 
in Riga erant timores intus propter civitatem non- 
dum firmiter edificatam, et timores extra propter 
suorum in Holme obsessionem. Redierunt eciam 
quidam Lyvones exploratores ad regem dicentes, 
omnem canpum et omnes vias circa Rigam repletas 
esse ferreis claviculis tridentibus^ ostendentes quos- 
dam ex eis regi^ dicentes quia tam pedes equorum 
suorum quam latera propria et posteriora sua gra- 
viter undique talibus hamis essent perforata. Qno 
timore rex perterritus, Rigam cum exercitu suo non 
descendit, et liberavit Dominus sperantes in se. 
Nam Thoredenses, visis navibus in mari, nunciave- 
runt regi. At ille, cum post undecim dierum castri 
impugnationem nichil proficeret, sed magis per suo- 
rum interfectionem deficeret simul et adventum 
Theuthonicorum timeret, surrexit cum omni exer- 
'^itu suo et vulneratis et interfectis suis, et reversus 
st navigio in terram suam; Gevehardus autem^ 
ipifer episcopi, de parvo vulnere postea mortuus 



38 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

est, ceteri autem sani et incolumes Deum benedice** 
bant, qui ecclesiam suam in manu paucorum eciam 
hac vice defendit ab inimicis. 
(13.) Eodem tempore rex Danorum cum exercitu 
magno, quem iam tribus annis coUegerat, resedit 
in Osilia^ simul et archiepiscopus Lundensis An- 
dreas, qui in remissionem peccatorum infinitam mul- 
titudinem signo crucis signaverat ad faciendam vin^ 
dictam in nationibus et ad subiugandas gentes fidei 
christiane. Edificato autem castro, cum non inveni- 
rentur, qui contra insultus paganorum ibidem ma* 
nere auderent, incenso castro, rex cum omni exer- 
citu rediit in terram suam. Archiepiscopus vero 
Lundensis predictus et episcopus Nicolaus^ cum 
duabus navibus cibariis onustis et omnis familia 
ipsorum Rigam divertunt, et in Dunam venientes a 
preposito beate Marie Eggelberto et omni conventu 
suo devotissime suscipiuntur. Et audita tanta eccle* 
sie tribulatione et eiusdem iterum a Deo liberatione, 
congratulantur et congaudent, benedicentes Deum, 
eo quod in medio gencium in tanta paucitate viro* 
rum suam ^emper conservat ecclesiam. Post hec 
archiepiscopus^ convocando omnem clerum doctri- 
nam proponit theologicam, et legendo in psalterio 
totam hyemem in divina contemplatione deducunt. 
Et merito post bella doctrina sequitur theologica, 
cum eodem tempore post bella omnia predicta con* 
versa et baptizata sit tota Lyvonia. Nam post dis- 
cessum regis Ruthenorum cum exercitu suo ihvasit 
timor Dei Lyvones per universam Lyvoniam, et mit- 
tentes nuncios Rigam tam Thoredenses quam Du- 
nenses, rogant ea que pacis sunt. Proponuntur ita- 
que Thoredensibus omnia mala^ que infra pacem 
sepe fecerant, pace interrupta. Nam multis occisis^ 
Cauponi, qui, relictis eis, cum christianis semper 

88) SIe»Ticeii8i8 ; erat cancellarias regis Waldeoiari II. 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 39 

pugnabat, multa mala intulerant, bona eiusdem 
omnia incendio vastaverant, agros abstulerant, ar- 
bores apum confregerant , insuper plurima bella 
contra Rigenses moverant. Unde pax eis denegatur ; 
et merito^ qui filii pacis esse nescientes pacem omni 
tempore disturbabant At illi magis instantes rogant 
baptizari, sacerdotes recipere et eis per omnia obe- 
dire promittunt. Lenewardenses etiam pro recon- 
ciliacione domno Danieli, qui idem castrum iam 
dudum in beneficio acceperat, quolibet anno de 
aratro dimidium talentum siliginis promittunt, quod 
hactenus usque in hediefrnum diem persolverunt. 

Prepositus itaque Rigensis, iuxta verbum archi«(l4») 
epiSQopi, accepti^ obsidibus meliorum pueris de tota 
Lyvonia, sacerdotes mittit ad predicationem. Quo- 
rum primus Alebrandus in Thoreidam proficiscens, 
verbum predicationis et baptismi sacramentum mini- 
strat, et parrochias distmguens, in Cubbesele^^ 
ecclesiam edificat. Alexander sacerdos in Metsepole 
dirigitur, qui, baptizata provincia illa tota^ cum eis 
ibidem habitare et semen ewangelii seminare et 
ecclesiam incipit edificare. Daniel sacerdos, qui in 
castri Holmensis obsidione quodammodo examina- 
tus fuerat, Lenewardensibus mittitur. Quem illi 
benigne suscipientes^ baptizantur ab eo. Cumque in 
villam, que dicitur Sydegunde^^, procederet, statim 
populum ad audiendum verbum Dei convocat. Ve- 
niens autem Lyvo quidam de latibulis silvarum nocte 
visionemque suam referens, dicit ei : Vidiy inquit, 
deum Lyvonuniy qui nobis futura predixit Erat enim 
ymago excrescens ex arhore a pectore et sursum^ ei 
dixit michi Lethfhonum exercitum cras venturum^ et 
timore illius exercitus convenire non audemus. Sacer- 
dos autem intelligens demonis hanc esse illusionem, 

89) hodie ecclesia Kremon haud procul a praedio Kipsal. 90) for- 
tasse Siggund Ticus. 



40 HEIISRICI CHRONICON LYVONIAE. 

eo quod via illo autumpnali tempore non esset per 
quam Leththones venire possent, in orationibus suis 
existens Deo se commendabat. Mane facto* cum. 
huiusmodi nichil audirent vel perciperent quod fan- 
tasmaLyvoni predixerat^ colliguntur omnes in unum^ 
quibus sacerdos ydolatriam detestans, huiusmodi 
fantasmata demonum illusionem affirmans, tandem 
unum Deum, creatorem omnium^ unam fidem, unum 
baptisma esse predicat, et hiis et aliis similibus ad 
culturain unius Dei eos invitat. Hiis auditis, dia- 
bolo et operibus eius abrenunciant^^ et in Deum 
credere se promittunt, et baptizantur quotquot pre- 
destinati erant a Deo. Baptizatis eciam Reminensi- 
bus, procedit ad Ascradenses. Quibus recipientibus 
verbum Dei cum gaudio et celebratis ibidem sacra- 
mentis baptismi, reversus est Thoreidam, et veniens 
ad castrum Dabrelis benigne rec^ptus est ab eis. Et 
seminato ibidem verbi Dei semine, convertit et bapti- 
zavit eos, et relicta provincia illa^ processit ad Wen- 
dos. Wendi autem humiles erant eo tempore et 
pauperes, utpote a Winda^* repulsi, qui est fluvius 
Curonie, et habitantes in Monte Antiquo, iuxta quem 
Riga civitas nunc est edificata, et inde iterum a Cu* 
ronibus effugati pluresque occisi, reliqui fugerunt 
ad Leththos, et ibi habitantes cum eis, gavisi sunt 
de adventu sacerdotis. Quibus conversis et 4)apti* 
zatis, vineam iam plantatam et agrum seminatum 
Domino committens sacerdos, Rigam rediit. 
(IS*) Postea autem ad Ydumeos missus, quam plures 
ibi et Leththos et Ydumeos baptizans, ecclesiam 
super Ropam^^ edificavit, etmanendo cum eis vitam 
eternam eis demonstravit. Thoredenses vero, re- 
ceptis sacri baptismatis misteriis cum omni iure 
spirituali, rogant sacerdotem suum Alabrandum, ut 

91) Haec sunt Terba formulae ante baptismam usitatae. 92) Win* 
dau fl. 93) hodie Brasle, quae Aa influit. 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 41 

;S]cut in iure spirituali sic et eos expediat in civilibus 
causis, quod nos dicimus in iure secuiari, secundum 
iura christianorum. Gens enim Lyvonum quondam 
«rat perfidissima, et unusquisque proximo suo quod 
habebat auferebat, et ideo in baptismo huiusmodi 
prohibita sunt, violencia, rapina, furta et hiis simiiia. 
i)m autem ante baptismum spoliati fuerunt, doientes 
-de rerum suarum amissione. eo quod sua recipere 
per violenciam post baptismum non auderent, iudi- 
cem secularem pro causis huiusmodi terminandis 
petebant. Unde Aiebrando sacerdoti tam de spiritua- 
libus causis, quam de civiiibus audiendis, primitus 
iniunctum est. At iile iniunctum sibi ofScium tam 
propter Deum quam pro peccatis suis fideiiter am- 
ministrans, furta et rapinas cohercendo,' iniuste 
abiata restituendo^ Lyvonibus viam iuste vivendi 
demonstravit. Piacuit autem Lyvonibus ista christia- 
norum consuetudo primo anno, eo quod per fideies 
huiusmodi advocacie amministraretur ofBcium, quod 
postea per manus diversorum iudicum secuiarium 
laycorum per universam Lyvoniam, Letthigaliiam 
et Estoniam nimis est depravatum, qui magis pro 
burse sue impietione quam iusticie Dei intuitu huius- 
modi advocacie ofBcium exercuerunt. 

Eadem hyeme facta est eciiptio soiisper magnam Mg.) 
horam diei. Episcopus autem Aibertus circuivit in(17«) 
Theuthonia per vicos et piateas et ecclesias que-jpj^- 
rendo peregrinos. Et periustrata Saxonia et West-^s/* 
falia, tandem ad curiam regis Phiiippi pervenit, et 
cum ad nuiium regem auxiiii haberet respectum^ ad 
imperium se convertit, et Lyvoniam ab imperio rece- 
pit^^, unde rex pie memorie Phiiippus quoiibet anno 
''ibi in auxiiium dari centum marcas promisit; si 
romissis quispiam dives esse poterit. 

4] Hoc in curia apud Sinzig 1207. Apr. 1. celebrata factum esse 
oniecerunt recentiores, nuUius fontis expresso fulti argumento. 



42 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

(XI.) Anno nono, baptizata universa Lyvonia, siluit 

^^^^* ecclesia^ pacis gaudet quiete sui expectans adventum. 

antistitis. Arcniepiscopus vero Lundensis et can- 

cellarius cum omnibus suis ad reditum se prepa- 

Apr.rantes, Gothlandiam in dominica palniarum attin- 

^^^ gunt et in terra sua sacrosanctam pasche celebrant 

22. solempnitatem. Rigensis vero antistes in pentecoste 

lun. Rigam veniens^ cum gaudio ab omnibus suscipitur,. 

^^' cum quo venit comes de Peremunt®^ Godescalcus, 

et comes alius, et alii quam plures peregrini, nobiles 

et honesti viri, qui pace ecclesie gaudentes murum 

civitatis in tantum exaltaverunt, ut deinceps paga- 

norum non timeretur insultus. 

(2.) Audiens autem rex Vesceka de Kukenois episcopi 

et peregrinorum adventum, surrexit cum viris sui» 

et abiit in occursum eorum, et veniens Rigam ab 

omnibus est honorifice susceptus. Peractis itaque in 

domo episcopi diebus pluribus cum magno caritatis 

affectu^ tandem auxilium episcopi contra insultus* 

petit Lethonum, offerens sibi terre et castri sui 

medietatem. Quo accepto, episcopus multis mune- 

ribus regem honorans et in viris et in armis opem 

promittens, cum gaudio remisit ad propria. Post 

hec episcopus, de conversatione et baptismo Lyvo- 

num gavisus, sacerdotes mittit ad omnes et in Tho- 

reidam et in Methsepole et in Ydumeam et iuxta 

Dunam, et constructis ecclesiis locantur sacerdotes 

in parrochiis suis. 

(3.) Factum est autem eodem tempore, ut augeret 

Dominus de die in diem numerum et familiam fra- 

trum milicie ; quibus visum est, ut, sicut accresceret 

eis in personis et labore. sic accrescere deberet et 

in rebus et in bonis^ ut, qui in bellis et in aliis labo^ 

ribus continuis portabant pondus diei et estus, simul 

95) PjrmoiH. 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 43 

et reciperent consolationem laboris suiy denarium 
diurnum. Petebant ergo a domno episcopo instancia 
cottidiana terciam partem tocius Lyvonie nec non 
et aliarum terrarum vel gencium in circuitu^ non* 
dum conversarum, quas per eos Dominus simul cum 
aliis Rigensibus in posterum fidei subiceret chri* 
stiane, ut sicut maioribus soUicitarentur expensis 
sic pluribus gauderent redditibus. Episcopus autem 
tales viros, qui se murum pro domo Domini die ac 
nocte ponerent^ more patris fovere et eorum nume- 
rum multiplicare desiderans, laboribus et expensis 
eorum respondere volens, terciam partem Lyvonie 
tocius eis concessit Et quia ipse Lyvoniam cum 
omni dominio et iure ab imperatore receperat, eis 
suam terciam partem cum omni iure et dominio reli- 
quit De terris vero nondum acquisitis vel conver- 
sis, sicut nec dare potuit quod non habuit, sic ratio- 
nabiliter contradixit. Illis autem instantibus precibus 
oportunis et inoportunis, tandem perlatum est postea 
ad aures summi pontificis^^. Qui terras nondum 
acquisitas Deo committens de acquisitis terciam eis 
partem asscripsit^ relicta episcopo quarta parte deci- 
marum in partibus ipsorum ad obedientie recogni- 
tionem. Rogatu itaque episcopi fratres milicie divi- 
dentes Lyvoniam in tres partes, ipsi tamquam patri 
primam concedunt electionem. Unde cum ipse par- 
tem Cauponis, Thoreidam videlicet, primo assume- 
ret, ipsi ex altera parte Coiwe secundariam partem 
sibi eligentes, terciam partem in Methsepole epi- 
scopo reliquerunt De provinciis autem sive prediis 
aliis iam dudum in beneficio prestitis ipsi per omnia 
recompensationem in aliis postea receperunt 

Divisa taliter Lyvonia, episcopus sacerdotes in(4.| 

96) Cf. bullas Innocentii \U, 1210. Oct. 20. ap. Bange I. c. nr. 16 
et 17. De hac re agebatar etiam annis seqaentibus, ut apparet ex 
chartis apud Bunge 1. c. datis nr. 18. 19. 23. 25. 



44 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

partes suas mittens, fratribus milicie partes suas 
procurandas reliquit. Missus est eciam eo anno 
Godfridus quidam peregrinus miies in Thoreidam 
ad procurandum ofncium advocacie in iure seculari. 
Qui circueundo parrochias, causas et lites hominum 
determinans pecuniam et munera collegit plurima, 
et modicum afFerens episcopo sibi plura retinuit. 
Unde dolentes quidam alii peregrini confracta cista- 
que eius, decem et novem marcas argenti de bonis 
furtive collectis invenerunt, exceptis aliis piurimis 
iam ab eo dispersis. Et quia inique egerat perver- 
tendo iudicium et pauperes opprimendo et iniquos 
iustificando et neophitos corrodendo, iusto iudicio 
Dei factum est, ut ad terrorem aliorum taiem incur- 
reret verecundiam, et sicut a quibusdam reiatum 
est postea morte turpissima defunctus est. 
(3.) Post hec recordati Leththones omnium occiso- 
rum suorum a Rigensibus et Semigaiiis ante duos 
annos, miserunt per totam Lethoniam^ coiiigentes 
exercitum magnum ; et transeuntes Dunam per to- 
^®^*tam noctem in vigiiia nativitatis Domini veniunt in 
Dec.Thoreidam, et summo mane transita Coiwa, disper- 
25. guntur per omnes viiias, et invenientes terram nuiiis 
rumoribus premunitam, muitos occidunt^ piures 
captivando deducunt. Erant autem in ipso die nati- 
vitatis Domini duo sacerdotes in ecciesia Cubbeseie 
divinum Lyvonibus ceiebrantes officium, lohannes 
videiicet Stric et aiter Theodericus cum servo suo. 
Cumque, finita missa prima, lohannes aiiam iam 
ceiebraret, parrochiani venientem audientes exer- 
citum fugerunt de ecciesia, et quidam siivarum iati- 
buiis se committentes evaserunt, quidam ad propria 
festinantes in via captivati, etquampiures suntoccisi. 
Dumque, iam finita sequencia^ iegitur ewangeiium, 
Lethones veiocitate equorum deferuntur hac et iiiac 
circa ecciesiam, et Deo suos conservante ecciesiam 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 45 

non intrant, sed ad domum sacerdotis festinantes 
equos et pecora rapiunt, vestes et cibaria et omnia, 
que inveniunt^ vehiculis imponunt. Et cum spolian- 
tes in curia'tantam facerent moram, sacerdos in- 
terim in ecclesia dominici corporis et sanguinis 
sacrosancta conficiens mysteria et se ipsum sacrifi- 
cium Deo ofFerre iam non dubitans, Domino se com- 
mendabat. Cui Theodericus sacerdos ministrando, 
servus hostium servando, fideliter astabant, confor- 
tantes eum ne propter paganorum timorem divinum 
jiegligeret officium. Finita autem per Dei gratiam 
missa, toUentes vestimenta altaris et indumenta om- 
nia componentes in angulum sanctuarii deponunt, 
et consedentes simul in ipso angulo se abscondunt. 
Hiis autem vix completis, ecce inimicorum quidam 
veniens in ecclesiam, discurrit circumquaque et pene 
usque ad sanctuarium, et nudum videns altare nichil- 
que quod suum esset ibi videns, inquit: Bal et 
exivit ad suos. Raptis itaque omnibus, que inve- 
nerunt, recedunt Leththones per viam suam, et vix 
illi curiam exierant et ecce alia turba ipsorum, plu- 
res prioribus venientes et domum despoliatam inve- 
nientes post alios festinant, quorum unus ecclesiam 
intrans et ab equo suo non descendens, nichilque 
ad rapiendum inveniens illosque in angqlo latitantes 
ignorans, iterum festine recessit. Veniehte adhuc 
tercia Lethonum acie, unus ex eis in vehiculo suo 
sedens^ ecclesiam transeundo sacerdotes non vidit. 
IUi autem gratias Deb referentes, eo quod ipsos 
sanos et incolumes ante faciem paganorum conser- 
vaverat, post discessum ipsorum circa vesperam ab 
«cclesia egressi ad silvas fugiunt, et triduo panem 
non comedentes, quarto die Rigam veniunt. Letho- 
es vero, spoliata tota provincia in circuitu, nocte 
>IIiguntur in unum in villa Annonis, et summo mane 
xeuntes de terra, mulieres et parvulos et predam 

5 



46 HEINRIGI CHRONICON LYVONUE. 

magnam secum deducunt In ipsa autem nocte nati- 
vitatis Domini mittentes Lyvones nuntios, significant 
episcopo exercitum Lethonum Lyvoniam intrare,. 
et post alii nuncii alios subseqiiuntur referentes^, 
homines occisos et captivat6&, ecclesias vastatas et 
omnia mala, que pagani novelle intulerunt ecclesie. 
Hiis auditis episcopus, convocatis peregrinis et fra* 
tribus miiicie et mercatoribus et omnibus suis, am- 
monet omnes in remissionem peccatorum, quatinus. 
se murum pro domo Domini ponentes ecclesiam 
liberent ab inimicis. At ilii omnes obtemperantes et 
ad pugnam se preparantes, mittunt ad omnes Ly- 
vones et Leththos comminantes et dicentes: Qui- 
cunque non exieriU sequutusque exercHum christiano^- 
rum non fuerity trium marcarum pena mtdtabitur.. 
Invasit itaque timor omnes, et sequuti venerunt in. 
obviam Rigensibus aput Dunam, et ascendentes in. 
Leneworde convenerunt exspectantes Lethonum re-- 
ditum cum siiencio infra urbem. Mittuntur eciam. 
exploratores perscrutari viam eorum. Quibus occur- 
rentes cum omnibus captivis et rapina aput Lene- 
warde, nocte Dunam in glacie traiiseunt. Ascen- 
dens autem dux exercitus cum comitibus suis vicinius^ 
ad castrum et seniore castri vocato, requirit ubi 
coiiectio chcistianorum, et ait : Vadcp nuncia chri- 
stianiSy qui ante duos annos exercitum meum ab 
Estonia redeuntem quasi dormientem interfecerunty 
nunc me et omnes meos vigilantes invenient. Hiis^ 
auditis, christiani ad prelia Domini festinantes in 
primo mane hostes insequuntur, et circa horam ter- 
ciam transeuntes Dunam aput Ascrade e(>s ibidem 
inveniunt. Quos ut viderunt pagani sese perse- 
quentes, rebus certis territi, simul omnes exclama— 
verunt clamore magno, et convocantes suos ii 
occursum revertuntur christianorum. Quorum cla 
morem et muititudinem non verentes christiani e 



HEINRICl CHRONICON LYVONIAE. 47 

in Deo confidentes, elevatis vexiliis subito irruunt 
in ipsosy et interficientes hac et illac invalescere 
bellum ex utraque parte faciunt, et Lethones, quasi 
velociores et crudeliores aliis gentibus, qui se vigi- 
lare ad preliandum predixerant, diu et fortiter re- 
pugnantes tandem dorsa ostendunt, et sicut agiles 
ad bellum, sic veloces efficiuntur ad fugam^ unde 
alii ad silvas, alii per viam fugientes, captivos et 
spolia derelinquunt. Quos persequentes christiani 
per totum diem multos occidunt ex eis, et ceteri per 
fugam evaserunt. Post hec reversi ad spolia, mu- 
lieres et parvulos neophitorum cum omnibus capti- 
vis a vinculis absolvunt, et convenientes omnes 
neophiti tam Lyvones quam Letthi cum Theutho- 
nicis, de ove perdita et inventa sive de ovibus lupo- 
rum faucibus ereptis Deo gratias referunt, et divi- 
dentes spolia captivos omnes amicis suis liberos 
remittunt. 

Postquam Dominus ecclesiam suam a paganorum (6.) 
impugnatione liberavit, timens episcopus, ne post 
exitum suum similia facientes Lyvoniam ubique de- 
vastent, castrum Selonum^^, quod erat eis egredien- 
tibus et ingredientibus in refugium omni tempore, 
destruere cogitabat, et missis nunciis peruniversam 
Lyvoniam et Letthigalliam, qui se fidei iam coniun- 
xerant christiane, convocat omnes in expeditionem. 
Et collecto exercitu magno, mittit episcopus abba- 
tem Theodericum et Eggelbertum prepositum cum 
omni familia sua et peregrinis, adiunctis simul fra- 
tribus milicie Christi, ad expugnandum Selones. Et 
ibant versus Ascrad^ et transeuntes Dunam corpora 
Lethonum antea occisorum inhumata reperiunt, que 
'*'^nculcantes per viam et ordinate incedentes ad 
Jtrum Selonum perveniunt. Et obsidentes castrum 

Selburg ad Dunam fl., a Kokenhusen ad orientem. 

5* 



48 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

undique in circuitu multos in munitione vuinerant 
sagittis, multos per villas captivantes, plures occi- 
dunt, ignem copiosum per lignorum comportationem 
incendunt. Nocte ac die requiem non dantes, Selo- 
nibus timorem incuciunt. tJnde clam vocatis senio- 
ribus de exercitu, petunt pacem. At illi : Si veramy 
inquiunt^ pacem desideratisy abrenunciate ydolatrie^ 
et verum pacificumy qui est Christus^ in vestrum 
castrum recipitCy haptizamini^ et Lethones inimicos 
nominis Christi deinceps a castro vestro removete. 
Placet hec forma pacis, et datis obsidibus baptismi 
sacramenta se recipere promittunt, et Lethonibus 
remotis christianis se per omnia spondent obedire. 
Acceptis itaque pueris ipsorum mitigatur exercitus- 
Unde abbas et prepositus cum aliis sacerdotibus 
ascendentes ad ipsos in castrum, ad fidem iniciando 
eos instruunt, et aspergentes castrum aqua bene- 
dicta, et vexillum beate Marie in arce figunt^ de 
conversatione gencium gaudentes et Deum collau- 
dantes de ecclesie profectu, leti cum Letigalliset 
Lyvonibus in terram suam revertuntur. 
(7.) Eodem tempore missus est Alebrandus sacerdos 
cum quibusdam aliis in Ugauniam, requirere bona 
mercatorum quondam ante Rige edificationem ablata 
euntibus a Duna versus Plicecowe in vehiculis suis, 
que Ugaunenses consilio Lyvonum in via rapuerant, 
que multa erant, nongentis videlicet marcis et am- 
plius comparata. Ugaunenses vero nec bona resti- 
tuerunt, nec de reddendis in posterum certum re-. 
sponsum reddiderunt. Unde Alebrandus huiusmodi 
modicum curans, revertitur, et in via Letigallis circa 
Ymeram^"^ habitantibus verbum Dei de suscipiendo 
baptismo alloquitur, presertim cum iam tota Lyvo- 
nia et plures ex Letigallis verbum Dei receperint, 

98) hodie Sedde fl. 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 49 

At illi gaudentes de adventu sacerdotis^ utpote a 
Lethonibus sepius vastati et a Lyvonibus semper 
oppressi, et per Theuthonicos sperantes relevari ac 
defendi, cum gaudio verbum Dei recipiunt^ missis 
tamen prius sortibus et requisito consensu deorum 
suorum, an Ruthenorum de Plicecowe cum aliis 
Letigallis de Tholowa^ an Latinorum debeant subire 
baptismum ? Nam Rutheni eorum tempore venerant 
baptizantes Lethigallos suos de Tholowa sibi semper 
tributarios. Et cecidit sors ad Latinos^ et annumerati 
sunt cum Lyvonensi ecclesia Rigensibus. Et bapti- 
zavit Alebrandus quasdam villas et rediit Rigam et 
nunciavit episcopo. At ille congaudens et semper 
ecclesie providere desiderans, Heinricum scolarem 
suum, ad sacros ordines promotum^ cum eodem Ale- 
brando ibidem remisit, et consummato baptismo in 
finibus illis reversus est Alebrandus. Alter vero^ 
constructa ecclesia et in beneficio recepta, ibidem 
cum eis habitare et piurimis periculis expositus, fu- 
ture eis beatitudinem vite non desiit demonstrare. 

Orta est in hoc tempore discordia inter regem (8.) 
de Kukenoys et Danielem militem de Lenewarde. 
Nam rex idem, cum plura inferret hominibus istius 
incommoda et sepius ammonitus a tali inquietatione 
non cessaret, servi ipsius Danielis surgentes nocte, 
cum eo propere festinant ad castrum regis^ et ve- 
nientes diluculo eos, qui infra castrum erant, in- 
veniunt dormientes et vigilem desuper minus proyide 
vigilantem, et repente ascendentes^ ipsam arcem 
munitionis attingunt, et in castro se recipientes 
Ruthenos propter nomen christianitatis non audent 
interficere, sed gladiis suis eis comminantes quos- 
dam in fugam convertunt, alios captivando vinculis 
eputant. Inter quos ipsum regem rapientes, et 
um in vincula proiciunt, et omnem substantiam, 
ue erat in castro, in unum locum comportantes 



50 HEINRICI CHRONICON LYVONI 

diligenter conservant, et dominum suum 
qui prope erat, ad se vocant Ipse auten 
episcopi super hoc facto audire desidei 
Rigensibus signiBcat. Unde episcopus ni 
tristatus cum omnibus suis, que facta sunl 
bans, reg;em in castrum suum restitui 
substantiam reddi precipit, et rege ad 
multis eum bonorat muneribus equorum, 
preciosarum plura exhibet paria, et in s< 
I208.paschali benigniasimo eum cum omnibi 
Ap.6.curans affectu, et omni discordia sopita i 
et Danielem, cum gaudio remittit ad casl 
Memor eciam episcopus promissi, quod i 
quando castri sui ab eo medietatem s 
mittit cum eo viros strenuos viginti cu 
equitaturis suis milites, balistarios, nec . 
tarios ad castrum firmandum et contra 
tenendum, providens eis in expensis et 
suis per omnia. Cum quibus idem rex I 
facie, Hcet dolos meditaretur in corde, r 
Kukenoys, relicto episcopo in Dunemund 
more iturus erat in Theuthoniam pro 
peregrinis in sequentem annum. Nam 
lam annum peregrinationis sue explevera 
undum in Theuthoniam parati erant, qu< 
munde iam dudum residentes, per conti 
f9.]tum Deus repellendo abire non permisil 
autem predictus reversus in Kukennoys 
nos cum episcopo iam abiisse non dubil 
in Riga paucissimos remansisse perop 
perfidie sue dolos iam diucius in corde : 
dere non potuit, sed inito consilio cum oi 
suis, et exspectato tempore et die opo 
Theuthonici fere omnes ad opus suum 
ad edificationem castri lapides in fossato 
depositis interim gladiis et armis suis dei 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 51 

4:um, preterea regem, quasi dominum vel patrem 
^uum, non timentes, ecce subito accurrentes servi 
xegis et omnes viri* sui gladios et arma Theuthoni- 
corum diripiunt, et plures inermes ex ipsis et nudos, 
^tantes in operibus suis, interficiunt. Et quidam ex 
ipsis fugientes nocte ac die Rigam^ ut nuntiarent 
ibi quod actum erat, perveniunt. *Interfectis autem 
decem et septem viris, tres per fugam evaserunt, 
quorum corpora in Dunam proiecerunt et Rigensi* 
bus remiserunt. At illi coiligentes de aqua corpora 
in Dei servicio interfectorum, devote et cum lacri- 
^mis sepelierunt. Post hec rex idem equos meliores 
Theutbonicorum et balistas et loricas et similia mit- 
tens regi magno Woldemaro^' rogat et suadet, ut 
-convocato exercitu quantocius veniat et Rigam ca- 
piat, in qua paucos viros remansisse et meliores a 
se occisos et alios cum episcopo recessisse signi- 
ficat. Quibus auditis, ille nimium credulus ad ex- 
peditionem omnes suos amicos et viros regni sui 
convocat. Episcopus interim in Dunemunde a vento 
contrario detentus, cognita suorum interfectione et 
^cclesie sue intellecta traditione, peregrinos omnes 
in unum convocat, ecclesie dampna lacrimando in- 
dicat, et ut fiant ecclesie defensores et fortes auxi- 
liarii ipsos invitat^ et crucis signum resumere et 
plenariam ante neglectorum delictorum remissio- 
nem ammonendo confortat, et ob maioris laboris sui 
iongam peregrinationem maiorem indulgenciam et 
Titam promittit eternam. Hiis auditis, accedentes 
fere trecenti de melioribus, resumpta cruce Rigam 
redire et murum se pro domo Domini ponere non 
formidant. Insuper et multos mercede conducens 
episcopus Rigam remittit. Preterea omnes Theutho- 
nici undique perLyvoniamdispersi cum aliisLyvonum 

9] PleskoTiensi. 



52 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

senioribus ad ecclesie defensionem Rigam conve- 
niunt. Audientes itaque Rutheni Theuthonicorum 
et Lyvonum in Riga coUection^m^ timentes sibi et 
castro suo, eo quod male egerint, et non audentes 
in castro suo Rigensium exspectare adventum^ col- 
lectis rebus suis et equis et armis Theuthonicorum 
inter se divisis, ificendunt castrum Kukenoys, et fu- 
;iunt unusquisque per viam suam. Lethigalli et 
ielones, qui ibi habitabant, siivarum tenebrosa que- 
runt latibula. Rex autem sepedictus sicut male ege- 
rat, sic versus Ruciam nunquam deinceps in regnum 
suum rediturus abscessit. 

(XII.] Hiis itaque peractis, episcopus anno consecratio- 
1208. yjjg sue iam decimo, ecclesiam suam in Lyvonia Do- 
mino committens et peregrinis et omnibus christiani 
nominis in Lyvonia habitantibus, in Theuthoniam 
pro diversis ecclesie negociis vadit, tum pro pere- 
grinis^ tum pro rebus, quibus ecclesia nova adhuc 
et multis indigens adiuvetur, colligendis. Et circu- 
eundo et predicando per loca piurima multos suffert 
labores. Qui autem in Riga remanserant^ confor- 
tantes se in invicem et viriliter agentes, civitatem 
undique firmabant. Et audientes exustionem castri 
Kukenoys et fugam Ruthenorum^ mittunt quosdam 
ad persequendum illos. Inter quos Meynardus et 
quidam alii ex servis episcopi, insequentes fugitivos 
et plures ex ipsis per siivas et paludes invenientes, 
Letigallos videlicet et Selones^ qui regis erant tribu- 
tarii, qui conscii erant regis et cooperatores in tra* 
ditione et mortificatione Theuthonicorum, nonnuilos 
eciam Rutenorumrapientes, tuierunt spolia eorum 
et substantiam, et arma quedam Theuthonicorum 
receperunt. Et quos invenerunt reos, eo quod con- 
scii traditionis fuerant, omnes crudeli morte sicut 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 53 

merueruntinterfecerunt, et exstirpaverunt traditores 
de finibus illis. 

Hoc tempore Rigenses et christiani, qui erant in (2.) 
Lyvonia, pacem erant desiderantes, et non venit; 
bona erant querentes, et ecce turbatio ^ ! Nam post 
fugam Ruthenorum sperant^s, se evasisse Charib- 
dim; sed erat adhuc inminens Scille periculum, nam 
Vesthardus, Semigallorum dux, memor adhuc bel- 
lorum et malorum multorum, quibus a Lethonibus 
debellatus et depredatus sepe fuerat in omnibus con- 
finibus Semigallie^ ad expeditionem se preparat ad- 
versus Lethones, et in Riga christianorum suppliciter 
deprecatur auxilium allegans, quod iam in alia vice 
Rigensibus ad expugnandos ah'os paganos venit in 
adiutorium, insuper et deorum suorum sortes in 
meliorem partem cecidisse insinuat. Ad hec Rigen- 
sium seniores deorum suorum sortes non curantes, 
imo propter suorum paucitatem auxilium sibi dene- 
gantes, bellum hoc tempore contra Lethones omni- 
modis contradicunt. Sed precum suarum tandem 
instancia, et stultorum virorum, qui cum eo ituri 
erant^ pertinaci audacia victi, beUum eis non pro- 
hibere, imo obedienter eos ad pugnam mittere^ ne 
in anima et corpore periclitentur, decernunt. Mit- 
tuntur itaque cum Vesthardo quinquaginta vel paulo 
plures viri, milites ac balistarii, nec non et ex fra- 
tribus milicie Christi plures. Assumentes secum 
Danielem^ Ydumeorum sacerdotem^ profecti sunt in 
terram Semigallorum. Qui in equis suis insidentes 
et in armorum suorum nitore venientes, benignis- 
sime a Semigallis sunt recepti. Qui mittentes per 
omnes fines suos congregaverunt exercitum mag- 
num, et procedentes prope Lethoniam nocte quie- 
»cunt, et quiescentes a diis suis futura requirunt^ 

) Gf. lerem. 14, 19: Erspectavimus pacem, etnon est bonum, et tem-^ 
ms curationiSj et ecce turbatio. 



54 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

mittentes sortes et postulantes favorem deorum suo- 
rum et inquirentes, si videlicet fama adventus ipso- 
rum pervolaverit, et si Lethones venturi sint ad 
pugnandum contra eos. Et cecidit sors, et famam 
pervenisse et Lethones ad bellum paratos esse. 
tlnde stupefacti Semigalli nimis^, ad redeundum 
Theuthonicos invitant, eo quod Lethonum valde ti« 
meant insultum. Sed Theuthonici respondentes 
dixerunt : Absity inquiunt, rem hanc facere^ ut fugi- 
amus ab eis et inferamus crimen gmti nostrcy sed 
eamus ad adversarios nostros si poterimus pugnare 
cum eis. Et non poterant avertere eos Semigalli. 
Erat enim Semigallorum infinita multitudo, de qui- 
bus confidebant Theuthonici, licet pluviarum et ym- 
brium nimia esset ' inundantia. Procedunt tamen 
audacter in Lethoniam, et dividentes acies suas per 
villas, inveniunt eais vacuas et viros omnes cum 
mulieribus et parvulis per fugam evasisse. Unde 
timentes sibi bellum imminere quantocius congre- 
gantur in unum, et nullam moram facientes eodem 
die ad reditum se preparant. Quod intelligentes 
Lethones, velocitate equorum suorum eos undique 
circumvolant, et, prout consuetudo eorum habet^ 
circumferuntur hac et illac, modo fugiendo, modo 
persequendo^ et lancearum suorum et pedorum mis- 
sione quam plures yulnerant. Porro Theuthonici in 
unum se conglobantes cuneum et exercitum post 
tergum custodientes, Semigallos preire permittunt. 
Qui repente in fugam conversi, alius post alium 
semet ipsos conculcando opprimunt, alii silvas et 
paludes querunt, et totum pondus prelii versum est 
in Theuthonicos. Unde quidam ex ipsis fortissime 
se defendentes diu pugnaverunt, et cumpauci essent, 
tante multitudini resistere ' non valebant. Aderant 
eciam strenuissimi viri, Gerwinus et Rabodo cum 
pluribus aliis, qui post diuturnam pugnam quidam 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 55 

ATulnerati ceciderunt, quidam captivati in Lethoniam 
ab inimicis deducti sunt, alii per fugam evaserunt, 
et, ut nunciarent que gesta sunt, in Rigam redie* 
runt. 

Audita itaque fuga suorum et Lethonum auda-(3.) 
cia, condoluit civitas, et subito versa est in luctum 
cythara Rigensium et cantus eorum in vocem flen- 
cium^. Et orantes in celum omnes seniores et discreti 
viri iudicabant deinceps in multitudine paganorum 
non esse confidendum, nec cum paganis contra alios 
paganos esse pugnandum, sed in Domino speran* . 
dum, et cum Lyvonibus et Leththis iani baptizatis 
audacter ad omnes gentes procedendum. Quod et 
factum est. Nam eodem anno vexillum beate Virgi- 
nis deportatum est a Lyvonibus et Leththis et Theu* 
thonicis in Ungauniam, et sic deinceps ad omnes 
Estones et gentes in circuitu^ Deo cooperante, qui 
solus omnia regna superavit^ 

Post hec autem Lethones cum magno exercitu (4.) 
intrantes Semigalliam, ceperunt occidere et vastare 
omnia que invenerunt. Semigalli vero insidiantes 
eis in via et silvas succidentes, in reditu fere omnes 
occiderunt Et de eorum spoliis Rigensibus munera 
honorifice miserunt. 

Eodem tempore misit Deus ad consolationem (3.) 
ecclesie sue viros religiosos quam plures in Dunam, 
Florencium abbatem Cysterciensis ordinis* Rober- 
tum Coloniensis ecclesie canonicum, Conradum Bre- 
mensem, cum aliis quibusdam; quorum quidam in 
Dunemunde, quidam cum fratribus milicie sancte 
conversationis habitum elegerunt; quidam ad pre- 
dicationis opus transierunt. De quorum adventu 
ecclesia adhuc parva quam plurimum letificata et 
■^onfortata post tristia bella, gratias agebat Deo, qui 

l) Cf. lob 30, 31. 3) Cf. les. 37, 16. 



56 HEINRICI CHROmCON LYVONIAE. 

semper suos in otnni tribulatione non desinit ct 
lari,_cui est honor et gloria in secula. Amen. 

EXPLICIT LIBER TERCIUS DE LYVOISO 
INCiPIT LIBER OUARTUS DE ESTONIA. 

S.) Et factum est, postquam iam tota Lyvonia b 
zata est et Leththigallia , miserunt seniores 1 
thorum, Russinus de castro Sotecle, Warido) 
Autine, Talibaldus de Beverin, nec non et Bert< 
frater milicie de Wenden, nuncios suos ad Esl 
in Unganiam, requirere que iusta sunt de omi 
iniuriis sibi illatis ab eis. Erant enim Letti 
fidem susceptam humiles et despecti, et mult£ 
iurias sustinentes a Lyvonibus et Estonibus, 
ipsi magis gaudebant de adventu sacerdotum 
quod post baptismam eodem iure et eadem 
omnes simul gauderent. Estones autem verba 
ciorum parvipendentes, nichil iuris impende 
sed cum eis nuncios suos in LeththigalHam dii 
runt. Et cum iam fratres miUcie essent habiti 
in Wenden, miserunt Bertoldum, quasi primui 
suis, ad placitum Leththorum cum Estonibus. ^ 
eciam ex parte episcopi Henricus sacerdos, et L 
quam plures. Et incipiebant retractare, que ] 
et iusticie erant. Sed Estonum legati contempm 
et pacem Lethorum et iniuste sibi ablata restil 
dedignantes, Lettis per omnia contradicunt, et 
ceis acutissimis in invicem comminantes, sine ai 
forma pacis recedunt. Supervenlentibus interim 
catoribus et Theuthonicis aliquantis de Gothla 
surrexit Waridote cum aliis Lethtorum senior 
et Rigam venientes suppliciter auxilium cc 
Estonum iniuriam postulant. Rigenses igitu 
memoriam revocantes eciam suas iniurias et I 
innumerabilia quondam suis mercatoribus ab Un 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 57 

nensibus ablata, postulancium votis annuunt, exer- 
<;itum promitfuntj presertim cum et ipsorum nuncii 
pro eisdem bonis mercatorum, sepius ab Ugaunen- 
sibus contempti et irrisi redierunt, nolentibus iniuste 
ablata restituere. Invocato itaque super se Dei 
omnipotentis et beate Dei genitricis Marie auxilio, 
perrexerunt Rigenses cum fratribus milicie et Theo- 
ierico, fratre episcopi, et mercatoribus et aliis Theu- 
thonicis in Thoreidam, et de tota Lyvonia et Leth- 
thigallia convocantes exercitum fortem et magnum 
^t euntes die ac nocte, veniunt in Ugauniam, et 
despoliantes vilias et homines paganos occidentes^ 
igne et gladio suas iniurias vindicantes, tandem apud 
castrum Odenpe, id est Caput ursi*, conveniunt et 
<)astrum incendunt. Et post hec triduo quiescentes, 
et die quarto cum pecoribus et captivis et omni 
rapina in terram suam revertuntur. Letthi eciam 
in terram suam reversi firmantes castra sua, ad 
pugnam fortissime se preparant, omnia sua in castris 
coliocantes etexercitumEstonum exspectantes, ipsis 
occurrere parati. Ugaunenses itaque, convocatis 
^ibi in auxilium Saccalenensibus, repente terram 
Letthorum intrantes in finibus Tricatue^ etLetthum 
quendam, Wardeke nomine, vivum in igne creman- 
tes et alio^ captivantes, multa Letthis mala intule- 
runt, et obsidentes castrum Beverin, per totam diem 
Letthos in castro existentes impugnabant. Letthi 
vero exeuntes de castro et viriliter eis occurrentes 
ad pugnam^ quinque ex eis occiderunt et equos 
eorum rapuerunt, et recurrentes in castrum ad suum 
«acerdotem®, qui tunc presens aderat, simul cum 
ipso Dominum , quem pro se pugnare senciebant^ 
omnes benedicebant. Inter quos erat Roboam ex 

4) hodie Odenpa, ehstnice Ottepa; olla enim ursum et pd caput jn 
hac significat lingua. 5) terrae ab Aa fl. ad raeridiem. 6) Hein- 
ricum. 



58 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

forcioribus unus, qui descendens inter medios hostes^ 
duos ex ipsis occidit et ex collaterali parte castri 
sanus et incolumis ad suos reversus est, Deum col- 
laudans pro speciali laude tali, quam sibi Dominus 
de paganis contulit. Sacerdos eciam ipsorum, im- 
pugnationem Estonum modicum attendens, muni- 
tionem castri ascendit, et aliis pugnantibus, ipse 
musico instrumento canebat Deum exorando. Sed 
bafbari, audientes carmen et sonitum instrumenti 
acutum, substiterunt, quia in terra sua non audie- 
rant, et pausantes a bello causam tante leticie per* 
quirebant Leththi autem eo quod recepto nuper 
baptismo Deum se defendere viderent, ideo se gau* 
dere ac Dominum se laudare responderunt. Tunc 
Estones de renovanda pace proposuerunt. Sed Let- 
thi: Nondum^ inquiunt, mercationes Theuthonicis 
ablaiaSy neque etiam hona nobis sepius ablata restt- 
tuistis. Sed neque inter christianos et paganos unum 
cor et una anima neque forma pacis firma esse poterit, 
nisi recepto nobiscum eodem iugo christianitatis et 
pacis perpetue^ unum Deum colatis. Quo audito^ 
Estones nimium indignati a castro diverterunt, se- 
quutique Letthi post tergum plurimos vulneraverunt. 
Et mittentespernoctem ad magistrum milicie Christi 
in Wenden, Wennonem, qui tunc aderaf, rogabant 
eum venire cum suis ad persequendum Estones. At 
ille, convocatis Leththis omnibus in circuitu, mane 
facto venit in Beverin, et invenit exercitum pagano- 
rum iam dudum divertisse, persequutusque est eos 
per totum diem illum. Nocte vero sequenti factum 
est gelu maximum, et claudicantibus equis fere om- 
nibus, hostes attin^ere non valuerunt, eo quod peco- 
ribus occisis, captivis dimissis, per viam fugiendo, 
bellum non exspectantes, reversi sunt unusquisque 
in terram suam. Tunc Leththi de Beverin tristes de 
morte suorum, quos Estones trucidaverant et igne 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 59 

eremaverant, miserunt ad omnes Leththos in cir- 

cuitu^ ut essent ad iter parati. ut si quando donante 

Deo se de suis possent vindicare inimicis. Unde 

factum est, ut Russinus, qui erat Leththorum for- 

tissimus, et Waridote cum omnibus Letthis, qui erant 

in finibus suis, convenirent in magna multitudine 

apud castrum Beverin predictum. Et conspirantes 

adversus Estones, ad despoliandam terram ipsorum 

se preparaverunt, et indutis aicmis suis, que habe- 

bant, processerunt iter diei unius, residentesque 

ordinaverunt exercitum suum et ibant nocte ac die, 

et intrantes provinciam Saccalanensem invenerunt 

viros ac mulieres et parvulos in domibus suis in 

omnibus villis ac locis, et occiderunt quos invene- 

runt a mane usque ad vesperam, tam mulieres quam 

parvulos eorum, et trescentos ex melioribus viris ac 

senioribus Saccalanensis provincie, absque aliis in- 

numerabilibus, donec fesse manus et brachia occi- 

dencium pre nimia interemptione plebis iam defice- 

rent. Yillisque omnibus sanguine multo paganorum 

coloratis, sequenti die redierunt, et per omnes villas 

spolia multa colligentes, iumenta et pecora multa 

et puellas quam plurimas, quibus solis parcere 

solent exercitus in terris istis, secum abduxerunt, et 

revertentes paulatim multis diebus per \aam moram 

faciebant, existentes parati si forte Estones residui 

bellum eis post tergum intuiissent. Sed Estones 

propter tantam suorum interfectionem ad persequen- 

dum Lethtos venire non presumebant, sed tristia 

funera, a Letthis sibi iniecta, multis diebus coUigen- 

tes et igne cremantes, exequias ciim lamentationibus 

et potationibus multis more suo celebrabant. Lethti 

vero apud stagnum Astigerwe'' se deposuerunt, 

t divisis inter se spoliis universis leti in Beverin 

"^ naiio der Bwrlneeksche See, In llngua Ehstnica jerw iacum 
gnificat. 



60 HEllNRICI CHRONICON LYVOP 

redierunt, et invento ibidem Bertoldo fi 
nec non et sacerdote suo proprio cum 
batistariis qnibusdam episcopi, munera 
Dec-bus contulerunt. Et cum esset in domir 
omnes iinanimiter cum gaudio Deum b 
eo quod per noviter conversos Domini 
ceritvindictam eciam ceteris in nationibi 
eciam, rediens in castrum Beverin, ape: 
dicens: Filii, inquit,, filiorum meorum n 
filiis suis in terciam et guartam genert 
operatus est Russinus in Saccalanensiu 
Hoc audito, Hermannus Lyvonum advoci 
adversus Lettos indignatus, eo quod bel 
nes magis ac magis renovarent, misit t 
omnes seniores Lyvonum atque Lettorii 
consilio cum eis nec non et cum Theut 
adhucVari essent et pauci Theuthonici I 
terra, placuit omnibus ut ea, que pacis 
ctarentur cum Estonibus usque ad adve 
episcopi, qui erat in Theuthonia prc 
peregrinis in sequentem annum. Qui 
placuit eciam Estonibus, et receperunt 
post meliorum suorum occisionem, Le 
magnum ceperant habere timotem, et, 
fmita, treugarum quandam formam ai 
terminum composuerunt. 

(XHI.) Anno consecrationis sue II. presul 
I*c8-diit a Theuthonia, habens secum in co 
grinorum copiosam multitudinem. Int 
Rudolphus de lericho^ et Wolterus de '. 
et alii nobiles quam plures, milites et 
omni populo, qui se omnes periculo m. 
lentes in Lyvoniam devenerunt. Quoi 

d) lerichow hsDd procul i Tangermuode. 9) 

Halbersiadt ad eeptemtrioDem. 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 61 

presul idem usus, convocavit omnes Lyvones ac 
Letthos iamdudum conversos^ et recordatus morti- 
ficationis illius, quam sibi ac suis rex Vesceka pre- 
terito anno intulerat, cum milites ac familiajn suam, 
quam rogatione sua sibi cum multis expensis contra 
Letthones in auxilium miserat, dolo ac fraude nimia 
mortificavit, cum omnibus peregrinis et exercitu suo 
divertit Jn Kukenois^ et inveniens montem ipsum de- 
sertum ef pre immundicia quondam inhabitantium 
vermibus ac serpentibus repletum^ iussitque et roga- 
vit eundem montem mundari ac renovari et firmis 
fecit munitionibus muniri, et castrum firmissimum 
edificavit, et milites ac balistarios cum familia sua 
ibidem ad castrum conservandum reliquit, et multis 
«xpensis adhibitis diligentissime custodiri fecit, ne 
qua Letthonum subtilitas vel Ruthenorum ficta dolo- 
sitas eos sicut antea defraudaret Rudolpho eciam 
supradicto de lericho medietatem castri concessit, 
et fratribus milicie suani partem terciam asscripsit 
Quibus ibidem relictis et omnibus bene dispositis, 
Rigam rediit. Letthi vero cum duobus exercitibus 
medio tempore Letthoniam intraverant, et quibus- 
dam occisis, quibusdam captivatis, ad nostros in 
Kukenois redierunt, et cum episcopo et omnibus 
suis ad propria redierunt. 

Erat in eodem tempore Wickbertus **^ quidam(2.] 
inter fratres milicie, qui forte cor suum ad amorem 
seculi magis quam ad religionis disciplinam inclina- 
verat, et inter fratres multas ipse discordias semina- 
vit. Qui sancte conversationis abhorrens consortjum 
et Christi miliciaib dedignans, venit ad sacerdotem 
inldumea, ibidem episcopi dicens se velle exspectare 
adventum et episcopo per omnia velle obedire. Fra- 
*-es autem milicie, Bertholdus de Wenden cum qui- 

') de Sasato. Eum a magistro Wennone officio suo destitutum fuisse 
icet ex Ghronico rjthmico LiToniensi r. 697. 

6 



62 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

busdam aliis fratribus ac servis, fratrem tanquam 
fugitivum persequentes, in Idumea comprehendunt, 
et in Wenden reducentes in vincula proiecerunt. 
Qui audito adventu episcopi rogavit, ut absolveretur 
et Rigam redire permitteretur, promittens se epi- 
scopo et fratribus obedire. Fratres autem gauden* 
tes, et post adversitatum incommoda, tanquam filium 
prodigum, fratrem suum resipiscere sperantes, ho- 
norifice Rigam remittunt et societati restftuunt Ille- 
vero tamquam ludas inter fratres ad modicum tem- 
pus conversatus, sive tamquam iupus inter agnos^ 
fraudis sue fictamconscientiamdissimularenesciens, 
diem oportunum exspectabat, quando cordis sui ma- 
liciam adimpleret. Et factum est in die *solempni^ 
euntibus ceteris fratribus cum aliis hominibus ad 
monasterium, ipse interim, convocato ad semagistro 
milicie et lohanne sacerdote ipsorum, secreta sua 
eis aperire proponens^ in superiori domo sua subita 
bipenni, quam semper secum portare solebat, caput 
magistri tetigit, et sacerdotem simul cum magistra 
in eodem loco trucidavit et interfecit. Et notum 
factum est aliis fratribus et fugientem eum a domo 
in capellam persequuntur, et comprehensum per 
civile iudicium, sicut meruerat, crudeli morte inter- 
emerunt. Et sepulto cum magno planctu fideli aa 
pio magistro suo Wennone cum sacerdote, non mi- 
nus pium ac benignum et omnibus virtutibus reple- 
tum Volquinum in locum suum restituerunt Hicr 
postea^ sive presente sive absente episcopo, in omni 
expeditione exercitum Domini ducendo atque re- 
gendo, preliabatur prelia Domini cum leticia et egre- 
diebatur et regrediebaiur ad gentes in circuitu. Et 
adiuvabant eum omnes fratres eius, et auxiiium et 
victoria Domini semper erat cum eis. 
(3.) Mortuo eciam in eodem anno Eggeiberto, eccle- 
sie beate Marie preposito, assumpsit episcopus de^ 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 63 

conventu Schetensi *^ virum mansuetum, discretum 
et prudentem in omnibus viis suis, lohannem^ et in 
locum fratris sui, eiusdem venerabilis prepositi, 
substituit et ei ecclesiam beate Marie regendam 
commisit. £t cum esset de regula et ordine beati 
Augustini idem lohannes et de albo habitu^ qui vere 
mundiciam significat, episcopus^ ad confirmationem 
eiusdem habitus, vestes et cappas nigras canonico- 
rum eiusdem ecciesie in albas commutavit. Et cum 
adhuc essent timores paganorum intus et foris, idem 
conventusjnfra ambitum prime civitatis in ecclesia 
primo edificata habitavit; et post incendium eius- 
dem ecciesie et civitatis ^^, extra muros aput Dunam 
ecclesiam beate Marie edificare et ibidem habitare 
ceperunt. Peregrini vero eiusdem anni in muri ex- 
altatione et in aliis, quibus Deo servire poterant, 
obedire parati erant. Et cum iam dies autumpnales (4.) 
appropinquarent, episcopus, semper ecclesiam Ly- 
vonensem promovere ^c defendere soliicitus, habito 
consilio cum discretioribus suis, qualiter ecciesiam 
novellam a Lethonum et Ruthenorum insidiis libe- 
raret diligenter pertractavit. Et recordatus omnium 
malorum, que rex de Gercike cum Letonibus, Rigensi 
civitati et Lyvonibus et Leththis intulerat^ contra 
inimicos christiani nominis ire ad bellum deliberant. 
Erat namque rex Vissewalde de Gercike christiani 
nominis et maxime Latinorum semper inimicus. Qui 
filiam potentioris de Lethonia duxerat uxorem^ et 
quasi unus ex eis^ utpote gener ipsorum, et eis omni 
familiaritate coniunctus, dux exercitus eorum fre- 
quenter existebat, et transitum Dune eis et victualia 
ministrabat, tam euntibus in Ruciam quam Lyvo- 
niam et Estoniam. Erant eciam tunc Lethones in 

li) Scheda Tel Scheida, in comitatu Mark, haud procul ab Unna 
12) V. infra XVIII, 6. Incendium erat a. 1215, circa mensem 
Martium. 

6* 



64 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

tantum omnibus gentibus in terris istis exister 
dominantes, tam christianis quam paganis, u 
aliqui in villulis habitare auderent, et maxime L 
Qui relinquentes domos suas desertas tenebros 
varum semper querebant iatibula, nec sic qu 
eos evadere potuerunt; nam insidiaodo eis 
tempore per silvas eos comprehenderunt, et 
occisis alios captivos in terram suam deduxeri 
omnia sua eis abstulerunt. Et fugerunt Ruther 
silvas et villas a facie Letonum licet paucorum, 
fugiunt lepores ante faciem venatorum, ? t eran 
vones et Lethti cibus et esca Lethonum, et 
oves in fauce luporum, cum sint sine pastore. I 
igitur pastore, liberavit Deus oves suas Lyyon 
Leththos iam baptizatos a faucibus luporum, 
scopo videlicet Alberto, qui convocato exercil 
omnibus finibus Lyvonie et Leththie et cum R 
sibus et peregrinis et omni populo suo asc 
Dunam versus Kukennoys. ' Et cum esset Ge 
semper in laqueum et quasi in dyabolum maj 
omnibus in ipsa parte Dune habitantibus, bapt 
et non baptizatis, et esset rex de Gercike se: 
inimicicias et belia contra Rigenses exerceni 
pacis federa'cum eis inire contempnens, episc 
exercitum suum convertit ad civitatem. Ru 
vero videntes exercitum a longe vententem, ad 
tam civitatis occurrunt, et cum Theuthonici ec 
matis manibus impeterent et quosdam ex eis 
derent, ipsi se defendere non vaientes, fugit 
Et Theuthonici eos insequentes portam cum 
intraverunt, et pre reverencia christiani noi 
paucos occidentes, plures captivantes et per fi 
evadere magis eos permittentes, mulieribus et 
vulis postquam civitatem ceperunt parcentes, m 
ex eis captivaverunt, et rege trans Dunam na 
fugiente cum pluribus aliis, regina capta e: 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 65 

episcopo presentata cum puellis et mulieribus et 
omni substancia sua. Sedit itaque die illo omnis 
exercitus in civitate, et coUectis spoliis multis de 
omnibus angulis civitatis tulerunt vestes et argen- 
tum et purpura et pecora multa, et de ecclesiis cam- 
panas et yconias et cetera ornamenta et pecuniam 
et bona multa tMlentes, secum asportaverunt, Deum 
benedicentes eo, quod tam repente eis contulit victo- 
. riam de inimicis et aperuit civitatem absque lesione 
suorum. Sequenti die^ distractis omnibus, ad redi- 
tum se preparaverunt et civitatem incenderunt^ et 
viso incendio rex ex altera parte Dune, suspiria 
magna trahendo et gemitibus magnis ululando ex- 
clamavit dicens : Gercike civitas dilecta ! o here- 
ditas patrum meorum I o inopinatum excidium gentis 
meel ve michil ut quid natus sum videre incendium 
dvitatis mee^ videre contritionem populi meil^^ 

Post.hec episcopus et omnis exercitus, divisis 
inter se spoliis universis, cum regina et captivis 
omnibus reversi sunt in terram suam^ et remanda- 
tum est regi^ ut Rigam veniat si saltem adhuc pacem 
habere et captivos recipere cupiat. At ille veniam 
veniens pro excessibus postulat^ episcopum patrem 
appellat, omnes Latinos, quasi fratres conchristia- 
nos, suppliciter exorat, ut preteritorum malorum 
obliviscantur^ ut pacem sibi tribuant et uxorem et 
captivos restituant, virgas acutissimas aliegans ignem 
et gladium, quibus a Latinis castigatus fuerat. Tunc 
episcopus cum omnibus suis regis supplicantis mi- 
sertus pacis formam ei proposuit dicens : Si paga- 
norum consorcia deinceps vitare volueris^ ita ut per 
eos ecclesiam nostram non destruaSy simul et terram 
Ruthenorum tuorum christianorum per Letones non 
astaveriSy si regnum tuum ecclesie beate Marie 

>3) Cr. 1. Machab. 2, 7. 



66 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

perpetua donatione conferre volueriSy ut a nostra 
tamen manu iterum recipias^ et nobiscum iugi pacis 
conformitate congaudeas; tunc tandem tibi reginam 
cum omnibus captivis resiituemus et fidele auxilium 
tibi semper prestabimus. Hanc formam pacis rex 
accipiens promittit se deinceps ecclesie beate Marie 
semper esse fidelem^ et paganorunl consilia vitare 
et christianis adherere confirmat^ et regnum suum 
eidem ecclesie conferens, a manu episcopi trium 
vexillorum soUempni porrectione recipit^*, et eum 
in patrem eligens omnia Ruthenorum ac Lethonum 
consilia mala ei deinceps revelare se velle affirmat. 
Redditaque est ei regina cum captivis aliis, et re- 
versus est letus in terram suam^ et convocatis homi- 
nibus suis qui evaserant, castrum suum reedificare 
cepit^ et non minus postmodum Lethonum se con- 
siliis intermiscens^ promisse fidelitatis oblitus, paga- 
nos adversus Theuthonicos, qui erant in Kukenoys^ 
sepius concitavit. 
(5.) Post hec finita pace, que facta erat cum Ungau- 
nensibuS) Bertoldus magister milicie in Wenden, 
vocato ad se Russino cum Lethtis suis, nec non et 
aliis Lethtis de Autine et cum Wendis suis, ivit in 
Ungauniatn^ et invenerunt homines in villis suis, qui 
nondumad castrum confugerant^ etquamplures occi- 
derunt in omnibus villis ad quas venire potuerunt, 
et multis interfectis alios captivos duxerunt et spo- 
lia multa acceperunt, et mulieres et puellas secum 
ducentes, villas tanquam desertas reliquerunt, et 

14) y. chartam Alberti apud Bunge 1. c. Nr. 15, p. 20. 21, ubi le- 
guntur haec: — deinde praesiilo nobis hominio et fidei sacramento^ 
praedictam urbem (i. e. Gerzika) cufh terra et bonis attinentibus a 
manu nostra solempniier cum tribus vexillis in beneficio recepit* — 
Acta sunt haec anno dominicae incarnationis 1209. in caemeterio beali 
Petri in Riga, praesidente aposlolicae sedi papa Innocentio tertio, 
regnante gtoriosissimo imperatore Ottonef ponhficatus nostri anno un^ 
decimo. — Haec igitur facta esse post Oct. 4, die quo Otto lY. 
imperator coronatus est, elucet. 



HEIINRICI CHROiNICON LYVONIAE. 67 

facta cede magna et incendio ad propria redierunt. 
Audientes hoc Lyvones Thoredenses, qui infidelitatis 
sue consilia cum Estonibus adhuc semper habuerant 
occulta, indignati sunt, eo quod Bertoldus de Wen- 
^en cum Lettis bellum adversus Estones renovaret, 
^t suggerebant episcopo^ ut nuncios in Ungauniam 
pro pace destinaret. Et misit episcopus Alebrandum 
^acerdotem in Odempe, tam pro pace renovanda 
quam pro mercatorum bonis requirendis. Et audien- 
tes Estones de tota Ugaunia nuncios episcopi ad- 
venisse, convenerunt ad placitum^ et aperiens Ale- 
l)randus os suum docebat eos de fide Christi. Quo 
audito^ Estones cum lanceis et gladiis ad eum inter- 
ficiendum concurrunt. * Sed quidam ex senioribus , 
^eum defendentes: Si, inquiunt, hunc nuncium epi- 
^copi interfecerimusy quis nobis deinceps credet^ aut 
nuncium mittet? Et nolentes audire verba salutis 
remiserunt Alebrandum episcopo, et miserunt viros 
-cunv eis pro pace facienda. Et facta est pax cum 
Lyvonibus et Lethtis episcopi ex una parte Coiwe. 
Bertoldus vero de Wenden et Russinus cum suis 
Lethtis, pacem non recipientes, ad pugnam se pre- 
paraverunt. 

Annus erat pontificis duodecimus et siluit eccle-(XIV.) 
45ia diebus paucis. Nam ex remeatione eiusdem pon- ^^*^* 
tificis cum peregrihis suis in Theuthoniam, relictis 
in Lyvonia viris* suis cum quibusdam peregrinis, su- 
bito Curones, nominis Christi inimici, aput Sunde ^^ 
in littore maris cum octo pyraticis apparuerunt. 
Quod videntes peregrini de coggonibus exeunt, mi- 
nores naves intrant^ ad paganos accelerant^ et minus 
provide festinantes unaqueque navis aliam antecedit 
it hostes prima attingat. Curones vero exoneratis 

15) fretum inter Curoniam et Osiliam insulam. 



68 HEINRICI CHRONICON LYVONIAI 

primts partibus pyTaticarum suarum eas i 
sum venientibus extollunt, duabusque simu 
tis spacium inter singulas duas alias derel 
Unde Tenientes peregrini cum duabus primi 
vel navibus minoribus, infra spacium ider 
carum involvuntur, et cum essent in minori 
bus, hostes super se stantes ex alto attin 
valebant Unde quibusdam ex eis lanceis ini 
interfectis, quibusdam vero submersis et qi 
vulneratis, alii ad coggones redeuntes e' 
Tunc Curones colligentes corpora interf 
nudaverunt et vestimenta ac cetera spolif 
diviserunt, quos tamen cives de Gothtand 
• devote colligentes sepelierunt. Erantauten 
ginta milites et alii qui ibidem interfecti su 
tifex itaque luctum habebat super suos di 
quot, sciens quia sit utilis persecutio pacie 
beati sint qui persecutionem paciuntur pro[ 
ciam", eo quod vasa figuli probat fornax 
iustos temptatio tribulationis'^. 
(2.) Eodem tempore rex magnus'^ Nogardie 
et rex de Plicecowe^" cum oranibus Ruth 
venerunt cum exercitu magno in Ugauniam 
dentes castrum Odempe pugnaverunt cum ( 
octo, et cura esset in castro defectus aqi 
penuria ciborum, pecierunt pacem a Rutl 
dederunt pacera eis, et baptismate suo qu( 
eis baptizaverunt, et acceperunt ab eis qui 
tas marcas nogatarum", et recesserunt a 
reversi sunt in terram suam, dicentes se s: 
suos eis missbros ad sacre regenerationis 1 
consummandum ; quod tamen postmodum negiexe- 

1«) Cf. £t. Hitlh. 5, 10. 17) Cf. Iea.Simk27, G. 18)Htti>~ 
law. 19) NowEorod. 20) Wladimir; erat frater regii Nogn- 

dieniii. 2t) In liogDa ElutDica pellM aominantur nakhad, in 

lingna LyTonica tiajOd Tel nogOd; a merce ifitur nummornni nonen. 



1 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 69 

runt^ nam Ugaunenses postea sacerdotes Rigensium 
susceperunt et baptizati sunt ab eis et connumerati 
sunt cum Rigensibus. 

4*ost annos aliquot venerunt Frisones cum pere- (3.) 
grinis in supra dictam Gothlandie insulam et inve- 
nerunt Curones ibidem cum magna rapina^ et cir- 
cumvenientes eos subito pugnaverunt cum eis et 
occiderunt fere omnes^. toUentes quatuor pyraticas 
cum omni preda^ et ducentes secum Rigam, et oves 
infinitas, quas de terris christianis spoliaverant, ab- 
stulerunt eis et Rigam adduxerunt« Et facta est ieti- 
cia magna de vindicta fact^ in Curonibus. 

Pontifex autem de laboribus continuis et de morte (4*) 
suorum licet plurimum esset contristatus ^ tamen 
iterum ad Dominum confugiens^ iter et negocium 
suum ipsi committens, in Theuthoniam revertitur^ 
bonis ac Deum timentibus dampna suorum conque- 
ritur, per vicos et plateas^ per civitates et castra 
querens, quis se murum pro domo Domini opponat^ 
quis crucis signum sibi affigat^ ut mare transeat, ut 
in Lyvoniam vadat ad consolationem paucorum, qui 
ibi remanserant Et inventus est Yso Verdensis epi- 
scopus cum Philippo Raceburgensi episcopo, nec 
non et Padelbornensis episcopus^^, qui se ad iter 
idem in sequentem annum cum miiitibus suis et cum 
multis aliis preparaverunt. 

Post recessum pontificis et post conflictum Curo- (5.) 
num cum peregrinis, audientes gentes omnes in cir- 
cuitu aliqnantos de peregrinis a Curonibus inter- 
fectos, miserunt in invicem nuncios, Lyvones primo 
ad Curones, Curones ad Estones nec non ad Letho- 
nes, Semigallos et Ruthenos, querentes omne consi- 
lium, qualiterRigam delerentetTheuthonicos omnes 
lolo tenerent et occiderent. Existimantes autem 

>2) Berohardus. 



70 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

Letones paucos in Kukenoyse remansissej, v( 
ad castrum cum exercitu magno, et invenien: 
dolfum de lericho cum ceteris viris episcopi in 
fortissime eos propugnaverunt. Contra qi 
euntes servi episcopi et Lethti de castro, pli 
eis lanceis suis, et balistarii de munitione noi 
vulnerantes, interfeceruntj quorum infesta 
ferre non valentes Letones ab eis diverterunt. 
Lyvones quidam de Adia'^, iamdudum ba 
perfidie sue felle repleti, abierunt in Curoni 
commoventes universam terram contra Rig 
ecclesiam coUegerunt ex^citum fortem et ma 
allegantes in civitate, prout rei veritas dictaba 
cissimos remansisse. Quod audientes cives, 
ratores in mare miserunt. Curones vero con^ 
cum omni exercitu suo, residentes in vicino qi 
decim diebus, auxilium deorum suorum et t 
oportunum sortibus suis requirebant. Exploi 
interim nichii videntes reversi sunt. Tunc coi 
Sladem^' Marquardus miles cum aliis pere 
qui in pascha" remanserant, in Tbeuthoniam 
desiderantes, cum duobus coggonibus suis in 
Iul.l3. munde descendunt, et paucis in navibus reli 
ctaustro nocte dormiunt j et apparente sequen 
diluculo apparet totum mare quasi nube teu' 
perfusum. Unde illi, qui in navibus erant, vi 
multitudinem paganorum et exercitum magm 
per se vementem, quidam ad defendendum i 
parant, quidam ad claustrum confugiunt. 1 
vero, sperantes civitatem absque uUius fam 
cursione repente capere, naves ipsas peregrii 
non impugnantes ad civitatem velocissime ren 
Sed piscatores ex omni parte Dune eos vi' 
Rigam fugiunt, exercitum sequentemindicant. 

23) AdU a. 24) Schbden inter Goalar el Wolfeubultel. 2^) 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 71 

autem et fratres milicie et balistarii, essent licet 
pauci, cum clericis et mulieribus bmnes ad arma 
confugiuntp sonitu campane^ que tantummodo tem- 
pore belli pulsabatur, populum con^ocant, et exeun- 
tes obviam inimicis in littore Dune plures ex eis 
balisti« vulnerant. Et Curones relinquentes naves 
suas in Duna ordinaverunt exercitum suum in canpo, 
et portabat unusquisque tabulam ligneam ante se 
ex^duobus asseribus compositam, et clavam ad mo- 
dum baculi pastoralis ad sustentaculum ipsius tabule. 
Et ut refulsit sol in tabulas albas resplenduerunt 
aque et campi ab eis. Erat enim exercitus magnus 
et fortis et appropinquabat ad civitatem. Et Ly vones 
ac balistarii occurrentes eis ad primam munitionem, 
que erat in campo ante portam civitatis, cum eis 
pugnaverunt usque ad horam diei terciam. Cives 
autem villam^ que erat extra muros, incenderunt. 
Quidam eciam ex nostris habentes aput se claviculos 
ferreos tridentes, proiecerunt eos in via qua exerci- 
tus veniebat. Et cum de civibus quidam ad pugnam 
viriliter accederent et plures ex hostibus sub tabulis 
suis stantes occid^rent^ in reditu super claviculos 
ipsos ceciderunt, et quidam ex ipsis occisi sunt et 
alii ad nos evaserunt. Post hec ibat exercitus ad 
naves suas et facto prandio iterum ad bellum se pre- 
parabat, et* cum audirent sonitum campane magne, 
dicebant, se ab illo Deo christianorum commedi at- 
que consumi, et accedentes iterum ad civitatem per 
totam diem pugnabant. Et cum exirent de tabulis 
suis ad comportationem lignorum ad incendium, 
plurimi ex eis a sagittariis ledebantur, et quicumque 
eorum a lapidibus machinarum aut a balistariis vul- 
neratus cecidit, statim frater suus aut alius qonso- 
us suus absciso capite eum totaliter interfecit. Et 
im undique circumdedissent civitatem et ignem 
^piosum incendissent, venientes Hohnenses in equis 



72 HEINRICI CHRONICON L1 

suis ad Montem Antiquum et glad 
comminantes, ad civitatem ex alie 
Quos videntes Curones a civitate i 
lectis interfectis. suis ad naves 
transita Duna triduo quiescentes 
cremantes fecerunt planctum sup« 
Thoredenses audientes Rigam obs 
bus et civitatis everslonem desidera 
exercitum copiosum, ut veniret Cl 
lium. Erant enim Lyvones quidan 
gatli et alie gentes exspectantes ev 
ut omnes simul ad destructionerr 
nirent. Sed Holmenses eadem die, i 
quibusdam in insuHs et navibus . 
ad civitatem. Marquardus miles 
munde inter medios hostes civita 
postea societati fratrum milicie se ( 
cum omnibus cognatis et amicis si 
fidelibus sequenti nocte in civitate 
dus de Ykescola cum Lyvonibus si 
facto venit in canpum iuxta civitatt 
magno in equis et armis suis, cotl 
omnes de civitate, et gaudium ma 
inter eos. Et processerunt ad Curoi 
eos ad pugnam, parati aut mori for 
At illi de funeribus suorum magis 
loquentes, post triduum recesserunt 
qui huiustraditionisrei extiterant, si 
suorum sponte Deo et familie episc 
et postmodum fideles esse prom 
vero misericorditer hac vice per D 
gants liberata Deo gratias referebj 
Margiirethe^, in qua ab obsessit 

36) Diem S. 
lam esse die i' 
ChroDographie 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 73 

'deinceps celebrandam instituit infra civitatem. Ber- 
toldus quoque de Wenden eodem tempore cumLettis 
Tenerat de Ugaunia, pluribus viilis incensis et multis 
paganis occisis incommoda plui^ima eis intulerat, et 
ipse quoque cum magn^ turba venit in auxilium Ri- 
gensibus, sed recedentibus Curonibus, unusquisque 
reversus est in terram suam. 

Post hec idem Bertoldus collegit exercitum^ et(6.) 
ibant servi episcopi cum eo, Siffridus et Alexander 
-et alii plures et Lyvones et Letti^ et venientes in 
Ugauniam ad castrum Odempe^ paucos in castro re- 
periunt. Unde castrenses, propter paucitatem suo- 
. rum exterriti, Bertoldum verbis pacificis in castrum 
recipiunt. Servi episcopi cumLyvonibus quibusdam, 
Bertoldum in castro receptum ignorantes, ex altera 
parte castrum ascendunt. Sequitur eos totus exer- 
i^itus, montis summitatem capiunt^ arcem munitionis 
comprehendunt^ fiunt potentes in castro, viros occi- 
dunt, mulieres capiunt, spolia multa rapiunt^ et 
quidam per fugam evaserunt. Tunc diebus aliquot 
quiescentes ibidem^ et divisa inter se rapina et castro 
incenso in Lyvoniam revertuntur* 

Lyvonensis itaque ecclesia tunc in multis tribu- (7.) 

lationibus constituta^ utpote in medio plurimarum 

nationum ac Ruthenorum adiacentium, qui omnes 

oonsilium fecerunt in unum ut eam destruerent. 

Unde Rigenses decreverunt ad regem de Plosceke 

nuntios destinare^ si forte cum eo aliquam formam 

pacis possent invenire. Et missus est Rodolfus de 

lericho cum quibusdam aliis^ ut irent in Ruciam. 

Et cum appropinquarent Wenden, ecce Estones cum (8.) 

exercitu magno venientes Wenden obsederunt. Et 

Rodolfus cum suis ad castrum illud evaserunt. Et 

ignaverunt Estones cum Bertoldo et fratribus suis 

Wendis diebus tribus ad antiquum castrum, in quo 

Ihuc habitabant fratres cum Wendis. Et ceciderunt 



74 HEINRICI CHRONICON LYVONl 

multi de Estonibus a balistariis vulnerati 

et ex Wendis lanceis inimicorum quidam 

fecti. Fecerunt namque Estones com| 

magnas lignorum, .apponentes ignem ad 

dum castrum, et arbores magnas cum rat 

hentes de silvis ad modum propugnaculi 

runt aliis lignis firmantes et munientes, c 

preliantes, et desuper per ignem et fumu 

m castro erant, multuminfestabant. Et n 

fuissent dies belli. maiora utique mala i 

quia. per negligenciam quorundam nec 

secundo die, sed tercio die obsidionis ve 

mores Rigensibus, unde et ipsi surgen 

die venerunt in Sygewalde". Eodem d 

audientes cum Caupone et amicls suis L 

Lettorum magnam corigregationem conv 

cesserunt a castro Wenden, et transeunte 

aput stagnum, quod est in via Beverin, 

mientes quieverunt. Fratres autem de ^ 

Caupo cum Lyvonibus et Lettis mane 

aput idem stagnum ad prandium se dept 

exploratores et custodes exercitus premisi 

rum quidam reversi nunciaverunt Estones 

ram fortissime fugientes. Et statim Lyvoi 

verbis illorum nimium creduli ad persequc 

festinanter acceleraverunt, dicentes se 

nequaquam posse moram exspectare. I 

cum Theutonicis: Exspectemus, inquit, fratres no- 

stros, et tunc poterimus pugnare et assumptis alis 

nostris in altum volare. At illi, spernentes et Theu- 

tonicorum magis interitum cupientes, persequuti 

sunt Estones, ordinantes tamen m prima acie Theu- 

thonicos, ut ipsi post tergum sequentes et belli ex- 

itum considerantes, sive ad persequendnm sive a " 

27} hodie SegewoM. 



HEINRICI CHRONICON LYVONME. 75 

fugiendum sidt paratiores. Et prpcesserunt ad Yme* 
ram, nescientes exercitum Estonum in silvis aput 
Ymeram latitantem, et subito viderunt omnem exer- 
citum obvium sibi venientem. Tunc Arnoldus frater 
milicie sumpto vexillo : ConveniamuSy inquit, fratres 
Theuthoniciy et videamus^ si pugnare queamus^ et non 
fugiamus ab eis, et non inferamus crimen genti nostre. 
Et accesserunt fid eos et odciderunt ex eis et pugna- 
verunt cum eis, et cecidit Bertoldus filius Cauponis, 
nec non et gener ipsius Wane, vir fortis et virtuo- 
sus, et quidam ex fratribus milicie, et servi episcopi 
Wichmannus et Alderus graviter vulnerati sunt. Ly- 
^vones autem post tergum sequentes, ut viderunt 
multitudinem exercitus undique de silvis venientem, 
statim se ad fugam con verterunt , et Theuthonici 
soli remanserunt. Quod videntes Theuthonici et 
paucitatem suorum considerantes, cum non esi^nt 
tantummodo, nisi circiter viginti^ ipsi se in unum 
conglobantes, directa via pugnando cum inimicis ad 
Coiwam redierunt Rodolfus de lericho lancea vul- 
neratus in terram cecidit, quem Wigboldus Friso 
equo restituit, qui et ipse Friso velocitate equi con- 
fisus^ modo fugiendo modo ad inimicos redeundo 
et in strictis locis eos detinendo multos liberavit. 
Estones vero tam Theuthonicos quam Lyvones et 
Lettorum pedites a dextris et a sinistris fugientes 
persequebantur, et comprehensis ex eis fere centum, 
alios occiderunt, alios aput Ymeram reducentes cru- 
deli martirio cruciaverunt. Erant enim ex eis qua- 
tuordecim^ quorum alios vivos assaverunt, alios 
nudantes vestimentis suis, et gladiis suis in dorsis 
eorum crucibus factis, iugulaverunt, et in martirum 
consorcium ut speramus in celum transmiserunt 
Tunc Estones reversi in terram suam et imprope* 
rantes christianis^ miserunt per omnes provincias 
Estonie coniurantes et confederantes, ut essent cor 



• • 




76 HEINRICI CHRQNICON LYVONIAE. 

unum et anima una contra nomen christianorum. 
Caupo itaque et Lyvones et Letti reversi de prelio^ 
planxerunt interfectos suos, tristes eo quod nuper 
baptizati a paganis sint trucidati, et condolebat eis 
tota ecclesia, que 4;unc erat tamquam Arcturus, qui 
semper tunditur et nunquam frangitur, tamquam 
aixha Noe, que magnis quidem fluctibus elevatur, 
sed non alliditur, navicdla Petri, que undis quatitur 
sed non submergitur, mulier, quam draco persequi- 
tur sed non opprimit. Post hanc enim tribulation^m 
secuta est consolatio, post tristiciam dedit Deus ieti- 
(9.) ciam. Nam missus est Arnoldus frater milicie cum 
sociis suis ad regem de Ploceke, si forte pacem re- 
cipiat et mercatoribus Rigensibus viam in terram 
suam aperiat. Qui benigno recipiens eos affectu et 
pacis tranquillitate congaudens, licet in dolo, misit 
cum eis Ludolfum, virum prudentem ac divitem de 
Smalenceke^^, ut Rigam veniens, que iusta sunt et 
pacifica retractet. Qui postquam in Rigam vene- 
runt et regis voluntatem aperuerunt^ placuit Rigen- 
sibus, et facta est pax perpetua tunc primo inter 
regem et Rigenses, ita tamen, ut Lyvones debitum 
tributum regi persoivant annuatim vei episcopus 
pro eis. Et gavisi sunt omnes, ut eo securius cum 
Estonibus et aliis gentibus bellare valeant. Quod et 
factum est. 
(10.) Adveniente namque nativitatis dominice solemp- 
nitate et hyemis asperitate invalescente, mittunt 
seniores Rigensium per totam Lyvoniam et Lettiam 
et per totam provinciam et per omnia castra l)une et 
Coiwe, ut veniant omnes et sint parati ad faciendam 
vindictam in Estonum nationibus ; et pervenit verbum 
in Plescekowe, qui tiinc erant nobiscum pacem ha- 
bentes, et venit maxima turba Ruthenorum nostris 
in auxilium. Et venerunt seniores terre Russinus et 

28) Smolensk. 



I 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 77 

Caupo, Ninnus simul et Dabrelus cum ceteris, et 
precedebant Rigenses et peregrifios^ et sequebatur 
omnis exercitus in Metsepole. Et acceptis obsidibns 
a Lyvonibus^ qui perfidi putabantur, processerunt 
ad mare^ et directa via secus mare die ac nocte 
euntes^ venerunt ad primam provinciam^ «pie Sonta- 
gana^ vocatur; custodes quoque viarum videntes 
exercitum fugierunt^ ut nunciarent suis. Sed qui 
erant velociores in exercitu simui cum exploratori- 
bus villas intrantes, invenerunt fere onmes in villis 
et in domibus suis. £t divisit se exercitus per omnes 
vias ac villas^ et interfecertint popuium multum in 
omnibus locis, et persequebantur eos in provinciis 
adiacentibus^ et ceperunt ex eis mulieres et pueros, 
et convenerunt ad castrum. Sequenti die ac tertio 
circueuntes omnia vastaverunt et incenderunt que 
inyenerunt, et equos et pecora innumerabilia acce- 
perunt. Erant enim boum et vaccarum quatuor 
milia^ exceptis equis et aliis pecoribus et captivis, 
quorum non erat numerus. Multi eciam paganorum, 
qui in silvis et in giacie maris per fugam evaserunt, 
frigore congelati perierunt. Quarto die, captis castris 
tribus et incensis, exire ceperunt de terra cum uni- 
versa rapina. et morose redeuntes equaiiter inter se 
diviserunt et cum gaudio in Lyvoniam redierunt, et 
benedixerunt omnes Dominum, qui dedit eis vindi- 
ctam de inimicis^ et de improperio conticuerunt 
Estones, quod Lyvonibus et Lettis prius de martyrio 
suorum improperaverunt. Sequenti lunatione con-lan.ex. 
venerunt iterum Lyvones ac Letti cum Rigensibus 
aput Astigerwe stagnum^ et iiabentes obvium sibi 
exercitum Saccaianensium et Ugaunensium, proces- 
serunt ad eos^ ut pugnarent cum eis. Sed iili dorsa 
vertentes fugerunt, et remansit unus ex eis, qui 

29) yox ex rerbis Ehstnicis so (palus) et lagane (quod relro est) for- 
mata. 



n 



78 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE, 

accedens ad nostros nunciavit exercitum alium ma- 
gnum de maritimis provinciis eadem nocte via alia, 
que est iuxta mare, Lyvoniam intraturum. Quo 
audito, seniores Lyvonum festinantes ad uxores et 
pueros suos^ ut eos salvarent ab inimicis, reversi 
sunt unusquisque ad munitiones suas. Et confestim 
die crastino venerunt Estones, qui prius evaserant, 
de Sontagana et aliis provinciis circumiacentibus 
cum exercitu magno in Metsepole, et omni populo 
in castris* exsistente ipsi villas vacuas et ecclesias 
incenderunt et nequitias multas circa ecclesias et 
sepulchra mortuorum christianorum immolaticiis 
suis exercuerunt. Et convenerunt Rigenses in Tho- 
reida ad persequendum eos, Bertoldus quoque de 
Wenden et Russinus cum omnibus Lettis ad Raupam. 
Quo audito, cicius exierunt de terra et conilictum 
Febr. christianorum non exspectaverunt. Tercia lunatiojie 
^^* preparaverunt se Rigenses ad obsidionem castri 
Viliende^^ in Saccale, et convocaverunt Lyvones et 
Lethtos de omnibus finibus et castris, et penam non 
venientibus comminantes et terrorem incutientes, 
coUegerunt exercitum fortem. Et ibat cum eis Eg- 
gelbertus gener episcopi, qui eodem anno procura- 
bat advocaciam in Thoreida, cum fratribus milicie 
et peregrinis, et ibant in Sackala ducentes secum 
machinam minorem sive paterellum^ et balistas et 
cetera instrumenta necessaria ad castri impugha- 
tionem. 

(XV.) Anno incarnationis dominice 1210, presulis Al- 

I2ii.|)3f(i J3^ facta est obsidio prima castri Viliende in 

Sackala a Theuthonicis et Ly vonibus et Lettis 5 et 

miserunt Theuthonici Lyvones et Lettos ad omnem 

provinciam circumiacentem despoliandam et pro- 

30) Fellin. 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 79 

victualibus et annona. Qui euntes per omnes villas, 
multos paganorum occiderunt et alios captiyos ad 
castrum adduxerunt. Tunc Bertoldus de Wenden et 
Russinus cum aliis ITetti§ et senioribus cum aliis, 
acceptis captivis omnibus^ accedentes vicinius ad 
castrum : Si^ inquit, renunciaveritis culture deorum 
vestrorum falsorum et nohiscum in Deum verum cre- 
dere volueritiSy vobis captivos istos vivos restituemusy 
ei vos in fratemitatis caritaie nobiscum vinculo pacis 
colligabimus. At illi Deum ac nomen christianorum 
omnino audire dedignantes^ bellum magis commi- 
nantur, armis Theuthonicorum, que in primo con- 
flictu in porta castri rapuerant, induuntur et in 
summitate castri gloriantur^ ad pugnam se prepa- 
rant, et clamore suo exercitum subsannando irri- 
dent. Russinus autem et Letti comprehensis capti- 
vis omnibus et trucidatis, in fossatum proiciunt, et 
eis, qui in castro erant, id ipsum comminantur. 
Interim sagittarii multos interficiunf et omnes ad 
defensionem repeilunt. alii propugnaculum edificant. 
Lyvones et Letti lignorum comportatione fossatum 
ab imo usque ad summum implent et propugnacu- 
lum superimpellunt. Letti cum balistariis desuper 
ascendunt, sagittis ac lanceis in munitione multos 
interficiunt, multos vulnerant, fit pugna maxima 
diebus quinque. Estones primam struem lignorum 
incendere nituntur, igne copioso de castro in vehi- 
culis misso. Lyvones et Letti missa glacie et nive 
extingunt. Arnoldus, frater milicie, ibidem nocte et 
die laborans, tandem iapide proiectus in martirum 
consorcium transmigravit. Qni erat vir valde reli- 
giosus et semper orans, et quod oravit, hoc, sicut 
speramus, invenit Theuthonici machinam instruen- 
tes nocte ac die lapidum iactatione loca munita con- 
fringunt, homines et iumenta infinita in castro inter- 
ficiunt, quia Estones talia nunquam viderant, domos 

7* 



80 HEINRICl CHRONICON LYVONIAE. 

suas contra tales inpetus non firmaverant. Lyvones 
cum Lettis struem lignorum siccis lignis superadau- 
gent usque ad plancas. Eylardus de Dolen desuper 
ascendit. Sequuntur Theuthtfhici in armis, piancas 
solvunt, aliam munitionem de intus inveniunt, quam 
solvere non possunt Castrenses desuper congre- 
gantur, lapidum atque lignorum iactibus Theutho- 
nicos repellunt, qui descendentes ignem apponunt, 
castrum incendunt. Estones plancas ardentes et 
ligna munitionis incensa solvunt, distrahunt. Finito 
incendio in crastino omnia reponunt, et ad defensio- 
nem residui se iterum confortant. Erant autem in 
castro multa cadavera interfectorum et defectus aqua- 
rum et fere omnes vulnerati, ut iam deficerent. Die 
sexto Theuthonici: Numquit^ inquiunt, resistitis ad- 
huc et creatorem nostrum non agnosciUs ? Ad hec illi : 
Cognoscimus Deum vestrum maiorem diis nostrisy qui 
nos superando animum nostrum ad ipsius culturam 
inclinavit Unde rogamus, ut parcendo nohis^ iugum 
christianitatiSy sicut etLyvonibus etLettis^ ita etnobis 
misericorditer imponatis. Unde Theuthonici, evocatis 
senioribus de castro, omnia iura christianitatis eis 
proponunt et pacem et fraternam caritatem promit- 
tunt. Qui de pace nimium gaudentes eodem tempore 
cum Lyvonibus et Lettis, eodemque iure sacramenta 
baptismi recipere poUicentur. Unde, positis obsidi- 
bus et pace firmata, sacerdotes in castrum recipiunt, 
qui omnes domos et castrum et viros et mulieres 
cum omni populo aspergentes aqua benedicta et 
quodammodo iniciantes, ante baptismum cathezi- 
zantur, pre nimia sanguinis e£fusione adhuc baptismi 
sacramentum difi^erentes. Hiis itaque peractis, re- 
versus est exercitus in Lyvoniam, et de cpnversione 
gencium omnes glorificabant Douiinum. 
Apr.3. Post hec in paschali solempnitate mercatores, 
audientes omnia consilia Estonum et aliorum paga- 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 81 

norum in circuitu, qualiter ante adventum episcopi 
et peregrinorum Lyvoniam et civitatem Rigensem 
destruere cogitabant, iter suum in Gothlandiam dif- 
ferebant, mercationes suas et negocia negligentes, 
et usque ad adventum peregrinorum cum omnibus 
navibus suis remanserunt. Interim missi sunt nun- 
cii in Estoniam videre quid a paganis agatur. Qui 
reversi bella nunciant, pacem secum referunt, con- 
siliainfideliuin aperiunt. Et confestim surrexit Caupo 
et Bertoldus de Wenden cum suis, ac servi episcopi, 
et ibant in Sackalanensem provinciam viciniorem et 
incenderunt villas omnes ad quas pertingere potue- 
runt, et occiderunt omnes viros, et mulieres capti- 
vas reduxerunt, et reversi sunt in Lyvoniam. Et 
secuti sunt eos Saccalanenses et incenderunt omnes 
villas circa Astigerwe eciam et ipsi, et pervenerunt 
usque ad Ymeram, et occisis quibusdam Lettis mu- 
lieres et parvulos captivos duxerunt, et spoiia secum 
detulerunt. Post quos Lambito et Meme, seniores 
de Sackale, surgentes^ cum alto exercitu transie- 
runt Ymeram, et pervenerunt ad ecclesiam, et in- 
cenderunt eam, et omnia, que erant sacerdotis^ deva- 
stantes, et per totam parrochiam pecora et spolia 
multa coUigentes, et homines, quos rapuerunt, occi- 
dentes, mulieres et parvulos et pueilas captivas 
deduxerunt, et facta est tribulatio magna in omni 
confinio Lyvonie. Nam Saccalanenses et Ugaunen- 
ses Lettos impugnabant, Rotalienses et maritime 
proviricie Lyvones episcopi in Metsepoie et in Lethe- 
gore^^ tribus exercitibus impetebant, ita ut unus 
exercitus alium sequeretur, et alii redeuntes et alii 
venientes requiem non darent Lyvonibus die ac 
nocte, sed persequentes eos tam in latibulis silva- 
rum quam in stangnis et in agris occiderent eos, et 

31) hodie Loddiger, lettice Lehdarge. 



82 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

mulieres captivarent, et equos et pecora minantes 
spolia multa asportarent, et pauci ex eis superstites 
remanerent, et hiimiliavit Deus perfidiam ipsorum 
in magna parte eodem tempore, ut deinceps fide- 
liores efficerentur. Osilienses pyraticis suis Coiwam 
intrantes et in Thoreydam ascendentes, parrochiam 
iii Cubbesele totaliter devastaverunt, et omnem pro- 
vinciam in circuitu despoliantes alios occiderunt et 
alios captivos deduxerunt, et alii ex eis fugientes 
Rigam evaserunt et contra impetum paganorum auxi- 
lium postulabant. Rigenses autem civitatem dili- 
genti custodia servantes et traditionem quorundam 
perfidorum timentes, adventum episcopi et peregri- 
norum exspectabant. 
(2.) Episcopus autem eodem anno cum Wolquino 
magistro fratrum milicie Romam veniens, a summo 
pontifice benignissime receptus est, et super divisione 
Lyvonie ac Lettie privilegia recipiens^*, et super 
predicatione in remissionem peccatorum auctorita- 
tem renovatam accipiens, cum gaudio reversus est. 
Et missis rescriptis priviiegiorum per Prusciam, in 
Lyvonia omnem populum non modicum letificavit, 
ut cum lacrimis nunciantibus occurrerent, eo quod 
post bellorum multa incommoda consolationem etiam 
summi pontificis acciperent. 

Annus erat presulis tercius decimus et non quie- 
vit ecclesia a bellis. Redeunte itaque episcopo de 
Theuthonia, venerunt cum eo tres episcopi Philippus 
Raceburgensis, Yso Verdensis et Pathelborniensis^^ 

episcopus, Heimoldus de Piesse^*, Bernardus de Lip- 
pia et aiii nobiles et peregrini quam plures, quorum 
adventus omnibus erat desiderabiiis, ut liberaret 
sedentes in periculis. Letti ergo gavisi de adventu 

32) PriTilegia Innocentii III. 1210. Oct. 20. habentur apud Bunge 
1. c. p. 22 sqq. Nr. 16 et 17. 33) Bernhardus III. 34) castrum 
Plesse prope Gottingen. 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 83 

peregrinorum conveniunt ad Ymeram, et proceden- 
tes cum paucis obvium habent exercitum magnum 
paganorum^ et videntes multitudinem eorum con- 
versi sunt in fugam. Quos persequentes Estones et 
aliquos ex eis occidentes, sequuntur ad Ymeram, et 
tota nocte euntes, mane veniunt ad Raupam, et 
ecclesiam incendentes et ecclesie dotem, et omnem 
provinciam circueuntes villas et domos fiammis jtra- 
dunt, viros occidunt, mulieres et parvulos de lati- 
bulis silvarum extrahentes, captivos ducunt. Audien- 
tes hec Rigenses cum peregrinis exeunt, in Thorey- 
dam veniunt. Sed pagani adventum eorum verentes 
posttriduum cum omni rapina sua velociter in terram 
suam revertuntur, et Caupo cum quibusdam Theu- 
thonicis et aliis sequens in Saccalam, villas multas 
et castra Owele et Purke incendit, et toUens spolia 
multa viros muitos occidit, et mulieres cum parvulis 
captivos abducit. 

Interim Osilienses ef Revelenses et Rotalienses (3.) 
convocant exercitum magnum et fortem de omnibus 
provinciis maritimis adiacentibus, et erant cum eis 
omnes seniores de Osilia et Rotalia et de universa 
Estonia habentes multa milia equitum et plura milia 
navigio veniencium, in Lyvoniamque procedunt. Et 
equites cum peditibus suis in Metsepole venientes, 
Thoreidam festinant, alii trans mare venientes pyra- 
ticis suis Coiwam ascendunt, et uno die simui cum 
equitibus suis iuxta castrum magnum Cauponis, quod 
Lyvones tunc propter metum paganorum inhabita- 
bant^ omnes conveniunt et obsidentes eos i^ndique 
in circuitu, equites in anteriori parte castri^ alii in 
posteriori iuxta pyraticas suas ad flumen resident. 
Et occurrunt eis halistarii in campum, qui a Riga' 
missi castrum cum Lyvonibus custodiel)ant, et mul- 
tos ex eis vulnerant, multos interficiunt, utpote 
inermes, qui non hal^ent consuetudinem armorum 



84 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

in tantum quantum ali^ gentes. Post hec Estones 
per provinciam mittunt ex suis forcioribus ad despo- 
liandam terram, qui incendentes villas et ecclesias 
et ex Lyvonibus comprehensos occidunt, alios capti- 
vos ducunt, et spolia niulta tollentes, et boves et 
alia pecora in conventum suorum compellunt, et 
mactantes boves et pecora diisque suis immolantes^ 
favorem ipsorum requirunt. Sed caro percussa ca- 
dens in partem sinistram, deorum offensam et omea 
indicat sinistrum. Ipsi tamen ab incepto non desi- 
stentes^ castrenses impugnant^ iignorum strues fa- 
ciunt, montem castri fodiunt^ ibidem se magetac^ id 
est manere in perpetuum, promittunt^ donec aut 
castrum destruant aut Lyvones ad suum consensum 
emolliant, ut eodem itinere secum ad destruendam 
Rigam vadant. Et ait Ly vo de castro : Maga maga- 
mas^ id est: kicebis hic in eternum. Fratres ergo 
milicie in Sygewalde videntes omnia, que pagani 
faciebant^ Rigensibus significant auxiliumque pere- 
grinorum postulant. Supervenientes nuncii Lyvo- 
num in castro obsessorum omnes miserias, quas a 
paganis passi sunt Lyvones et Letti.^ lacrimabiliter 
insinuant, episcopis supplicant, ut missis viris suis 
ecclesiam suam liberent. Confestim episcopl milites 
suos hortantes, peregrinis et omni populo in remis- 
sionem peccatorum iniungunt^ ut fratribus suisLyvo- 
nibus subveniant et vindictam faciant^ Deo donante^ 
in Estonum nationibus. Et surrexerunt fratres mili- 
cie cum peregrinis, et Helmoldus de Plesse et mili- 
tes, induentes arma sua et equos suos phalerantes 
cum peditibus suis et Lyvonibus et omni comitatu 
suo proficiscunturadCoiwam, et transeuntes Coiwam 
etprocedentestota noctepaganisiam appropinquant, 
et ordinajntes exercitum eumque ad bella docentes, 
pedites via magna, que est ad Wendeculia, pre- 
mittuntj equites vero via, que est ad dexteram^ 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 85 

subsequuntur. Et ibant pedites caute et ordinate, 
et mane facto descendentes de monte vident castrum 
et exercitum paganorum, et valiis erat inter eos. Et 
statim percusso tympano leticie cum instrumentis 
musicis et cantu suo virorum animos exhiiarantes 
Deiqne clemenciam super se invocantes, festinanter 
ad paganos accelerant, et transito rivulo ad colli- 
gendum se in unum, modicum subsistunt. Quo viso 
pagani, rebus certis territi, currunt, clippeos appre- 
hendunt, alii ad equos properant, aiii sepem trans- 
siliunt, simul in unum conveniunt, ciamoribus suis 
aerem turbant, in multitudine magna christianis oc- 
currunt, ianceas super eos, tamquam ymbres, mit- 
tunt. Christiani lanceas clippeis suis excipiunt^ qui- 
bus exhaustis gladios arripiunt, propius accedunt, 
beiium committunt, cadunt vuinerati^ pugnant viri- 
iiter pagani. Quorum fortitudinem videntes miiites 
per medios hostes confestim irruunt, equis suis pha- 
ieratis timorem eis incuciunt^ ad terram muitos 
prosternunt, aiios in fugam convertunt, fugientes 
persequuntur, per viam et per agros comprehensds 
interficiunt. Lyvones de castro cum balistariis fu- 
gientibus paganis occurrunt, ventilantes eos per 
viam et inciudentes in medio, et occidentes usque 
ad.Theuthonicos in tantum persequuti sunt, ut pauci 
ex eis evaderent, et ut Theuthonici eciam quosdam 
ex Lyvonibus simiies Estonibus interficerent, qui- 
dam vero ex eis alia via, que est circa castrum ver- 
sus Coiwam^ fugientes^ ad aiiam partem exercitus 
sui venientes evadunt. Sed plures ex eis in montis 
descensione a miiitibus persequentibus occiduntur. 
Ubi Everhardus frater miiicie interficitur, et quidam 
ex militibus nostris vuinerantur. Interim aiia pars 
exercitus videns interitum suorum, in monte, qui 
est inter castrum et Coiwam, congregatur, et ad 
defensionem se preparant. Lyvones vero et pedites 



86 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

christianorum ad spolia currunt, equos diripiunt^ 
quorum erant ibi multa milia, bellum ad paganos re- 
siduos negligunt. Sed milites et balistarii inpugnan- 
tes eos in monte sedentes, multos ex eis interficiunt. 
Unde ipsi petentes pacem, baptismi sacramenta se 
recepturos promittunt Quorum verbis milites cre- 
dentes verbum episcopis significant, ut ad ipsos 
recipiendos veniant. Ipsi vero nocte in pyraticas 
suas confugiunt et ad mare descendere cupiunt, sed 
balistarii ex omni parte Coiwe descensum eorum 
impediunt. Alii peregrini, cum Bernardo de Lippia 
de Riga venientes ad Coiwam, pontem in flumine 
faciunt, structuras lignorum desuper edificant, ve- 
nientes pyraticas sagittis et lanceis excipiunt, via 
fugiendi paganis undique precluditur. Unde tacito 
noctis sequentis silencio, r^ictis omnibus suis, clam 
de pyraticis suis exeuntes efiFugerunt, et quidam in 
silvis, quidam secus viam fame perierunt^ et pauci 
ex eis in terram suam, ut verbum domi nunciarent, 
evaserunt. Erant autem equorum ibidem acquisito- 
rum fere duo milia, simul et virorum interfectorum 
alia duo milia. Peregrini et omnes, qui bello inter- 
fuerunt, Rigam redeuntes et pyraticas paganorum 
secum ducentes fere trecentas preter minores naves, 
equos et spolia omnia equaliter inter se diviserunt, 
ecclesiis partes donantes, et cum episcopis et omni 
populo Deum collaudantes, qui in adventu primo 
plurimorum episcoporum tam gloriosum de paganis 
triumphum concessit. Tunc enim ecclesia Lyvonen- 
sis Deum vere pugnare pro se intellexit, eo quod in 
eodem bello caput Estonie cecidit, id est seniores 
Osilie et seniores Rotalie el aliarum provinciarum, 
qui ibidem omnes interfecti sunt. Et ita quiescere 
fecit Dominus superbiam eorum, et arroganciam 
forcium humiliavit. 
(4.) Episcopus igitur Lyvonensis accepta a summo 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 87 

gontifice auctoritate in transmarinis terris, quas 
►eus per Lyvonensem ecclesiam fidei subiceret 
ohristiane, vice archiepiscopi episcopos creandi et 
consecrandi, Theodericum abbatem Cysterciensis or- 
dinis in Dunemunde sibi cooperatorem continui sui 
laboris assumpsit, et in Estonia promittens episco- 
patum eum in episcopum consecravit ; Bernardum 
vero de Lippia in abbatem consecravit. Idem Ber- 
nardus comes dum quondam in terra sua prelia 
multa et incendia et rapinas committeret, a Deo 
castigatus plagam debilitatis in pedibus incurrit^ ut 
claudus utroque pede in sporta multis diebus por- 
taretur. Unde compunctus, religionem Cystercien- 
sis ordinis assumpsit, et aliquot annis religionem 
discens et literas, auctoritatem a domno papa ver- 
bum Dei predicandi et in Lyvoniam proficiscendi 
accepit, et, ut ipse sepius retulit, accepta cruce ad 
terram beate Virginis statim consolidate sunt plante 
eius et recepit sanitatem pedum, et in primo ad- 
ventu eius in Lyvoniam in Dunemunde consecratus 
est in abbatem, et postmodum Semigallorum episco- 
pus eflfectus est^**. 

Lyvones quoque post bellorum multa incom*(5.) 
moda tam de adventu episcoporum quam de victoria 
inimicorum suorum letificati, conveniunt de Duna 
et de Thoreyda et omnibus finibus Lyvonie suppli- 
cantes episcopis et petentes iura christianorum et 
maxime decimam sibi alleviari^ promittentes tam in 
bellis contra paganos quam in omnibus causis chri- 
stianitatis perpetuam fidelitatem. Quorum verbis 
annuentes episcopi suggerunt episcopo Rigensi, qua- 
tinus voluntati eorum satisFaciat, ut eos sibi fideles 
semper acquirat. At ille paterna pietate suos fovere 
desiderans et etiam forcia bella gencium in circuitu 

34*) a. 1218. 




88 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

iinxninencia considerans, pro decima mensuram quan- 
dam modii, qui esset decem et octo digitorum, de 
quolibet equo annuatim solvendam ad petitionem 
ipsorum instituit^ et quatuor episcoporum privilegii& 
sigillanda confirmavit^ ita tamen ut, si quando fide- 
litatis sue obliti, infidelium se consiliis inmisceant 
et ritibus paganorum baptismi sui sacramentum in- 
ficiant, ad decimas solvendas et cetera iura christia- 
nitatis deinceps integraliter teneantur. 

(6.) Hiis itaque dispositis presul Albertus, relictis tri- 
bus episcopis in Lyvonia et quarto tunc consecrato 
vice sua commissa, rediit in Tbeuthoniam pro pere- 
grinis et que necessaria erant in futurum annum 
celligendis, ne quando cessantibus peregrinis magis 
periclitetur ecclesia Lyvonensis. 

(7.) Saccalanenses interim et Ugaunenses adhuc sani 
et incolumes, exercitum magnum convodant^ et Let* 
torum provincias intrantes et per silvarum latibula 
ipsos exagitantes, plures ex cognatis et amicis Rus- 
sini comprehendentes interficiunt, et in Tricatua 
Thalibaldum et provincias circumiacentes despolian- 
tes iuxta castrum Beverin congregantur. Et obsi- 
dentes castrum et pugnantes per totam diem cum 
Lettis et ignem copiosum conportantes^ tandem: 
Numquidy inquiunt^ obliti estis interfectorum vestro- 
rum ad Ymeram^ ut adhuc pro pace facienda nobis 
non supplicetis? At illi: Numquid non estis etvos 
iam memores seniorum vestrorum et innumerabilium 
aput Thoreydam inierfectorumy ut nobiscum unum 
Deum credatiSy et baptismum cum pace perpetua reci' 
piatis? Quo audito indignati sunt, et divertentes de 
castro cum rapina celeriter in terram suam redie- 
runt. Lettorum vero de Beverin seniores, Dote et 
Paike, euntes Rigam contra Saccalanenses suppli- 
citer auxilium postulabant. Et surgentes peregrini 
cum fratribus milicie, et Theodericus frater episcopi, 



I 






HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 89 

•et Caupo cum Lyvonibus universis, et Bertoldus de 
Wenden cum Lettis, et congregantes exercitum ma- 
^num in Metsepole processerunt ad mare, et ibant 
itinere trium dierum iuxta mare, et post hec conver- 
tentes se versus provinciam Saccalanensium , pro- 
fecti sunt tribus diebus per silvas et paludes via 
pessima, et defecerunt equi eorum in via, et cecide- 
runt fere centum ex eis et mortui sunt, et tandem 
septimo die pervenerunt ad villas et diviserunt se 
per omnem terram, et viros, quos invenerunU inter- 
fecerunt, et universos parvulos et iuvenculas capien- 
tes, et equos et pecora ad villam Lambiti, ubi fuerat 
maia ^^ id est collectio eorum, compulerunt, et se- 
quenli die miserunt Lyvones et Lettos per tenebrosa 
nemorum latibula, ubi seabscondenteslatebantEsto- 
nes, et invenerunt quam plures viros et mulieres, et 
extrahentes eos de silvis cum omni substantia, et 
viros interficientes cetera ad maias assportaverunt. 
Et ibant duo Letti, Dote et Paike, in viilam, et re- 
pente irruerunt super eos novem Eistones et pugna- 
bant cum eis per totam diem, et Letti plures ex eis 
vulnerantes et interficientes tandem et ipsi cecide-. 
runt. Die tercio forciores de exercitu transeuntes 
Palam flumen despoiiaverunt totam provinciam il- 
lam^ que dicitur Nurmegunde, et incendentes villas 
omnes et viros occidentes, mulieres et equos et 
peeora tulerunt, et usque in Gerwiam^^ pervenerunt. 
Nocte revertentes et ludum cum clamore magno et 
clypeorum percussione facientes, sequenti die ca- 
strum incenderunt, et alia via redeuntes et omnem 
rapinam equaliter inter se dividentes, cum gaudio 
reversi sunt in Lyvoniam. Et facta est pestilencia 
magna per universam Lyvoniam, et ceperunt homi^ 
nes egrotare et mori, et mortua est maxima pars 

35) Ehstnice majaj lettice mahja, est domuSj hospilium, 36} Hodie 
lerwen, est pars proTinciae Esthoniae. 



90 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

populi, incipiens a Thoreyda, ubi cadavera pagano- 
rum iacebant inhumata, usque in Methsepole, et sic 
in Ydumeam usque ad Lettos et Wenden, et mortui 
sunt seniores^ qui dicebantur Dabrelus et Ninnus, et 
alii multi. Similiter in Saccala et Ugaunia facta est 
plaga mortis magne et in aliis terminis Estonie, et 
multi, qui gladiorum percussionem fugientes evase* 
runt, amare mortis pestem evadere non potuerunt. 
Letti autem Bevernenses iterum euntes in Ugauniam 
cum paucis, Estones pro victualibus ad villas redeun- 
tes comprehenderunt, quicquid masculini sexus erat 
occiderunt^ mulieribus pepercerunt et secum de- 
duxerunt, spolia multa tulerunt. ' Et domi redeunti- 
bus per viam alii Letti occurrerunt iterum in Ugau- 
niam euntes; quod illi reliquerunt isti toUunt; quod 
illi neglexerunt isti restaurant, qui ab illis evaserunt 
ab istis occiduntur, ad provincias et villas, ad quas 
illi non pervenerunt, isti subsequuntur^ et rapientes 
spolia multa et captivos revertuntur. Et reverten- 
tibus illis per viam iterum alii Letti occurrunt, et 
euntes in Ugauniam, quidquid a prioribus minus 
pleno actum est, ab hiis integraliter suppletur. Nam 
viros omnes, quos comprehendunt, interficiunt, divi- 
tibus et senioribus non parcunt, sed omnes in ore 
gladii condempnant. Russinus autem sicut et alii in 
ultionem amicorum suorum, omnes, quos compre-^ 
hendit, alios vivos assavit, alios alia crudeli morte 
interfecit. Redeuntibus quoque illis in castra sua, 
iterum alii Letti de Beverin, surgentes cum paucis 
et transeuntes per nemora in Saccalanensem pro- 
vinciam, que Aliste^'^ vocatur, et invenientes omnes 
in domibus suis, percusserunt eos a magno usque^ ad 
minorem, et interficientes multos ex eis, muh^eres 
et equo& et pecora tulerunt et inter se cum omni 

37) hodie Hallist 



/; 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 91 

rapina diviserunt. Uade territi Alistegunde simul et 
alii Saccalanenses miserunt nuncios suos in Rigam, 
et positis pueris suis obsidibus pacem receperunt, 
simul et baptismi sacramentum accepturos se pro- 
mittunt. Theodericus quoque frater episcopi cum 
servis suis et Bertoldus de Wenden colligentes exer- 
citum^ hyeme iam redeunte vadunt in Ugauniam, 
et invenientes totam terram a Lettis vastatam et 
castrum Tharbatense^ desertum, a Lettis eciam 
quondam incensum, transeunt ilumen, quod dicitur 
Mater aquarum^®, et intrantes villas et paucos in- 
venientes procedunt ad silvas, ubi in nemore densis- 
simo pagani indaginem quandam fecerant et arbores 
magnas circumquaque succiderant, ut veniente exer- 
citu se et bona sua ibi saivarent. Appropinquante 
igitur exercitu christianorum, audacter occurrunt, 
et diutissime se defendentes propter difficultatem 
vie, tandem muititudini resistere non valentes dorsa 
vertunt et silvas petunt. Sed alii fugientes perse- 
quuntur, et comprehensos interficiunt, muiieres et 
parvulos captivos duxerunt^ equos et pecora multa 
depellu/it, bona multa diripiunt. Nam de tota illa 
provincia ibi confugerant et bona sua omnia secum 
habebant. £t divisis spoiiis omnibus inter se, cum 
captivis in Lyvoniam redierunt. Celebrata vero do- ^^^- 
minice nativitatis solempnitate, cum frigoris instat 
asperitas et viarum congelantur profunditates^ mit- 
tenteii episcopi per omnia castra Lyvonie et per om- 
nes provincias Lettorum, ut veniant cum Theutho- 
nicis in expeditionem, et mittentes milites suos cum 
peregrinis et fratribus milicie, coUectionem exer- 
citus aput castrum Beverin statuerunt. Et ibat epi-1212. 
scopus Theodericus Estiensis cum eis, et celebrata ^*"' ^* 
epyphania Domini processerunt in Ugauniam, et 

38) Dorpat. 39) Est Embach fl. 




92 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

erant circiter quatuor milia Theuthonicorum, pedi- 
tum simul et equitum, et Lyvonum et Lettorum alia 
totidem. Et ibant in provinciam Tharbiten, et trans- 
euntes IVlatrem aquarum venerunt ad indaginem^ 
quam ante christiani destruxerant, et quiescentibus 
ibi peregrinis, Lyvones et Letti et qui erant velo- 
ciores de exercitu, processerunt in ^Vaigam, et 
despoliantes totam provinciam aput castellum So- 
melinde se congregaverunt. Sequenti die venerunt 
ad suos in Waiga, et quiescentes tribus diebus, to- 
tam terram in circuitu despoliaverunt, et domos et 
villas flanmiis tradiderunt, et multos capientes, mul- 
tos interficientes, spolia multa tulerunt. Et quarto 
die procedentes in Gerwam diviserunt exercitum per 
omnes provincias ac vilias et domos, et multos de 
paganis comprehendentes occiderunt, et muiieres et 
parvulos captivos duxerunt, et pecora multa etequos 
et spolia rapientes, et in villa, que Carethen^^ voca- 
tur, congregationem suam habentes, omnia, que in 
circuitu erant, incendio vastaverunt. Erat autem 
tunc villa Carethen pulcherrima et magna et popu- 
losa, sicut omnes ville in Gerwen et in tota Estonia 
fuerunt^ que postmodum omnes sepius a nostris 
vastate et incense sunt. Post triduum revertentes 
cum omni rapina^ villas ac provincias adiacentes 
incenderunt, Mocham videlicet ac Normegundam, 
et sic tandem ad stagnum, quod Worcegerrewe ** 
vocatur, devenerunt, et in glacie euntes, in Lyvo- 
niam cum gaudio redierunt. 
(8.) Audiens itaque rex magnus Nogardie Mysteslawe 
exercitum Theuthonicorum in Estonia, surrexit*^ et 
ipse cum quindecim milibus virbrum et abiit in Way- 
gam, et de Wayga processit in Gerwam, et non 

40) hodie ul yidetur yices Gross-Karreda. 41) hodie Wirzjerw^ 

ehstnice Wurtsjerw et Wortsjerw, . 42) De tempore cf. Bonnell 
1. c. Gommentar p. 56. 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 93 

inventis Theuthonicis, progressus est in Harien^^, 
et obsedit castrum Warbole^^, et pugnavit cum eis 
per dies aliquot, et promiserunt ei castrenses ut 
recederet septingentas marcas nagatarum, et rever- 
sns est in terram suam. 

Post reditum vero Theuthonicorum ab expedi-(9.) 
tione in Rigam, misit episcopus Estiensis sacerdotem 
suum Salomonem in Saccalam, ut eis predicationis 
verbum ministraret et baptismi sacramentum, quod 
iam dudum se voverant recepturos^ celebraret. Et 
venit in castrum Viliende, et receptus est a quibus- 
dam^ salutatusque est salutatione oris et non cordis, 
qualiter ludas Dominum salutavit. Et predicans eis 
verbum salutis quosdam ex eis baptizavit. Sed Sac- 
calanenses et Ugaunenses^ audientes exercitum Ru- 
thenorum in Estonia, congregaverunt exercitum de 
omnibus provinciis suis. Salomon ergo sacerdos, 
ut audivit congregationem ipsorum, divertit a castro 
cum suis et cogitavit redire in Lyvoniam. Lembito 
vero de Saccala, assumpta turba Estonum perse- 
quutus est sacerdotem, et inventum nocte interfecit, 
et Theodericum et Philippum inferpretes suos cum 
quibusdam aliis, qui omnes pro fide Christi occu- 
buerunt et in martyrum, ut speramus, consorcium 
transmigraverunt. Erat autem Philippus idem de 
gente Lettonum, et in curia episcopi enutritus et 
adeo fidelis effectus^ ut interpres ad ceteras gentes 
docendas mitteretur^ et sicut martyrii particeps 
factus est, sic et beatitudinis eterne compos fieri 
meruit. Lembito vero post interfectionem istorum(io.) 
reversus est ad exercitum suum, et Ruthenis existen- 
tibus in Estonia, ipsi interim in Rusciam abierunt, 
et intrantes civitatem Plicekowe** ceperunt occidere Febr. 

'^ 22. 

43} Hajrrien. 44) apod ▼illam quae hodie dicitur Warbjala. 45) De 
die cf. BoBDeH 1. c, p. 28. 

8 




94 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

de populo<, et facto strepitu quodam, cum clamore a 
Ruthenis ipsi repente cum spoliis et cum captivis 
quibusdam fugientes redierunt in Ungauniam, et Ru- 
theni reversi invenerunt civitatem suam despoliatam. 

(11.) Tunc Lyvones et Letti et Estones propter pesti- 
lenciam et famem^ que indurabant super eos^ bel- 
lorum incommoda fastidientes, miserunt nuncios in 
invicem, et exclusis Rigensibus fecerunt pacem, et 
cessantibus bellis confestim fames hominumque ces^ 
savit mortalitas. 

(12.) ^ Post hec, resoluta glacie maris et Dune, reversi 
sunt in Theuthoniam episcopus Verdensis et episco- 
pus Pathelbornensis cum peregrinis suis, et remansit 
in Riga Philippus Raceburgensis episcopus, qui inter 
summos fuerat in curia imperatoris Ottonis, et cum 
sententia excommunicationis contra eum lata fuis- 
set^^, ipse ob vitandam presenciam ipsius usque in 

(13.)quartum annum in Lyvonia peregrinatus est Post 

Febr. quorum discessum Rutheni de Plocekowe indignati 
sunt contra Woldemarum regulum suum^ eo quod 
filiam suam fratri *^ episcopi de Riga tradiderit uxo- 
rem, expulerunt^^ eum de civitate cum familia sua» 
Qui confugiens ad regem de Plosceke parvam ab 
eo consolationem accepit, unde Rigam descendens 
cum viris suis a genero suo et familia episcopi ho- 
norifice susceptus est. 

(XYI.) Annus erat dominice incarnationis millesimus 
1212. ducentesimus duodecimus et antistitis quartus deci- 
mus, de cuius adventu cum peregrinis gaudebat 
ecclesia Lyvonensis. Et occurrerunt ei omnes una 
cum rege Woldemaro excipientes eum cum Dei lau- 
dibus, et dedit episcopus regi benedictionem et mu- 

46) 1210. NoY. 18. 47) Theoderico. 48) Cf. Bonnell I. c. p. 28 
et Gomm. p. 56. 57. 



I 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 95 

nera in caritate de omnibus, que adduxerat de Theu- 
thonia, et pietatis studio sufficienter in omnibus ipsi 
fecit ministrari. Estones vero de omnibus maritimis 
provinciis convenerant cum exercitu magno, et re- 
sidebant in Coiwemunde habentes secum Isfridum, 
nuncium Rigensium, quem, audito episcopi et pere- 
grinorum adventu, diversis penis cruciatum in Rigam 
remiserunt. Et ipsi fugientes in terram suam redie- 
runt. Unde Lyvones et Letti, missis nunciis in Esto- 
niam, de pace, quam inter se fecerant, renovanda 
suaserunt. Et gavisi sunt Estones et remiserunt 
cum eis viros suos in Thoreydam, et vocatus est 
episcopus cum fratribus milicie et senioribus de 
Riga^ et convenerunt cum nunciis Estonum requi- 
rentes, que iusta sunt et que tantorum sit causa 
bellorum. Et post multas verborum contentiones 
tandem facta est pax ad tres annos per omnia, re- 
lictis tamen Saccalanensibus usque ad fluvium Pa- 
lam in episcopi et Theuthonicorum potestate, ut, 
qui datis obsidibus fidem se christianam accipere 
promiserunt, integraliter iure baptismatis suscepto 
gaudeant et christianitatis. Unde facta pace cum 
Estonibus cessavit tam in Riga quam in Lyvonia et 
Estonia hominum mortalitas, non tamen quievit a 
bellis. Nam Lyvones quidam perfidi, qui erant ad- 
huc filii sanguinarii, lacerantes ubera matris ecclesie 
querebant omne consilium, qualiter fratres milicie, 
qui erant in Sygewalde, dolo tenerent et defrauda- 
rent, ut ipsis eiectis de terra facilius familiam epi- 
scopi cum aliis Theuthonicis expellerent. 

Rex interim de Plosceke*^ mittens vocavit epi-(2.) 
scopum, diem prefigens et Ipcum^ ut ad presenciam 
ipsius aput Gercike de Lyvonibus quondam sibi 
tributariis responsurus veniat, ut et sibi coUoquentes 

49) Wladimirus. 

8* 



96 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

viam mercatoribus in Duna prepararent securam 
et pacem renovantes facilius Letonibus resistere 
queant. Episcopus vero^ assumptis secum viris suis 
et rege Woldemaro cum fratribus milicie et seniori- 
bus Lyvonum et Lettorum, ascendit in obviam regi, 
et ibant cum eo mercatores in navibus suis, et in- 
duerunt se omnes armis suis precaventes insidias 
Letonum ex omni parte Dune. Et venientes ad 
regem ceperunt ea, que iusticia dictabat, cum eo 
retractare. Rex vero modo blandiciis, modo mina^ 
rum asperitatibus episcopum eonveniens, ut a Ly- 
vonum baptismate cessaret rogavit, affirmans in sua 
esse potestate servos suos Lyvones vel baptizare vel 
non baptizatos relinquere. Est enim consuetudo 
regum Ruthenorum, ut quamcunque gentem ex- 
pugnaverint^ non fidei christiane subicere sed ad 
solvendum sibi tributum et pecuniam subiugare. Sed 
episcopus magis Deo obediendum iudicavit quam 
hominibus, magis regi celesti quam terreno, secun- 

j^"*^^5;dum quod ipse in ewangelio suo precipit, dicens: 
Ite ! docete omnes gentesy baptizantes eas in nomine 
Patris etFilii et Spiritus sancti. Et ideo se neque ab 
incepto desistere, neque predicationis officium a 
summo pontifice sibi iniunctum negligere constan- 
ter affirmavit Sed neque regi tributa sua dari pro- 

2^21. hibebat^ secundum quod Dominus in ewangelio suo 
iterum ait: Reddite que sunt cesaris cesari^ et que 
sunt Dei Deo^ quia et ipse episcopus versa vice quan- 
doque eundem censum eciam regi pro Lyvonibus 
persolverat. Lyvones autem, nolentes duobus do- 
minis servire, tam Ruthenis videlicet quam Theutho- 
nicis, suggerebant episcopo in omni tempore, quati- 
nus eos a iugo Ruthenorum omnino liberaret. Sed 
rex verborum iustis rationibus non acquiescens tan- 
dem indignatus est, et omnia castra Lyvonie simul 
et ipsam Rigam se flammis trad.ere comminatus, 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 97 

exercitum suum de castro iussit exire, et cum Theu- 
thonicis bellum inire simulans ordinavit omnem po- 
pulum suum in canpo cum sag;ittariis suis, et appro- 
pinquare cepit ad eos. Unde viri omnes episcopi 
cum rege Woldemaro et fratribus milicie, et merca- 
tores indutis armis suis, aud^cter regi in obviam 
processerunt. Et cum congrederentur , lohannes 
ecclesie beate Marie prepositus, et rex Woldemarus, 
cum aliis quibusdam, inter media agmina transeun- 
tes, regem commonitum habebant, ne bellis suis 
novellam turbaret ecclesiam, ne et ipse cum populo 
suo turbaretur a Theuthonicis, qui erant omnes fortes 
in armis suis et habebant desiderium magnum cum 
Ruthenis pugnandi. Quorum audaciam veritus rex 
exercitum suum redire iussit, et transiens ad epi- 
scopum, et tamquam patrem spiritualem salutans 
veneratus est. Similiter et ipse tamquam filius ab 
eo receptus est. Et commanentes ad tempus verbo- 
rum interloquutionibus omnia^ que pacis erant^ dili- 
genter inquirebant. Unde tandem rex, Dei fortassis 
edoctus instinctu, Lyvoniam totam domno episcopo 
liberam reliquit, ut pax inter eos perpetua firmaretur 
tam contra Letones, quam contra alios paganos, et 
via mercatoribus in Duna semper libera prestaretur. 
£t his peractis rex cum mercatoribus et cum omni 
populo suo Dunam ascendens et reversus est in 
Ploceke civitatem suam cum gaudio. Sed et episco- 
pus cum omnibus suis maiori gaudio descendens, 
rediit in Lyvoniam. 

Posthorum reversionem orta est contfentio magna (3.) 
inter fratres milicie de Wenden et Lettos de Autine, 
qui tunc erant in sorte episcopi, de agris et arbori- 
bus apum. Et lesis quibusdam Lettis a fratribus, 
pervenit ad episcopum querimonia, et surrexit dom- 
nus episcopus cum venerabili domno PhiUppo Race- 
burgensi episcopo, et convocavit fratres milicie cum 




98 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

Lyvonibus et Lettis ad placitum, ut sedando litem 
ad pristinam eos concordiam revocaret. Et litigan- 
tes verborum altercationibus duobus diebus nullam 
inter eos pacis reconciliationem adinvenire potue- 
runt. Unde Lyvones et Letti recedentes a Theutho- 
nicis inter se coniuraverunt, et gladiorum calcatione 
coniurationem suam pagano more confirmaverunt* 
Quorum primus erat Caupo, cuius verba erant in 
hunc modum, ut numquam a fide Christi recederet^ 
sed ut pro Lyvonibus et Lettis ad episcopum inter- 
cederet, ut eis iura christianitatis alleviarentur. Sed 
ceteri omnes intentionem suam non curantes^ contra 
fratres milicie coniurantes, Tbeuthonicos omnes et 
nomen christianum de terra Lyvonum expellere 
cogitabant. Quo viso, reversi sunt episcopi et fra- 
tres milicie cum omnibus amicis suis, qui venerant 
cum eis, unusquisque in munitionem suam. Tunc 
congregati sunt Lyvones de Sattesele in castrum 
suum, et mittentes ad Lenewordenses et Holmenses 
et Thoredenses et ad omnes Lyvones et Lettos ut 
haberent consilium ; et consenserunt eis omnes, et 
ceperunt firmare omnia castra sua, ut collectis fru- 
gibus subito in castra recipiantur. Et innotuit sermo 
Danieli de Leneworde, qui procurator erat ibidem 
advocacie, et misit et cepit omnes seniores Lyvo- 
nes illius provincie, qui conscii erant consiliorum 
malorum, et proiecit eos in vincula, et castrum 
eorum incendit. Similiter Rigenses intelligentes cogi- 
tationes pessimas Holmensium miserunt et destruxe- 
runt summitatem castri ipsorom lapidei, quod pri- 
mus eorum episcopus Meynardus edificaverat. Et 
mittentes in Thoreydam castrum Thoredensium fece- 
runt noctis silencio incendi, ne post collectionem 
ipsorum in castro bella contra Rigenses forciora 
pararent. Unde post incensionem castrorum, dis- 
:sipatum est consilium perfidorum. Lyvones vero 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 99 

Satteselenses^ iam dudum in castrum suum recepti, 
bellum contra fratres milicie in Sygewalde inchoan- 
tes, ceperunt familiam ipsorum persequi et occidere 
quosdam ex eis. At illi exeuntes de castello Syge- 
waldensi, quod noviter edificaverant, et effugabant 
eos occurrentes eis, et persequentes eos occidentes 
ex eis. Lyvones quoque, plures et forciores priori- 
bus iterum obviantes illis, et persequentes eos, et 
interficientes ex eis, repulerunt eos in castellum 
suum. Et in hunc modum diebus aliquot contende- 
bant. Et audivit episcopus litem ipsorum, et missis 
nunciis causam belli ijpsorum requirebat. Et vene- 
runt nuncii Lyvonum Kigam, et querimonias multas 
de Rodolfo magistro fratrum milicie proponentes, 
agros et prata et pecunias sibi ablatas referebant. 
Et misit episcopus Alebrandum sacerdotem, qui eos 
baptizaverat, cum aliis quibusdam, et euntes frustra 
laborabant nec litem ipsam determinare valebant. 
Ipse eciam episcopus cum Philippo Raceburgensi 
episcopo Thoreidam veniebat. Et vocatis Lyvonibus 
cum fratribus milicie, causas ipsorum audiebat. Et 
Lyvones cum armis suis trans flumen sedebant, et 
Theuthonicis loquebantur, et in multis fratres mili- 
cie accusabant. Et promisit episcopus restitutionem 
omnium iniuste ablatorum. De hiis vero, que pro 
excessibus eorum acceperant, sicut ea iuste deme- 
ruerunt, ita nec restitui promittebantur. Et pruden- 
tum virorum consilio pueros ipsorum episcopus ob- 
sides requirebat, ne a fide christiana recederent; 
sed ipsi nec obsides dare, nec episcopo nec fratribus 
milicie obedire, sed fidem christianam cum Theu- 
thonicis omnibus extirpare de terra cogitabant. 
Quod intelligentes episcopi Rigam redierunt. Sed 
sequens cum lacrimis supplicabat, ut iterum mitte- 
retur episcopus Raceburgensis cum preposito, si 
forte quiescerent et sahitaris adhuc doctrine monita 



1 



100 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

reciperent. Et missus est Philippus Raceburgensis 
cum preposito lohanne et Theoderico, fratre epi- 
scopi, et Caupone et aliis quam pluribus ad ipsos 
Lyvones. Et consederunt omnes cum Lyvonibus 
ante castrum ipsorum, retractantes que pacis erant 
et iusticie. Sed quidam ex ipsis venientes post ter- 
gum, et mendaciter nunciabant fratres milicie cum 
exercitu provinciam spoiiare. Unde Qum clamore 
magno ac strepitu rapientes prepositum et Theode- 
ricum fratrem episcopi et Gerhardum advocatum et 
milites et clericos cum servis omnibus, traxerunt in 
castrum, et verberantes eos, in custodiam posuerunt» 
Et volebant episcopum rapere; sed prohibebat eos 
et comminabatur eis sacerdos ipsius et interpres^ 
Henricus de Lettis. Cessante vero clamore et insa- 
nia eorum, rogavit episcopus, prepositum suum cum 
omnibus aliis sibi restitui, et niinas pro huiusmodi 
illusione superaddidit. Et reducti sunt omnes^ et 
monebat eos episcopus iterum atque iterum^ ne 
baptismatis sacramenta contempnerent, ne christia- 
nitatis sue Deique culturam violarent, ne ad paga- 
nismum redirent, puerosque ipsorum duos vel tres 
obsides exigebat. At illi blande quidem responden* 
tes, obsides dare non curaverunt. Et ait episcopus : 
increduli corde^ et dura facie^ et lingua blandilo^ 
qua^ cognoscite creatorem vestrum. Et ait, quid si 
forte quiescant et Deum verum cognoscant et ritu& 
paganorum derelinquant. Nichil vero proficiente& 
sed quasi aerem frustra verberantes, reversi sunt in 
Rigam. Et Lyvones non minus contra fratres mili- 
cie bellare ceperunt. 
(4.) Episcopus igitur Aibertus zizaniam a tritico se- 
parare^^ et mala in terra orta volens extirpare 
antequam multiplicentur, convocat peregrinos cum 

50) Cf. Malth. 13, 25. 



- • V 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 101 

magistro milicie et fratribus suis, et Rigenses et Ly- 
vones, qui adhuc in sua steterunt fidelitisite. Et con* 
veniunt omnes et collecto exercitu magno et as* 
sumptis secum omnibus, que necessaria erant^ 
procedunt in Thoreidam, obsidentes castrum idem 
Dabrelis, in quo fuerunt Lyvones apostatantes^ et 
non solum Lyvones fratrum milicie, sed et Lyvones 
episcopi de alia parte Coiwe^ quorum princeps ac 
Vesenior fuit sike. Et exeuntes Lyvones a castro a 
posteriori parte^ et quibusdam de exercitu lesis, tol- 
lebant equos et spolia eorum, et reversi sunt in 
castrum, dicentes: ConfortaminiyLyvones^etpugnatey 
ne serviatis Theuthonicis. Et pugnaverunt, defenden- 
tes se diebus multis. Theuthonici vero patherellis 
munitionem castri destruunt, lapides multos et mag- 
nos in castrum pr^iciunt^ homines et iumenta multa 
interficiunt. Alii sagittis Lyvones a defensione re-^ 
pellunt, ledentes ex eis quam plures, alii propugna- 
culum erigunt, quod nocte sequenti ventus in terram 
proicit, et clamor magnus fit et exultatio in castro, 
diisque suis secundum antiquas consuetudines^hono- 
rem impendentes animalia mactant, canes et hircos 
immolantes ad illusionem christianorum in faciem 
episcopi et tocius exercitus de castro proiciunt. Sed 
frustratur omnis labor eorum. Nam propugnacuhim 
forcius erigitur^ turris lignea repente firmatur, ad 
fossatum desuper impellitur, castrum desubtus fodi- 
tur. Russinus interea de castri summitate Bertol- 
dum magistrum de Wenden, draugum^^ suum, id 
est consocium, alloquitur, toUens galeam de capite 
et inclinans de munitione, pacis ac familiaritatis 
pristine verba proponens. Et subito a balistario sa- 
gittam in caput suum recipiens cecidit^ et postea 
mortuus est. Fodientes itaque in vallo Theuthonici 

51) draugs in lingaa LeUica est amieus. 



1 



102 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

die ac nocte^ non requiescunt donec ad summitatem 
castri appropinquant, donec vallum scinditur, donec 
munitio tota iam venire ad terram expectatur. Et 
videntes Lyvones altitudinem castri sui firmissimi 
iam ad yma declinare, consternati animo et mente 
confusi, seniores suos, Assen cum ceteris, ad epi- 
scopum mittunt, veniam petunt, ut non occidantur 
supplicant. Episcopus vero, ut ad fidei sacramenta 
revertantur persuadet, vexillum suum in castrum 
mittit, quod ab aliis elevatur, ab aliis proicitur. Unde 
Asse ad tormenta ligatur, bellum innovatur, fit no- 
vissima pugna peior priore. Unde tandem tradentes 
se, vexillum beate Marie sursum erigunt, episcopo 
colla sua subiciunt; ut parcatur eis suppliciter 
exorant, ut fidem Christi neglectam cicius recipiant, 
ut sacra*mentalia cuncta deinceps firmiter observent, 
ut ritus paganorum numquam amplius ad memoriam 
revocent. Misertus autem eorum episcopus exerci- 
tum prohibet ne castrum subintrent, ne supplicantes 
interficiant, ne muitorum animas gehenne tradant; 
Et obediens fideliter exercitus et reverenciam ex- 
hibens episcopo cessavit a bellis et pepercit infideli- 
bus, ut fideles efficerentur. Et reversus est epi- 
scopus cum suis in civitatem suam, ducens secum 
Lyvonum eorundem seniores, ceteris iniungens, ut 
subsequantur ad baptismi sacramenta renovanda 
pacisque pristine tranquillitatem reformandam. Et 
venerunt nuncii Lyvonum sequentes episcopum in 
Rigam , veniam petentes coram omni multitudine. 
Et ait episcopus: Si renunciaveritisy inquit, falso- 
rum deorum cultibus^ et ex toto corde vestro ad unius 
Dei culturam reversi fueritis^ et satisfactionem dignam 
pro delictis vestris tam enormibus Deo et nobis impen- 
deritis'^ tunc tandem pacem a vobis interruptam re- 
staurabimus et vos in fraterne caritatis dilectionem 
recipiemus. At illi: Quid^ inquiunt, a nobis pater 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 103 

satisfactionis requiris? Episeopus vero, requisito 
consilio alterius episcopi, Raceburgensis. et decani 
Halverstadensis^^, qui tunc aderat, et abbatis et pre- 
positi sui, nec non et magistri fratrum milicie et 
aliorum prudentum suorum, respondit eis, dicens: 
Pro eOy quod fidei sacramenta reiecistiSy et fratres 
milicie^ dominos vestros^ hello inquietastis^ et totam Ly- 
voniam ad ydolatriam retrahere voluistis^ et maxime 
in contemptu Dei altissimi et ad nostram et omnium 
christianorum illusionem^ hircos et cetera animalia 
diis paganorum immola^tes^ in faciem nostram et 
tocius exercitus proiecisits^ ideo modicam summam 
argentiy centum videlicet oseringos vel quinquaginta 
marcas argenti ab omni provincia vestra requirimus^ 
insuper fratrihus milicie equos et armaturas suas et 
cetera eis ahlata restituere tenemini. Quod audientes 
perfidi, et adhuc satisfactionem nuUam dare volen- 
tes, reversi sunt ad suos, differentes et deliberantes 
aput se et dolos querentes, qualiter in bello rapta 
obtineant, qualiter episcopo nichil predicti iuris in- 
pendant. Et mittunt alios meliores prioribus, et epi- 
scopo verba quidem plana referunt, sed fraudes in 
corde meditantur. Quorum perfidiam consideran^ 
Alabrandus^ primus eorum sacerdos, assumit eos 
seorsum, docens eos et dicens: Genimina vippera- 
rum^ qualiter effugere poteritis iram Dei^ qui semper 
perfidie felle repleti estis^ et pro malefactis vestris 
nichil satisfacere vultis? Facite ergo fructus aliquos 
penitentie^ et si vere ad Deum converti volueritisy Deus 
erit utique vohiscum^ ut qui hactenus duplici corde 
et inconstantes fuistis^ nunc sitis constantes in viis 
vestrisy ut videatis auxilium Domini super vos. Non- 
dum enim fidei plenam hahuistis constantiam^ non- 
dum decimarum vestrarum ohlatione Deum honorare 

52) Burchardi. 



104 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

voluistis. Nunc vero suppUcate domno episcopo^ uf 
omnium vestrorum excessuum obliviscatur^ et in ple- 
nariam vohis remissionem peccatorum iniungat^ qua- 
tinus sincere credentes in Deum^ omnia christianitatis 
iura recipiatis integraliter^ et decimas frugum vestra- 
rum Deo et Dei servitoribus tribuatis^ sicut et alie 
gentes omnes^ que sancti baptismatis fonte sunt re- 
nate. Et augebit vobis Dominus novem partes reli- 
quaSy ut magis abundetis in rebus quam ante et in 
pecuniis. Et liberabit vos Deus ab aliarum gentium 
impugnationey nec non ab ^mnibus angustiis vestris. 
TaJibus monitis salutaribus auditis gavisi sunt Lyvo- 
nes, et reversi in Thoreidam nunciaverunt omnibus 
verbum Alebrandi sacerdotis. Et placuit omnibus^ 
eo quod nullam pecunie muitam ad presens solvere 
cogerentur, sperantes in futuro anno cum Estonibus 
Theuthonicos iterum debellare. Et venerunt omnes 
seniores, qui remanserant, sani de castro Dabrelis^ 
nec non et Lyvones episcopi de alia parte Coiwe, 
Vesike cum sujs, et alii de Metsepole, in Rigam^ 
rogantes episcopum ut, sicut Alebrandus edocuit^ 
in fide Christi plenariter eos confirmet et pro male- 
factorum suorum satisfactione decimas annuatim eis 
iniungat persolvendas. Et displicuit sermo iste tam 
in oculis episcoporum quam aliorum discretorum 
virorum, timentmm ipsorum promissionem plenam 
esse omni fallacia et dolorum machinatione. Sed 
tfimen supplicatione eorum importuna victus episco- 
pus, et maxime peregrinorum et totius populi pre- 
cibus assensum prebens, annuit petitioni eorum, 
recepitque eos in filios, et pace data promissionem 
eorum confirmavit, ut deinceps fiant ndeles et deci- 
mas annuatim solvant. 
(5.) Unde Lyvones de castro Dabrelis, sicut promise- 
runt, decimas solvunt annuatim, et custodivit eos 
Dominus hactenus ab omni impetu paganorum vel 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 105 

Ruthenorum. Lyvones vero episcopi ex misericordia 
ipsius et magna pietate mensuram hactenus pro de- 
cima solverunt. Idumei quoque et Letti, qui ad bel- 
lum non venerunt, nec fidei sacramenta violaverunt, 
mensuram primam a quatuor episcopis constitutam 
pro decima persolvunt annuatim usque in hodier- 
num diem; sed qui ex eis ad idem bellum venerunt, 
vel nuncios miserunt, vel euntes in via redierunt, 
vel saltem equos suos ad eundem sellaverunt, pecu- 
nia data suis advocatis satisfecerunt. 

Venerunt eciam Letti de Autine Rigam, depo-(6.] 
nentes querimoniam apud episcopos contra fratres 
milicie de V^enden de lesione sua, insuper de arbo- 
ribuiS ^^ suis ablatis. Et elegerunt arbitros, et data 
est sententia, ut Letti suas arbores apum, iuramento 
dato, reciperent in suam possessionem, fratres vero 
milicie agros iuramento obtinerent, et pro lesione, 
data pecunia sufficienti, Lettis satisfacerent. Et(7.) 
transivit rexWoldemarus cum eisdemLettis in Autine, 
et fuit cum eis procurans advocatiam eorum, donec 
commutatione facta fratres milicie castrum Kuke- 
noiss relinquerent integraliter episcopo, et ipsi rur- 
sus Autine pro tercia parte Kukenoiss reciperent in 
suam possessionem. Et designata est regi V^olde- 
maro advocatia Theodorici generi sui in Idumea, 
Theodorico eunte in Theuthoniam. 

Hoc tempore venerunt Letthones in Kukenoiss, (8.) 
petentes pacem et yi|im ad Estones. Et data est pax 
et via concessa ad Estones nondum conversos. Et 
statim venientes cum exercitu transierunt per terram 
Letthorum pacifice, et intrantes Saccalam compre- 
henderunt viros multos, et occidentes eos tulerunt 
omnem substantiam eorum, et mulieres et parvulos 
et pecora eorum rapientes secum abduxerunt. Et 

53) sc. apum. 



1 



106 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

spolia multa asportantes reversi sunt via alia in ter- 
ram. suam. Et indignati sunt eis Theuthonici^ eo 
quod Saccalam episcopo iam subditam spoliaverunt. 
Et respondentes^ quod verum erat, dixerunt, Esto- 
nes adhuc collo incedere erecto et nec Theuthonicis 
nec aliis gentibus obedire. 

(XVII.) Anno consecrationis sue decimo quinto reversus 
1213. est antistes ecclesie Lyvonensis in Theuthoniam, 
commissa vice sua venerabili prememorato Race- 
burgensis ecclesie episcopq Philippo^ qui devotissi- 
mus erat in religione et omni conversatione sua, et 
oculig ac manibus in celumsemperintentus, invictum 
ab oratione spiritum vix unquam relaxabat. Milites 
amando, clericos docendo, Lyvones et Theuthonicos 
magne pietatis caritate fovendo, novam in gentibus 
ecclesiam summopere verbis et exemplis illumina- 
vit. Et respiravit ecclesia diebus istis aliquantum a 
bellorum incommodis, licet essent timores intus et 
foris cottidie de Lyvonum et Estonum dolosis ma- 
larum cogitationum machinationibus , qui semper 
querebant mala contra Theuthonicos et Rigensem 
(2.) civitatem. Letthones autem pacem factam cum 
Theuthonicis non curantes, venerunt ad Dunam^ et 
vocatis quibusdam de castro Kukenoiss, lanceam in 
Dunam miserunt paci ac familiaritati Theuthonico- 
rum contradicentes. Et congregaverunt exercitum 
magnum, et transeuntes Dunam venerunt in terram 
Letthorum, et despoliantes villulas occiderunt mul- 
tos, et pervenientes usque in Tricatuam, Thalibal- 
dum seniorem illius provincie ceperunt, et Waribule 
filium ipsius, et transeuntes Coiwam aput Imeram 
homines in villis suis invenerunt, et capientes et 
interficientes ex eis, subito reversi sunt cum omni 
preda sua. Et videns Rameko quod captivus duce- 
retur pater ipsius et fraler, surrexit cum Letthis 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 107 

omnibus simulque cum eis Bertoldus de Wenden 
cum fratribus milicie, et sequebantur post eos. Et 
cum appropinquaret ad eos, timuit Rameko patris 
sui interfectionem, si post tergum bellum eis infer- 
ret, circumduxit eos via alia. Sed intelligentes hoc 
Lettones, festinanter fugerunt et evaserunt ab eis. 
Postquam autem transita Duna terre sue confinia 
adirent, effugit ab eis Thalibaldus, et decem diebus 
panem non comedens letus reversus est in patriaip 
suam. 

Eo tempore Daugeruthe, pater uxoris regis Vis- (3.) 
sewalde^*, cum muneribus multis ibat ad regem 
magnum Nogardie, pacis cum eo federa componens. 
Qui in reversione sua captus est a fratribus miiicie, 
et ductus est in Wenden et proiectus in vincula. 
£t tenebatur ibidem diebus multis, donec venirent 
quidam de Letonia de amicis eius ad eum. Post hec 
gladio se ipsum perforavit. 

Interim Woldemarus, advocatus Ydumeorum et(4.) 
Lettorum, multa metebat que non seminaverat^^, 
iudicans iudicia et causas eorum, et cum non pla- 
cerent episcopo Raceburgensi et eciam omnibus aliis 
sua iudicia, ipse tandem desiderium implendo mul- 
torum abiit in Rusciam. 

Milites etiam de Kukenoys et Letti sepius eodem (3.) 
tempore Selones et Lettones despoliantes, villas et 
confinia eorum vastaverunt, et alios interficientes, 
alios captivos ducentes, et in via frequenter insidian- 
tes, multa eis mala intulerunt. Unde Lettones colli- 
gentes exercitum, venerunt trans Dunam in provin-^ 
ciam Lenewordensem, et comprehenderunt Lyvones 
in villis et occiderunt ex eis, et mulieres et par- 
vulos et pecora secum minantes et spolia multa 
tulerunt, et seniorem ipsius provincie Uldewene 

54) de Gercike. 55) Gf. £y. Lucae 19, 21. 



108 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

captivuin deduxerunt. Supervenit autem Volquinus 
milicie Christi magister, cuius fratres oum merca- 
toribus Dunam ascenderant. Persequebatur itaque 
magister Letones cum paucis, et invasit eos post 
ter^um, et pugnavit cum eis, et cecidit princeps ac 
senior Lettonum et occisus est^ et multi cum eo, et 
ceteri fugerunt et evaserunt^ qui in prima fuerunt 
acie, et Uldewene secum deduxerunt. Pro cuius 
redemptione postea datum est capud eiusdem Let- 
tonis occisi, ut saltem capite recepto debitas post 
eum celebrarent cum potationibus more paganorum 
exequias. 
(6.) Uyeme sequenti Woldemarus cum uxore et filiis 
et omni familia sua reversus est in Lyvoniam, et 
receperunt eum Letti cum Ydumeis, licet non mul- 
tum gaudentes, et miserunt ei sacerdotes Alabran- 
/ dus et Henricus annonam et munera, et sedit Me- 
timne, iudicans et coUigens de provincia, que sibi 
fuerunt necessaria. Et venerunt iterum Letones 
trans Dunam cum comitatu suo, et erat cum eis dux 
et princeps eorum Stecse, de cuius ddventu gaude- 
bant Theuthonici. Et convenerunt omnes simul Ber- 
toldus de Wenden cum fratribus suis, vocantes se- 
cum Woldemarum regem cum aliis Theuthonicis et 
Lettis. Et occurrerunt eis, ponentes insidias in via, 
et irruerunt super eos^ occidentes ducem eorum 
Stecse predictum et alios quam plures, et ceteri 
fugerunt, ut verba domi nunciarent, et siluit eccle- 
sia diebus paucis. 

(Xym.) Annus erat pontificis sextus decimus, et rediit in 
i2i4.Lyyoniaai cum peregrinis multis inveniens ecclesiam 
pacis quodammodo quiete gaudentem, et episcopum 
venerabilem, predictum Raceburgensem^ eandem 
vice sua regentem. Et dispositis omnibus, quae dis- 
ponenda erant^ iterum festinavit in Theuthoniam, 



HEINRIGI CHRONICON LYVONIAE. 109 

ut facilius ad concilium Romanum venire posset in 
sequenti anno, quod erat iam duobus annis indictum, 
relinquens prefatum episcopum in domo et in ex- 
pensa sua in Riga. Et uxor Woldemari erat et omnis 
familia eius ibidem^ cui ministrabant omnes in cari- 
tate. Ipse autem Woldemarus in Ydumea et in Let- (2.) 
thia collegit res et pecunias, iudicia iudicans civilia. 
£t occurrens ei Alebrandus sacerdos Ydumeorum 
^ixit ei: Oportehat te^ inquit, rex^ qui iudex homi- 
num esse meruistiy iudicia iusta iudicare et vera^ non 
opprimendo pauperes^ nec res eorum auferendoy nec 
neophitos nostros conturhando magis a fide Christi 
faceres deviare. Et indignatus est rex, et commina- 
tus Alabrando ait: Oportehit me^ Alehrande^ divicias 
€f hahundancias domus tue minuere. Nam et exer- 
citum magnum regum Ruthenorum postea duxit in 
^omum suam, et omnia vastavit, sicut infra dicetur. 
£t post modicum tempus cum omni familia recessit 
jn Rusciam. 

Post hoc episcopus Philippus Raceburgensis cum (3.) 
peregrinis et Gerhardo advocato transivit in Thorei- 
dam, et edificavit castellum episcopo, quod et Vrede- 
lande appellavit, quasi terram pacificans, sperans 
per idem castrum terram pacificari et sacerdotum et 
omnium virorum suorum ibi esse refugium. Et 
"venerunt ibidem ad eum filii ThalibaUi de Tolowa, 
Rameke cum fratribus suis, tradentes se in potesta- 
tem episcopi, promittentes se fidem christianam a 
Ruthenis susceptam, in Latinorum consuetudinem 
<;ommutare, et de duobus equis mensuram annone 
per singulos annos persolvere, eo quod tam pacis 
^uam belli tempore semper tuerentur ab episcopo, 
,et essent cum Theuthonicis cor unum et animauha^, 
et contra Estones et Letones eorum semper gaude- 

^6 Gf. Act. Apost. 4, 32. 

9 



110 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

rent defensione. Et recepit eos episcopus cum gau* 
dio, remittens cum eis sacerdotem suum, qui erat 
prope Ymeram, qui eis fidei sacramenta ministrando 
discipline christiane daret inicia. 

(4.) Milites interea de Kukenoys, Meynardus. lohan- 
nes, lordanuS cum aliis, incusantes Wyssewaldum 
regem de Gercike eo quod non veniret ad episcopi 
patris sui presenciam iam pluribus annis postquam 
regnum suum ab eo recepit, sed Letonibus consilium 
et auxilium omni tempore preberet. Et citantes 
eum ad satisfactionem sepius invitabant. Quod con- 
tempnens ille non venit, neque responsalem misit. 
At illi, requisito prius episcopi consensu, simul cum 
servis suis et Lettis convenerunt et ascenderunt prope 
Dunam cum servis omnibus. Et appropinquantes. 
castro Gercike, quendam ex Ruthenis comprehende- 
runt, quem ligantes traxerunt secum nocte ad ca- 
strum. Qui conscendens primus fossatum, sicut 
iussus fuerat, cum vigile loquebatur, sequentibus. 
aliis singillatim. £t putabat vigil suos cives^ qui 
absentes fuerant, advenire. Et ascenderunt singuli^ 
donec tandem omnes arcem munitionis tenerent. Et 
congregantes se simul omnes, castrum in circuitu 
munitionis custodiebant^ et neminem Ruthenorum 
de castro exire permittebant, donec lucem diei vide- 
rent. Et facta luce descenderunt in castrum, et 
rapuerunt omnia, que erant ibidem, et ceperunt 
multos, et alios per fugam ^vadere permiserunt. Et 
tollentes spolia multa, castroque derehcto reversi 
sunt ad propria, dividentes inter se omnia, que attu- 
lerunt. 

(5.) Tercius annus erat et pax cum Estonibus facta 
finem accepit. Et convocatis episcopus sacerdotibus 
omnibus, et habito capitulo et consilio cum eis, si- 
mul et militibus et senioribus Lyvonum convocatis, 
deliberavit de expeditione facienda in Estoniam, eo 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 111 

quod non venirent nec pacis innovationem curarent, 
quin pocius semper destructionem Ly vonensis eccle- 
sie desiderarent. Et misit episcopus per omnia castra 
Lettorum atque Lyvonum, et de omni confinio Dune 
et Coiwe, et congregavit exercitum magnum et for- 
tem. Et erant in Riga peregrini et mercatores multi^ 
qui omnes exiverunt cum leticia cum magistro mili- 
cie et fratribus suis, ponentes coUectionem exercitus 
in Coiwemunde. Et venit episcopus cum eis ibidem, 
et volebant quidam de Lyvonibus exercitum in Cu- 
roniam convertere. Sed adhuc non venit tempus, 
quo Deus illius gentis vellet misereri. Et facta bene- 
dictione episcopus reversus est in Rigam. Exerci- 
tus vero processit ad Saletsam^'^, et venerunt in 
provinciam, que Sotagana vocatur, et memores facti 
sunt Theuthonici verborum suorum et pacis, quam 
antea dederant provincialibus eisdem^ et pacifice 
transeuntes eandem provinciam, nichil mali eis in- 
tulerunt^ nec homines de domibus suis fugantes^ nec 
fugientes persequentes, sed cum omni mansuetudine 
euntes, donec ad alias provincias pervenirent, qui 
numquam pacem cum Rigensibus facere curaverunt 
putantes, Rigenses ad suas partes tam remotas cum 
exercitu non posse pervenire. Et erant ex nostris 
circiter tria milia Theuthonicorum, et Lyvonum et 
Lettorum alia totidem. Et ibant in glacie maris, 
pretereuntes Saletsam, donec venirent, quo deside- 
rabant, scilicet in Rotaliam. Ubi cum venirent^ divi- 
serunt exercitum suum per omnes vias et villas, et 
invenerunt omnes viros et mulieres et parvulos et 
omnes homines a magnis ad minores in villis suis, 
nullis rumoribus de adventu exercitus premunitos, 
et percusserunt eos in ira sua, et occiderunt viros 
.omnes. Sed et Lyvones et Letti, qui sunt crudeliores 

57) Salls fl.j ehstnice Sallatse. 

9* 



1 



112 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

aliis gentibus, nescientes, tamquam servus ewange- 
licus^, conservi sui^misereri, populum innumera- 
bilem interfecerunt, et nonnullos ex mulieribus et 
parvulis trucidantes , per campos et villas nemini 
parcere voluerunt. Et omnes vias et omnia loca 
sanguine paganorum colorantes, persequuti sunt 
eos ad omnes provincias, circa latus maris sitas, 
que Rotelewic' et Rotalia vocantur. Letti quoque 
cum aliis, persequentes quosdam ex eis in glacie 
maris fugientes, et comprehensos statim interfece- 
runt, et res omnes et substantiam tulerunt. Et ra- 
puerunt filii Thalibaldi tria Lyvonica talenta argenti, 
exceptis vestibus et equis et spoliis multis, que om- 
nia retulerunt in Beverin. Similiter et omnis exer- 
citus primo die et secundo et tercio fugientes Esto*? 
nes in omnibus locis insequuti sunt, et interfecerunt 
hac et illac, donec fessi deficerent tam ipsi quam 
equi eorum. Tunc tandem quarto die convenerunt 
simul omnes in unum locum cum omni rapina sua, 
et compellentes equos et pecora multa, et mulieres 
et parvulos et puellas ducentes secum et spolia 
multa, cum gaudio magno reversi sunt in Lyvoniam^ 
benedicentes Dominum pro vindicta facta in nationi- 
bus. Et confuse sunt gentes, et fecerunt ploratum 
et ululatum magnum. Estonia quoque plorans filios 
suos, consolari non potuit, quia et hic perditi sunt 
et in futura vita*^, et maxime pre multitudine inter- 
fectorum, quorum non erat numerus. 
(6.) Post hec in quadragesima factum est incendiuni 
magnum in civitate Riga intempeste noctis silencio^^, 
et ardebat prima pars civitatis, primo videlicet edi- 
ficata et primo muro cincta, ab ecclesia beate Marie, 
que conbusta est cum campanis maioribus, usque ad 
domum episcopi cum domibus atliacentibus usque 

58) Gf. £y. Malth. 18, 23 sqq. 59} Gf. Er. MaUk. 2, iS. 

60) 3. Reg. 3, 20. 



HEINRICI CHRONieON LYVONIAE. 113 

ad ecclesiam fratrum milicie; Et contristatus est 
populus maxime de campana belli dulcisona et de 
dampno facto in civitate. Et fusa est alia campana 
maior priore. 

Postquam igitur fessi de expeditione quieverunt, (7.) 
et vires pristinas tam ipsi quam equi eorum recepe^ 
runt, aliam indicunt in quadragesima expeditionem. 
£t euntes Rigenses cum fratribus milicie, convocant 
secum Lyvones et Letthos, et procedunt in Sacka- 
lam, relinquentes post tergum castrum Viliende, et 
despoliantes totam terram in circuitu, tandem apud 
castrum Lembitu, quod Leole vocatur, ex inproviso 
congregantur. Estones vero, qui in castro erant^ 
primis venientibus audacter occurrunt^ timorem in- 
cuciunt, sed illi coUigentes se in unum, suorum ad- 
ventum exspectant, et sequenti die ac tertio castrum 
inpugnantes lignorum struem super vallum compor- 
tant et ignem inponunt, et vallum, quod erat ex 
lignis et terra conpositum, incendunt, et ignis gra- 
datim ascendendo munitioni desuper appropinquat. 
Videntes itaque, qui erant in castro, vallum igne 
consumi) et timentes castrum per hoc capi, pecu- 
niam promittunt ut a castro recedant. Theuthonici 
vero, nichil aliud ab eis se requirere, nisi ut bapti- 
zentur, affirmant, et vero pacifico reconciliati, fiant 
eorum fratres tam in hoc seculo, quam in futuro. 
Quod abhorrentes illi tradere se in manus ipsorum 
formidant. Sed Lyvones et Letti cum omni exercitu 
igneni adaugentes et conbustionem et occisionem 
comminantur. Illi vero, vallo iam consumpto, timen- 
tes occidi, veniam suppliciter postulant, de castro 
exeunt, baptizari se promittunt. Adsunt sacerdotes 
lohannes Stric, Otto fratrum milicie sacerdos. Bapti- 
zatur Lembitu perfidissimus cum aliis omnibus, tam 
mulieribus quam parvulis et viris, qui in castro 
erant, promittentes^ se christianitatis iura perpetua 



114 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

fidelitate custodire. Quain promissionem tamen po- 
stea perfidie sue dolis violaverunt Exercitus vero 
interim castrum subintrans et bona cuncta diripiens, 
equos et boves cum omnibus pecoribus educens^ et 
spolia multa toUens et inter se dividens, cum gaudio 
reversus est in Lyvoniam, adducens secum seniores 
eiusdem castri, Lembitu cum aliis. Qui positis pue- 
ris suis obsidibus remissi sunt in terram propriam, 
et benedixerunt omnes Dominum, qui mirabiiiter 
tradidit castrum in manus eorum absque balistarum 
sive machinarum impugnationibus, et pervenit no- 
men Christi eciam usque ad alias provincias. 

(8.) Erat in castello Vredeland sacerdos quidam Cy- 
sterciensis ordinis, Fredericus de Cella, quem epi- 
scopus auctoritate domni pape ad opus assumpserat 

Api'* ewangelii, qui in dominica Palmarum dominice pas- 

* sionis mysteria multis lacrimis celebrans, et exhor- 

tationis verbum de cruce Domini dulcibus monitis 

^P"^- astantibus ministrans. Et celebrata dominice resur- 
rectionis solempnitate cum scolare suo et quibus- 
dam aliis navigio Rigam descendere volebat. Et 
occurrentes ei in ore fluminis Osilienses irruerunt 
super eum, et captum cum puero suo et Lyvonibus 
quibusdam eum deduxerunt in pyraticis suis, et in 
Adya flumine littus ascendentes. diversis eum ibi 
tormentis cruciaverunt. Cum enim in celum inten- 
tus orationum suarum ad Dominum cum scolare 
suo funderet laudes, et gratiarum ageret actiones, 
ipsi caput et dorsum utriusque clavis suis percucien- 
tes, irridebant dicentes : Laulai Laulal Pappi^ se- 
'•j^^cundum quod scriptum est: Supra dorsum meum 
fabricaverunt peccatores. Sed Dominus iustus cond" 
det cervices eorum^ sicut infra dicetur. Post hec 
acuentes ligna dura et sicca, et incutientes inter 
ungues digitorum ipsorum et carnem, et membra- 
tim et punctatim laniantes, ignem apposuerunt, et 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 115 

crudeliter cruciaverunt. Et tandem securibus suis 
inter medium scapularum eos secantes interfecerunt^ 
et in martyrum consorcium animas eorum absque 
omni dubio in celum transmiserunt, proicientes cor- 
pora eorum, sicut scriptum est: Cames sanctorum^^l^ 
iuorum bestiis terre^ effuderunt sanguinem eorum 
tamquam aquam in circuitu lerusalem^ et non erat 
^ui sepeliret Lyvones quoque quosdam secum capti- 
vos deduxerunt in Osiliam, qui post reditum suum 
nobis omnia predicta retulerant. 

Meynardus quoque deKukenoys cum commilito- (9.) 
nibus suis collegit iterum exercitum contra regem 
Wissewaldum de Gercike. Et audivit Wissewaldus 
el misit nuncios Letonibus, qui venerunt et exspecta- 
verunt eos trans Dunam, et nescientes eos illi, qui 
erant cum Meynardo, venerunt et ceperunt Gercike, 
et tulerunt predam magnam et equos et pecora. Et 
apparuerunt Letones ex altero littore Dune rogantes, 
ut naves eis adducant, ut veniant ad eos pro pace 
renovanda. Quorum verbis fraudulentis nimium 
creduli simplices naves eis transmittunt, et statim 
transeuntes Letones, et alii alios transducentes plu- 
res et plures subsequuntur. Tandem omnis exer- 
citus in Dunam se proiciens transnatare cepit ad eos. 
Quorum multitudinem videntes milites et eorum 
conflictum expectare verentes, navigio quidam ex 
eis Dunam descendunt et sani in Kukenoys rever- 
tiintur, alii cum Lettis per viam redeuntes a Leto- 
nibus post tergum impugnantur, et videntes Letti 
suorum paucitatem, in fugam convertuntur. Et 
pugnantes milites, Meynardus, lohannes et lorda- 
nus, et non valentes tanto exercitui resistere^ ceci- 
derunt tandem interfecti ab eis. Et audivit epi- 
scopus et Rigenses, et lugebant eos dicentes: Q^o-f^;^ 
modo ceciderunt fortes in hello et interierunt arma 
bellica! 



116 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

pLDL) Annus erat presulis Alberti decimus septimus, et 
1215. innovatum est bellum in omnibus Lyvoniae confiniis. 
Nam post Rotaliensem expeditionem et Lembiti de 
Sackale subiugationem, tota Estonia sevire cepit 
' contra Lyvoniam, et consiliati sunt, ut una cum tri* 
bus exercitibus venientes destruant Lyvoniam, ut 
Osiiienses Rigam obsideant et portum in Duna ob- 
struant^ et Rotalienses Thoredenses Lyvones im- 
pugnent^ et Sackalanenses et Ugaunenses interim 
Lettorum terram devastent^ ut Lyvones et Letti^ 
propriis bellis impediti, Rigensibus in auxilium ve- 
nire non queant. 
(2.) Et venerunt Osilienses cum exercitu magno na- 
vali in Dunemunde ducentes secum pyraticas et libur- 
nas, et impleverunt eas lapidibus, et dimiserunt in 
profundum maris in introitu fluminis, et ediBcantes 
structuras lignorum et similiter implentes lapidibus^ 
in ore Dune proiecerunt, ut viam et portum adve- 
nientibus clauderent. Et quidam ex eis in liburnis- 
suis ascenderunt ad civitatem, et remigantes hac et 
illac, tandem litus et campum apprehendunt. Et 
fratres milicie cum aliis de civitate stabant ad por- 
tam. Et quidam ex servis cum Lyvonibus hostes in 
campo videntes, irruerunt subito super eos, et occi- 
dentes ex eis persequuti sunt eos usque ad navesf 
et fugientibus eis, una pyraticarum suarum concussa 
et submersa est cum omnibus qui erant in ea, et 
ceteri evaserunt etredierunt ad suos inDunemunde. 
Et surrexerunt Rigenses cum omnibus suis, quos 
habere potuerunt, et descenderunt post eos, alii na- 
vigio et alii per terram. Quos ut viderunt Osilien- 
ses^ declinaverunt ab eis ad aliam partem Dune non 
exspectantes bellum cum eis. Et subito Rigenses, 
aspicientes a longe, viderunt in mari duos coggones 
venientes, in quihus erant Borchardus comes de Al- 
denborch^ et fratres episcopi Rothmarus et Theode^" 



h 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 117 

ricus. Qui et appropinquaverunt ad Dunam, et vide- 
runt hostes coram se in littore maris et in alio lit- 
tore Rigenses, et non cognoverunt, qui christiani 
erant; sed signum dabant eis Rigenses vexillorum 
demonstratione. Et^ut cognoverunt eos, simul et 
hostium intellexerunt multitudinem, converterunt 
naves suas ad hostes, et acceleraverunl ad eos, et 
erant quidam de Rigensibus in navibus suis, qui et 
sequebantur eos post tergum in Duna, et alii in 
littore rerum eventum exspectabant. Videntes ita* 
que hostes^ ab exercitibus christianorum undique se 
circumdari, fugerunt festinanter ad naves suas, et 
dispersi sunt in mari per medium eorum, et eva- 
nuerunt ab oculis eorum, et sequuti sunt Rigenses, 
et aliquas naves abstulerunt ab eis, et ceteri evase- 
runt. Et susceperunt Rigenses peregrinos cum leti- 
cia, et beuedixerunt Dominum, qui et in hac presenti 
tribulatione consolatus est populum suum.. Aqua 
vero fluminis meatum suum fortem liberum habere 
volens, simul et mare procellarum coUisionibus 
opera eorum in profundum missa postmodum com- 
minuit, nec non et Theuthonici quicquid remansit 
extrahentes destruxerunt, et viam liberam omnibus 
Dunam intrare volentibus reddiderunt. 

Osiliensibus autem in Duna existentibus^ Rota-(3*) 
lienses congregantes exercitum de suis maritimis 
provinciis intraverunt Lyvoniam, in Methsepole de- 
spoliantes villas et incendentes, et neminem invenire 
potuerunt ex Lyvonibus, qui omnes cum mulieribus 
et parvulis suis ad castra confugerant. Et congre- 
gaverunt Lyvones congregationem suorum, ut ini- 
micis occurrerent. Et audierunt Rotalienses eorum 
voluntatem simul et fugam Osiliensium suorum de 
Duna, fugerunt et ipsi et reyersi sunt in terram suam. 
Venerunt quoque interim Saccalanenses et Ugaunen- 
ses in terram Lettorum cum exercitu magno^ et 



118 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

obsederunt castrum Autine, et exiverunt fratres mi- 
licie de Wenden volentes bellare cum eis, et intel- 
iexerunt ipsi verbum hoc et fugierunt eciam et ipsi. 
Et circa vesperam venientes in Tricatuam, invene- 
riint Thalibaldum de silvarum latibulis ad balnea 
rediisse, et comp^ehenderunt eum, et vivum crude- 
liter ad ignem cremaverunt comminantes ei interi- 
tum, nisi pecuniam suam eis totam ostendat. Et 
ostendit eis oseringos quinquaginta. Sed illi non 
minus eum cremaverunt. At ille: Si demonstravero 
vobisy inquit, omnem pecuniam meam et filiorum meo- 
r^m^ non minus me 'cremahitiSy et noluit eis amplius 
iridicare. Unde iterum ponentes eum ad ignem, 
tamquam piscem assaverunt, donec animam reddi- 
dit et mortuus est. Et quia christianus fuit, et de 
fidelium Lettorum numero, speramus animam ipsius 
lete pro tanto martyrio in eterna leticia in sancto» 
rum martyrum societate gaudere. Et reversi sunt 
Estones in terram suam, et ad nichilum redegit Do- 
minus consilium eorum. Tunc filii Thalibaldi, Ra- 
meko et Drivinalde, videntes, quia mortuus est pater 
eorum, irati sunt contra Estones valde, et coUigen- 
tes exercitum Lettorum cum amicis et cognatis suis, 
et ibant cum eis fratres milicie de Wenden cum aiiis 
Theuthonicis, et intraverunt Ugauniam, despolian- 
tes villas omnes et flammis tradentes, et viros om- 
nes, quos comprehendere potuerunt, vivos in uitio- 
nem Thalibaidi cremaverunt. Et castra omnia eorum 
incenderunt, ut nullum in eis refugium haberent. Et 
querebant eos in tenebrosis nemoriim iatibuiis, et 
nusquam ab eis abscondere se potuerunt, et ex- 
tractos de siivis interfecerunt, et mulieres et par- 
vuios eorum captivos secum deduxerunt, et equos 
et pecora minantes spoiia muita tulerunt, et reversi 
sunt in terram suam. Et r^deuntibus in via Letti 
iterum aiii occurrerunt, et processerunt in Ugau- 



i 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 119 

niam, et quod alii neglexerant, isti suppleverunt. 
Nam ad villas et provincias, ad quas alii non vene- 
rant, isti pervenerunt^ et quicunque prius ab aliis 
«fiFugerant, ab istis evadere non potuerunt. Et com- 
prehenderunt multos, et interfecerunt viros omnes^ 
et mulieres et parvulos captivos traxerunt, et pecora 
et spolia multa secum deduxerunt. Et revertentes, 
in via Lettos iterum alios obviam habent, paratos 
ad expeditionem in Ugauniam, qui et ipsi predam 
rapere cupiunt; in ultionem parentum et cognato- 
rum suorum ab Estonibus quondam occisorum viros 
interficere querunt. Et procedunt in Ugauniam, non 
minus spoliantes quam prius. non minus captivantes 
quam priores. Nam venientes de silvis^ ad agros 
aut ad villas pro cibariis comprehendunt, et alios 
igiie cremantes, alios gladiis iugulantes, diversis 
tormentis afficiunt, donec omnes pecunias suas eis 
aperiunt, donec ad omnia nemorum suorum lati- 
bula eos deducunt et mulieres et parvulos in manus 
eorum tradunt. Sed nec sic quidem mitigatur ani- 
mus Lettorum, sed ablata pecunia et omni substan- 
tia^ mulieribus et parvulis, ad ultimum caput, quod 
solum remansit, auferunt^ et pertranseuntes omnes 
provincias usque ad Matrem aquarum in Darbeten 
nemini parcunt, sed quidquid masculini sexus est 
interficiunt) mulieres et parvulos captivos trahunt, 
et facta vindicta de inimicis suis, leti cum omni 
preda sua domi revertuntur. Itemque Bertoldus de 
Wenden cum suis et Theodericus frater episcopi cum 
militibus ac servis suis et filii Thalibaldi cum Lettis 
suis convenerunt in unum, et euntes cum exercitu 
in Ugauniam comprehenderunt multos de Estonibus, 
qui prius evaserant a Lettis, et interfecerunt eos, et 
viUas^ que remanserant, incenderunt^ et quicquid a 
primis minus actum est, ab istis diligenter adim- 
pletum est^ et circuiverunt omnes provincias, et 



'"^ 



120 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE, 

transeuntes Matrem aquarum et usque ad Waigam 
pervenerunt^ et non minus terram illam, que erat 
trans flumen, depredantes et villas incendentes, et 
viros interficienteS) mulieres et parvulos ceperunt^ 
et peractis omnibus malis, que potuerunt, reverst 
sunt in Lyvoniam. Et ordinaverunt iterum alios^ 
qui redirent statim in Ugauniam et similia mala 
inferrent eis, et redeuntibus illis iterum alii missi 
sunt, et non cessaverunt Letti neque requiem da- 
bant Estonibus in Ugaunia. Sed nec ipsi requiem 
habebant^ donec eadem estate novem exercitibus 
terram ipsam devastantes desolatam ac desertam 
ponerent, ut iam nec homines nec cibaria inveniren- 
tur. Cogitabant enim eos tam diu debellare, dbnec 
aut pro pace et baptismo venirent qui residui erant, 
aut omnino eos exstirpare de terra. Et factum est^ 
ut iam filii Thalibaldi numerum centenarium exce^ 
derent^ quos in ultionem patris sui aut vivos crema- 
verant aut aliis tormentis diversis interfecerant, 
exceptis aliis innumerabilibus, quos unusquisque 
Lettorum simul cum Theuthonicis et Lyvonibus in* 
terfecerant. 
(4.) Videntes itaque, qui superstites adhuc remanse- 
rant in Ugaunia^ quod a furore Theuthonicorum et 
Lettorum nusquam evadere possent, miserunt nun- 
cios in Rigam, rogantes ea que pacis sunt. Et 
dictum est eis, ut bona quondam mercatoribus ab- 
lata restituerent®^ At illi raptores ipsorum bono^ 
rum a Lettis interfectos dicentes et nequaquam se 
restituere posse affirmantes, causis omnibus sopitis, 
baptizare se petunt, ut veram pacem et perpetuam 
Theuthonicorum atque Lettorum fraternam dilectio- 
nem consequantur. Et gavisi sunt Theuthonici, et 
confirmantes cum eis pacem, sacerdotes ad bapti* 

61) Cf. XI, 7.. 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 121 

zandam Ugauniam mittere poUicentur. Et audien- 
tes Saccalanenses omnia mala Ugaunensibus illata, 
timentes, ne sibi similia contingerent, miserunt et 
ipsi postulantes, ut sacerdotes ad eos mitterentur^ 
ut^ consummato in provincia ipsorum baptismate, 
christianorum etiam efficerentur amici. Et missi 
sunt sacerdotes Petrus Kakuwalde^^ de Vinlandia et 
Otto fratrum milicie sacerdos, et perrexerunt in 
Saccale, et consummaverunt baptismum usque ad 
Palam, et in Ugaunia usque ad Matrem aquarum. 
Quo facto reversi sunt in Lyvoniam, nondum valen- 
tes cohabitare cum eis propter aliorum Estonum 
ferocitatem. 

Episcopus autem Raceburgensis cum episcopo(5.) 
Estiensi Theoderico festinans ad concilium Roma- 
num, cum peregrinis euntibus in Theuthoniam mari 
se committens, Gothlandiam properat cum novem 
coggonibus. Et nocte spquenti factus est ventus con- 
trarius eis cum tonitru, et per totam diem passi 
tempestatem magnam, depulsi sunt tandem in por- 
tum novum in Osilia. Quos ut cognoverunt Osiliani 
de Riga venisse, comminabantur eis bellum. Et mit- 
tentes per totam Osiliam congregaverunt exercitum 
magnum navalem. Et alii in equis venientes, in lit- 
tore maris structuras lignorum edificabant, implen- 
tes eas lapidibus, portum, cuius aditus strictus erat, 
obstruere nitentes, ut concluso portu caperent om- 
nes et interficerent. Teuthonici vero in cymbis suis, 
id est minoribus navibus, exeuntes ad litus, segetes 
per agros gladiis suis metebant, nescientes exercitum 
m vicino littore, et in alio littore per singulos dies 
idem faciebant. Tandem Osilienses positis insidiis 

62) In lingua Finnica kaikktwalla omnipotentiam, kaikkiwaUias omni- 
potentem significat. Petrum sacerdotem -Finnum igitur origine fuiase 
bene coniecit PabaUus, 1. c. p. 2(J5, et ipse dicitur de Vitilandia, id 
eat Finnland. 



122 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

octo ex eis comprehenderunt^ et aliis occisis, alios 
captivos deduxerunt, et cimbam unam abstulerunt. 
Unde nimium confortati^ miserunt ad omnes provin- 
cias Estonie, dicentes se episcopum Rigei\.sem cum 
omni exercitu suo comprehendisse. Et venerunt 
omnes cum exercitu magno. Et facto diluculo in 
primo mane totum mare contra nos tenebrosum ap- 
paruit pyraticis ipsorum repletum^ et pugnaverunt 
contra nos per totam diem. Et quidam ex eis stru* 
cturas lignorumetliburnasveteres adducentes^ mise- 
runt in profundum, et lapidibus impleverunt, et adi* 
tum portus nobis obstruxerunt. Unde timore magno 
perterriti, putabamus manus eorum non evadere. 
Alii ^uoque ex eis ducebant ignes maximos tres ex 
siccis lignis et pinguedine animalium incensos, et 
super structuras arborum magnarum compositos. 
Et primus ignis, qui erat super alios magis ardens, 
pellebatur supra mare et adpropinquabat ad nos, et 
ventus australis fortis vehementi impulsione pellebat 
eum super nos. Et Estones in pyraticis suis circu- 
euntes ignem custodiebant eum, et in directo duce- 
bant eum super medios coggones. Erantque coggo- 
nes omnes in unum coUigati^ ut facilius nos ab 
inimicis defenderemus^ tantoque magis ignem eva- 
dere non posse timebamus. Et cum iam ignis idem, 
alcior coggonibus omnibus, flammas suas ad nos 
extenderet, evocavimus episcopum de camerula sua, 
in qua erat orans die ac nocte.. Et venit et vidit, 
quod non erat consilium et auxilium nobis, nisi divi- 
num. Et elevans oculos suos et manus utrasque ad 
celum, orabat ab igne presenti liberari. Et vidimus 
omnes, et ecce subito ventus australis conversus est 
in orientalem, et ventus ab oriente converlit venti- 
logium, quod erat in velo, in contrarium, et removit 
ignem a nobis, et cum omni mansuetudine depel- 
lebat eum circum coggones retro nos in mare. Et 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 123 

benediximus omnes Dominum, eo quod visibiliter 
libecavit nos ab incendio presenti. Et pellebant se- 
cundum ignem et tercium, contra quos diu pugnan- 
tes et aquam fundentes multum laboravimus, quos 
etiam tandem ventus removit a nobis. Interim alii 
Estones erant remigantes circa nos, et lanceis et 
sagittis suis vulnerantes plures ex nostris, et alii 
redeuntes iterum eadem via circum nos lapidibuset 
pedis suis iactantes super nos. Et erant timores 
nobis tam de portu clauso quam de bellorum incom- 
modis. Et ait Albertus Sluc nauta noster: Si^ in- 
quit, pacienter obtemperare volueritiSy Uberabit nos 
Dominus a periculis presentibtts. Cum^ inquit, naves 
nostre non sint onuste sed vacue^ et modica sufficit 
eis profunditaSy aJia via poterimus exire^ si cymbas 
intraveritis fortes viri et armati^ et anchoras dedu- 
centes proieceritis in profundum^ per medium hostium 
revertentes iterum ad nosy ceterique, funibus anchoris 
(dligatis, coggones trahendo subsequantur^ donec in 
profunditatem maris perveniamus. Et obedivimus 
omnes et traximus, donec transitis difficultatibus in 
mare magnum et spatiosum pervenimus. Qui vero 
in cymbis anchoras deduxerunt milites et servi, se- 
vissimam impugnationem passi, lanceis et sagittis 
ipsorum nec non et lapidum iactibus graviter sunt 
vulnerati. Qui tandem tollentes secum ferrum re- 
curvum vel uncum ferreum, quod in aliquam pyrati- 
carum proicerent et taliter apprehenderent. Et 
iactantes in unam, lam eam attrahere putabant. Sed 
Estones vehementi remigatione fugientes ab eis, 
alias pyraticas obvias habuerunt. Et cum esset 
eadem hora hec oratio episcopi ad beatam Virgi- 
nem ; Monstra te esse matrem^ monstra te esse ma- 
trem; revera monstravit se esse matrem. Nam illa 
pyratica fugiens, que magna erat et multis viris re- 
pleta, forti pulsu vecta super aliam, scissa est cum 



i 



124 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 



sooitu magno per medium et repleta est aquis, et 
l viri ceciderunt m mare et submersi sunt, et confusi 

[ sunt alii omnes. Et videntes nos profunditatem ma- 

: ris iam comprehendisse, congregaverunt se in lit- 

tore maris. Et erant ex eis multa milia, qui tam 
equites quam pedites convenerant de tota Estonia, 
et in pyraticis fere ducentis. Et irati sunt valde in 
invicem clamore magno, simul et verberibus, eo 
quod duarum ebdomadarum laboribus nichil pro- 
fecerunt, et multos ex suis in mari submersos et 
plures a balistariis nostris interfectos perdiderunt 
Et sustoUentes vela sua dispersi sunt in mari, et 
abierunt unusquisque in viam suam. Et sequuti 
sunt nostri post eos in cymbis suis, et abstulerunt 
eis pyraticam unam maiorem, quam in Godlandiam 
secum deduxerunt Et liberavit nos in illa die beata 
Virgo, sicut et omnes Lyvonenses hactenus libera- 
vit ab omnibus angustiis suis usque in hodiernum 
diem. 
(6.) Postquam liberavit nos Dominus ab Osiliensibus, 
sedimus in eodem portu, donec trium ebdomadarum 
tempus complevimus, tempestates maris cottidianas 
et procellarum turbines et ventos contrarios haben- 
tes. Et erat fames magna et penuria ciborum. Et 
distribuit episcopus omnia, que habuit, in caritate, 
et eramus cottidie vota voventes et orantes, ut nos 
ab illo loco liberaret Dominus. Et factum est in 
lui.2i.vigilia Marie Magdalene, cantantibus iam nobis 
quasi semivivis responsorium, flavit auster, cessa- 
verunt omnes venti contrarii, et dedit nobis Domi- 
nus ventum prosperum. Et levantes vela nostra se- 
lai.22. quenti mane pervenimus in Gothlandiam. Et stans 
in lapide altaris gratias agebat Domino, dicens: 
TransivimuSy Domine^ per ignem et aquam et eduxisU 
nos in refrigerium^^ . Quoniam probasfi nos Deus^ 

63) Psal. 65, 12, 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 125 

igne nos examinastiy sicut examinatur argenium. In- 
duxisH nos in laqueum^ posuisti tribulationes in dorso 
nostroy imposuisti homines super capita nostra^^. 
Liberasti nos Domine de ommbus periculis nostris et 
reduxisti nos super hanc firmam petram. Habebat 
enim ma^num desiderium ad petram, qui Christus 
«st^^, veniendi, et multis gemitibus a missarum so- 
lempnitatibus in mari abstinebat^ licet tamen alter- 
nis diebus infra dominicum officium communicaret. 
Et implevit tandem Dominus desiderium ipsius, et 
misit eum eodem itinere in Veroniam^ ubi modica 
infinnitate correptus, Domino spiritum suum com*NoT.i4. 
mendabat^^. Et sepultum est corpus eius in mar-^®* *^- 
moreo sepulchro cuiusdam quondam cardinalis, in 
cenobio, quod est supra flumen, ordinis Augusti- 
niensis. Et vidit Veronensis quidam in visione co^ 
lumpnam tamquam fulgur splendentem de trans 
Alpibus venientem et ibidem se ad quiescendum 
deponentem. Et alii visiones similes angelicas ad 
sepulchrum eius se videre testati sunt. Nec mirum! 
qui erat vir stabilis et oonstans, ut nec in prosperis, 
nec in adversis a Christi desiderio moveri posset; ut 
nec etiam ordinem silencii sui ante matutinalem 
cursum et ante horam diei primam finitam unquam 
interrumpere vellet, sive in incendio Rigensi, quando 
incensis omnibus fugatus est a domo sua, sive inter 
ipsos hostes in mari, sive tercia vice quando a vigile 
graviter vulneratus est, cum esset in muro nocte in 
orationibus suis. Dedit ergo Deus ei locum, quem 
optavit, firmum et stabilem in petra. Cuius anima 
cum Christo, et memoria ipsius maneat in bene- 
dictione! 

64) P8al..65, 10—12. 65) 1. Corinth. 10, 4. 66) Cf. Hildebrand 
I. c. p. 10. 11. Mailem cum codicibus optimae notae retinere Vero^ 
niam. Alpes, quas in Tisione Veronensis cuiusdam paulo post in- 
Tenimus, mihi magis ad Veronam quam ad prata Neronensia iuxta 
Romam spectare Tidentur. 

10 




126 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

(7.) Anno dominice incarnationis 1215. celebratum 
u^b ^®^ concilium in ecclesia Romana, presidente papa 
Innocencio, presentibus patriarchis et cardinalibus 
et episcopis quadringentis, abbatibus octingentis^^. 
Inter quos erat episcopus Lyvonensis Albertus cum 
Estiensi episcopo. Qui referebat tribulationes et 
bella et negocia Lyvonensis ecclesie summo ponti- 
fici, simul et omnibus episcopis. Et congaudebant 
omnes de conversione gencium, simul et de bellis et 
triumphis multipljcibus christianorum. Et ait epi- 
scopus: Sicuty inquit^ pater sanctey terram sanctam 
lerosolimitanam y que est terra filiiy sanctitatis tue 
studio fovere non desiniSy sic Lyvoniam^ que est terra 
matris, consolationum tuarum sollicitudinihus hactcr 
nus in gentibus dilatatam^ eciam hac vice desolatam^ 
derelinquere non debes. Diligit enim filius matrem 
suam^ quiy sicut non vult terram suam perdi^ sic nec 
vutl terram matris utique periclitari. Cui respondit 
summus pontifex et ait: Sicut terram filii^ sic ef 
terram matris paterne sollicitudinis nostre studiis 
semper promovere curabimus, Et finito concilio re- 
misit eos cum gaudio^ renovata auctoritate pre* 
dicandi et peregrinos in remissionem peccatorum 
signandi, qui Lyvoniam secum proficiscentes novel- 
lam ecclesiam a paganorum uterentur insultibus. 
Roma dictat iura, Rig^ vero rigat gentes. Nam Pe- 
trus Kakuwalde et Otto sacerdos^ a Riga missi^ 
Saccalam et llgauniam interim sacro fonte rigantes 
(8.)ad vitam invitant eternam. Rotalienses vero 

adhuc rebelles, christianorum leges adhuc reci- 
pere contradicunt. Contra quos expeditio destina- 
tur. Festo itaque nativitatis dominice peracto, Lyvo- 
nibus etLettis indicitur, ut sintparati, ut congregentur 
ituri contra christiani nominis inimicos. Quibus et 

67) V. HildebraDd 1. c. p. 24. 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 127 

pccurrunt Theuthonici cum fratribus milicie. Adest 
etiam Borgardus comes cum peregrinis, qui simul 
pmnes in glacie maris euntes Estonie provinciam 
primam attingunt. Et dividentes exercitum, peri2i6. 
omnes vias et villas Estones fugientes persequuntur, 
comprehensos interficiunt, mulieres et parvulos et 
pecora rapiunt, ad castrum Sontagana congregan- 
tur, obsidentes Estones in eo et pugnantes cum 
eis diebus novem. Erigebant itaque propugnaculum 
ligneum, et ad castrum vicinius appellitur. Super 
quod ascenderunt Lyvones et Letti simul cum bali- 
stariis^ et in arce munitionis multos ex Estonibus 
lanceis et sagittis interficiunt, multos vulnerantes 
a defensione repellunt. Estones namque nimium 
audacter ad dimicandum prosilientes, et quasi magis 
locum dantes balistariis, plures vulneratos et plures 
interfectos recipiunt. Unde tandem post multorum 
interfectionem et propter aque cibariorumque de- 
fectum tradentes se pacem petunt. Theuthonici 
vero: Si perfidie vestre^ inquiunt^ volueritis arma de- 
ponerep. et veram pacem^ que Christus est^ in vestrum 
castrum recipere^ libenter vobis parcendo vos in 
fratemitatis nostre recipiemus amorem. Quod ut 
audiunt^ statim baptismi sacramentum cum omni 
iure christianitatis se recipere cum gaudio poUicen- 
tur. Unde die iam undecimo missus est ad eos 
Godfridus sacerdos in castrum. Qui benedicens eis: 
Si^ inquit, abrenunciare volueritis ydolatrie^ et in 
unum Deum christianorum credere? Et responden- 
tibus cunctis: VolumuSy ipse aquam fundens ait: 
Baptizamini ergo omnes in nomine Patris et Filii et 
Spiritus sancti. Quibus completis data est pax, et 
acceptis obsidibus seniorum filiis, reversus est exer- 
citus cum omni preda et spoliis et captivis in Lyvo- 
niam^ Deum pro gencium conversione benedicens, 
qui est benedictus in secula. 

10* 



128 HfilNRICI CHRONICON LYVONIAE. 

(9.) Post dierum paucorum pausationem, recuperatis 
viribus congregantur iterum Rigenses cum Lyvoni- 
bus et Lettis, et euntes in glacie maris, quod erat 
continua frigoris asperitate congelatum firmissime, 
versus Osiliam exercitum suum converterunt. Et 
invenientes viam maris optimam exercitum suum 
dividunt^ et per omnes vias ac villas circueunteS) 
multqs comprehendunt, et viros omnes interficiunt^ 
mulieres et parvulos et pecora secum abducunt. 
Aput unum castrorum conveniunt et cum eis, qui 
in castro erant, dimicantes, nonnuilos ex eis vulne- 
rantes interficiunt, et pre nimia frigoris intensione 
castrum ipsum expugnare non attemptantes, cum 
omni rapina et captivis reversi sunt per viam suam 
in glacie. Et clamantibus quibusdam quod malewa 
sequeretur^ et aliis festinanter euntibus ad ignem, 
quidam ex eis deficientes et frigore congelati ceci- 
derunt et mortui sunt, et alii sani redierunt. 

(10.) Transacta vero dominice resurrectionissolemp- 

^P^-nitate, miserunt Estones ad regem Woldemarum 
* de Ploceke, ut cum exercitu numeroso veniens Ri- 
gam obsideret. Ipsi quoque Lyvones et Lettos jn- 
terim bellis deprimere, simul et portum in Dune- 
niunde se claudere, pollicentur. Et placuit regi 
consilium perfidorum, qui semper Lyvonensem ec- 
clesiam querebat disturbare, mittensque in Rusciam 
et Letoniam, convocavit exercitum magnum Ruthe- 
norum atque Letonum. Et postquam convenerunt 
omnes et parati erant, -et rex intraturus erat navem 
iturus cum eis, subito cecidit et exspiravit, et mor- 
tuus est morte subitanea et improvisa, et omnis 
exercitus ipsius dispersus est et reversus in terram 

(ll.)suam. Et audientes, qui erant in Riga de familia 
episcopi et fratres milicie, consilia Estonum, eme- 
runt coggonem, munientes eum in circuitu tamquam 
castrum.^ et locantes in eo viros quinquaginta cum 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 429 

balistis et armis, statuentes eum ia ore fluminis 
Dune ad custodiendum portus introitum, ne venien- 
tes Osilienses obstruerent sicut ante. Mortuo itaque . 
rege pervenit verbum in Osiliam, simul et audien- 
teS) balistarios et viros armatos Dune portum custo- 
dire, Saletsam intraverunt, et ascendentes circa 
stagnum Astegerwe, villas Lettorum despoiiaverunt, 
et mulieres capientes, viros interfecerunt. Et con- 
gregati sunt quidam ex Lettis^ insequentes eos, et 
comprehensos quosdam interfecerunt , et alios ad 
naves fugaverunt. Et siluit ecclesia diebus paucis, 
que erat exspectans adventum sui pontificis. 

Annus erat antistitis octavus decimus. Qm re-{xx.) 
diit a curia Romana, et in Hagenowe^^ consolatus i^i6. 
a rege Frederico, reversus est in Lyvoniam cum 
episcopo Theoderico Estiensi, et cum aliis fidelibus, 
militibus et peregrinis^ et invenit in Dunemunde 
viros suos portum custodientes, et retulerunt ei de 
expeditionibus suis in Estonia, nec non et de morte 
regis, et qualiter consolati sunt in omnibus tribula- 
tionibus suis. Et factum est gaudium in ecclesia, 
tam de adventu pontificis, quam de liberatione sua 
a Ruthenis ac aliis gentibus. 

Et post hec convenerunt episcopi cum fratribus (2.) 
milicie, facientes divisionem quandam super Esto- 
i)ia^ que sicut postea fuit instabilis, sic eam descri- 
bere inutile reputavi. Quin pocius dicam^ quod con- 
venerunt iterum Rigenses cum Lyvonibus et Lettis, 
et magister Volquinus cum fratribus suis et pere- 
grinis, simul et Theodericus cum viris episcopi, et 
iverunt cum exercitu, pacifice tantum, in Saccalam 
iam baptizatam, convocantes ad se seniores eius- 
dem provincie, quorum consilio procedebant ad alios 

68) Ibi Fridericus II. degit mense lanuario et m. Martio d. 20; cf. 
Regesta Bohmeri p. 86. 



130 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

Aag.Estones, et ipsi erant eis duces. In die vero as- 
^^- sumptionis beate Virginis intraverunt provinciam 
Harionensem, que est in media Estonia, ubi et om- 
nes gentes circumiacentes quolibet anno ad placitan- 
dum in Raigele^^ convenire solebant. Quo cum 
pervenimus, exercitum nostrum per omnes vias ac 
villas nec non et provincias illius terre divisimus, 
incendentes omnia et vastantes, quidquid masculini 
sexus interficientes, mulieres et parvulos capientes, 
pecora multa, nec non et equos eorum minantes. 
Tandem ad villam magnam Lone^^, que est super 
rivum in media terra, convenimus, et ibidem triduo 
quiescentes, totam terram in circuitu devastavimus^ 
et usque ad Revelenses villas pervenimus. Quarto 
die ponentes insidias prope villam, capti sunt novem 
ex eis, et quidam interfecti. Et reversus est exer- 
citus cum preda magna, bovesque et oves innume- 
rabiles reduxerunt. Et sequuti sunt Estones in ma- 
lewa magna, volentes post tergum eos impugnare. 
Sed cecidit sors deorum ipsorum in partem contra- 
riam. Et reversi sunt Rigenses cum gaudio in 
Lyvoniam, dividentes omnia, que retulerunt, in ca- 
ritate. 
(3.) Post hec indignati Rutheni de Plecekowe contra 
Ugaunenses, eo quod baptismum Latinorum accepe- 
runt et suum contempserunt, bellumque eis com- 
minantes, censum ac tributum ab eis exegerunt. 
Ugaunenses vero Lyvonensem episcopum simul et 
fratres miliciesuper hoc consulentes, auxilium super 
hoc postulabant. Quod ipsi non negantes, simulque 
cum eis vivereac mori promittentes, liberos eos a 
Ruthenis esse, sicut semper ante baptismum fue- 
runt, sic et nunc esse, confirmabant. Mortuo itaque 
rege magno Woldemaro de Plecekowe, resuscitatus 

69) hodie Raela. 70) hodie Loal. 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 131 

est novus adversarius Lyvonensis ecclesie Wolde- 
marus, qui surrexit cum exercitu magno Rutheno- 
rum de Plescekowe, et venit in Ugauniam, et sedit 
in monte Odempe, et misit exercitum suum per om- 
nes villas ac provincias in circuitu, qui incendentes 
et depredantes totam terram, multosque viros inter- 
fecerunt, mulieresque et parvulos captivos deduxe- 
runt. Et erat ibidem Theuthonicorum quidam Isfri- 
dus mercator^ qui perditis omnibus suis Rigam fugit 
et nunciavit ibi. Tunc convenerunt seniores Rigen* (4.) 
sium cum episcopis ac fratribus milicie, conside- 
rantesque bellum Ruthenorum sibi forte imminere, 
divisionem quandam faciebant super omnibus pro- 
vinciis Estonie per Lyvonensem ecclesiam subiugatis 
ac baptizatis, describentes ecclesie Lyvonensi et 
episcopo Rigensi terciam partem proventuum om- 
nium ac tributorum, de Estonia proveniencium, ut, 
sicut laborum ac bellorum, sic etiam consolationum 
particeps existeret, secundariam partem Estiensi 
episcopo, terciam vero fratribus milicie pro labo- 
ribus et expensis suis adiudicabant. 

Veneruntque iterum Ugaunenses ad episcopos^ (5.) 
auxilium contra Ruthenos postulantes. Et miserunt 
episcopi viros suos cum fratribus milicie in Ugau- 
niam. Qui congregaverunt Estones omnes de pro- 
vinciis illis, et edificaverunt montem Odempe simul 
cum eis, et habitaverunt ibi munientes castrum fir- 
missime, tam contra Ruthenos, quam contra gentes 
alias adhuc nondum baptizatas. Venerunt eciam 
Rutheni solito more in terram Lettorum de Tholowa 
pro censu suo colligendo; quo collecto, castrum 
Beverin incenderunt. Et vidit Bertoldus magister 
milieie de Wenden quod ad bellum se prepararent, 
eo quod castra Lettorum incenderent, misit et com- 
prehendit eos, et proiecit eos in carcerem; quos 
tamen, venientibus nunciis regis Nogardie, solvit 



132 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

et honorifice remisit in Rusciam. Ugaunenses vero 
yolentes se de Ruthenis vindicare, surrexerunt cum 
viris episcopi simul et cum fratribus milicie, et 
abienint in Rusciam versus Nogardiam^ et invenien- 
tes terram nuliis rumoribus premunitam, in festo 
1217. epyphanie cum conviviis et potationibus suis magis 
laD. 6. solent occupari, diviserunt exercitum suum per om* 
nes villas et vias^ et interfecerunt populum multum, 
et mulieres quam plurimas captivas deduxerunt, et 
equos et pecora multa depellentes^ spolia multa 
tulerunt^ et igne et gladio suas iniurias vindican- 
tes cum omni preda reversi sunt in Odempe gau^ 
dentes. 
(6.) Post festum epyphanie miserunt Rigenses ad 
omnes Lyvones et Lettos, et congregaverunt exer- 
citum magnuni, et iverunt in Sackalam, et accepe- 
runt seniores eiusdem provincie sibi duces, vene- 
runtque ad eos Ugaunenses cum Theuthonicis suis, 
et processerunt in Gerwen, dividentes exercitum 
suum per omnes vilkis ac provincias regionis illiusy 
et percusserunt terram ipsam plaga magna, seden- 
tes in villa Carethen sex diebus, incendentes et va- 
stantes omnia circumquaque. £t processerunt in 
Vironiam^ qui erant in equis fortiores^ et similiter 
terram illam depredantes, et viros interficientes, et 
mulieres et parvulos captivantes, cum spoliis niultis 
reversi sunt in Carethen. Et venerunt ad eos ibidem 
seniores illius provincie Gerwanenses, pacem peten- 
tes et ut de finibus suis exirent. Quibus dixerunt 
ipsi: Si volueritiSy inquiunt, veram pacem^ oporte' 
bit vos veri pacifici, qui est Christus, filios fieriy ut 
ipsius baptismate suscepto nostram possitis fratemi^ 
tatem perpetuam adipisci. Quo audito gavisi sunt 
Gerwanenses, et ut pacem Rigensium consequi vale- 
rent^ tam baptismum eorum promiserunt se serva- 
turos, quam censum eis perpetuum daturos. Unde 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 133 

et quosdam baptizavimus ibidem, et^ acceptis obsi- 
dibus pueris eorum, reversi sumus in Lyvoniam cum 
omni preda nostra, Deum pro gentis eciam illius 
conversione coUaudantes. 

Postquam reversus est exercitus Lyvonensis a(7.) 
Gerwen, statim Nogardenses in quadragesima con- '***'• 
gregaverunt exercitum magnum Ruthenorum, ibat- 
que cum eis rex Woldemarus de Plescekowe cum 
civibus suis, et miserunt nuncios per universam 
Estoniam, ut venirent ad obsidionem Theuthonico- 
rum et Ugaunensium in Odempe. Et venerunt non 
tam Osilienses et Hariones quam eciam Saccalanen- 
ses iam dudum baptizati, sperantes jugum Theu- 
thonicorum simul et baptismum eorum taliter a se 
removere. Et occurrerunt Ruthenis, et obsederunt 
simul cum eis castrum Odempe, et pugnaverunt 
cum Theuthonicis, et qui cum eis erant, decem et 
septem diebus, et non poterant eis nocere,^ cum 
castrum fuerit firmissimum. Sed viri sa^ittarii epi- 
scopi, qui erant in castro, et fratres milicie, mul- 
tos vulnerabant ex Ruthenis et interficiebant bali- 
stis suis. Similiter Rutheni sagittis arcuum suorum 
quosdam de castro v^ilnerabant. Et circuiverunt 
Rutheni per provincias, et comprehenderunt mul- 
tos, et interficientes eos, proiecerunt corpora eorum 
in aquam. que erat in pede montis^ ut non haurirent 
ex ea qui erant in castro. Et fecerunt omnia mala, 
que potuerunt, vastantes et incendentes omnem ter- 
ram in circuitu. Et quandoque more suo montis 
munitionem cum omni multitudine sua conscendere 
conantes, a Theuthonicis et Estonibus fortiter re- 
pulsi sunt. Unde multorum virorum suorum inter- 
fectionem ibidem experti sunt. Et audientesepiscopi 
cum fratribus milicie suorum obsidionem^ miserunt 
in auxilium eis circiter tria milia virorum. Et ibat 
Volquinus magister milicie cum eis, et Bertoldus de 



134 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

Wenden et Theodericus, frater episcopi, cum eis, 
cum Lyvonibus et Lettis ac peregrinis quibusdam. 
Et pervenerunt ad stagnum Rastegerwe '*, et ob- 
vium habuerunt puerum venientem de castro. Quem 
acceperunt vie ducem et pervenerunt ad castrum 
mane facto, et relinquentes Osilienses ad dextramv 
perrexerunt ad Ruthenos et pugnaverunt cum eis. 
Et videntes exercitum magnum et fortem diverte- 
runt ad castrum. Erant enim Ruthenorum et Osi- 
liensium fere viginti milisL; quorum verentes multi- 
tudinem, ascenderunt in castrum, et ceciderunt qui- 
dam ex fratribus milicie, viri fortes, Constantinus, 
Bertoldus et Helyasj et ex familia episcopi quidam. 
Et alii omnes sani pervenerunt in castrum, et pre 
multitudine virorum et equorum facta est fames et 
penuria ciborum et feni in castro. Et comedebant 
equi caudas suas in invicem. Similiter et in exer- 
citii Ruthenorum, cum esset defectus omnium, tan- 
dem tercia die post conflictum coUoquuti sunt cum 
Theuthonicis. 
(8.) Fecerunt quoque pacem cum eis, ita tamen, ut 
cMart. i.Xheuthonici omnes relicto castro in Lyvoniam redi- 
rent. Et vocavit rex Woldemarus generum suum 
Theodericum, ut pro pace confirmanda secum abi- 
ret in Plecekowe. Et credidit ei descenditque ad 
eum. Quem statim Nogardenses rapuerunt de ma- 
nibus suis, et captivum secum dednxerunt. Theu- 
thonici vero facta pace cum Lyvonibus et Lettis per 
medium Ruthenorum et Osiliensium descenderunt 
de castro, et redierunt in Lyvoniam. Sackalanenses 
eciam interim terram Lettorum intrantes, et villas 
eorum devastantes, et homines captivos ducentes ab 
Ymera, reversi sunt in Saccalam, immemores sacra- 
mentorum omnium ante susceptorum, pacemque 

71) lacus Restjerw, inter Walk et Karolen. 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 135 

cum Theuthonicis quondam factam non curantes, 
interruperunt. 

Presulis Alberti nonusdecimus fuit annus^ (XXI.) 

Et non a beliis siluit gens Lyvoniensis. ^'^^'^' 

Misit enim venerabilis prefatus antistes nuncibs 
suos tam in Nogardiam quam in Saccalam pro pace 
in Odempe facta confirmanda, supplicans eciam eis 
pro fratre suo Theoderico. Qui cum sint homines 
elationis tumore repleti , simul et in superbia sua 
nimium arrogantes, nec preces episcopi nec pacem 
Theuthonicorum curantes. Sed conspirabant cum 
Estonibus et cogitabant consilia^ qualiter Theutho- 
nicos opprimerent etLyvonensem ecclesiam destrue- 
rent. Ouo cognito, predictus antistes cum-peregri- 
nis redeuntibus abiit in Theuthoniam^- domino lesu 
Christo matrique sue Lyvoniam committens eciam 
hac vice custodiendam* et incommoda bellorum 
dampnupique suorum cunctis significans^ ut se mu- 
rum pro domo Domini ponerent viri fortes et nobi- 
les, et sumpta cruce peregrinarentur in Lyvoniam 
in remissionem peccatorum ammonuit. Et audivit 
comes Albertus de Lowenborch'^^ omnia mala, que 
Rutheni simul et Estones inferebant ecclesie Lyvo- 
nensi, sumpta cruce in remissionem peccatorum 
cum militibus suis ac viris strennuis ac nobilibus 
profectus est in Lyvoniam, venitque cum eo abbas 
Bernardus de Dunemunde et peregrini, licet pauci. 
Et susceptus est cum leticia magna. Quem Domi- 
nus hactenus posuerat in pharetra sua, tamquam 
sagittam electam''^, ut tempore oportuno mitteret 
eum in Lyvoniam ad liberandam ecclesiam suam ab 
inimicis. Qui postquam venit in Rigam, miserunt(2.) 
Estones ad Ruthenos munera plurima, rogantes ut 

72) Lauenburg. 73) Gf. Isaias 49, 2. 



136 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

cum exercitu venirent ecclesiam Lyvonensem de- 
structuri. Sed rex magnus Nogardie^ Mislawe, 
eodem tempore abierat contra regem Ungarie pu- 
gnaturus pro regno Galacie''*, relicto rege novo^* 
in sede sua in Nogardia. Qui missis nunciis suis in 
Estoniam promisit se cum exercitu magno ventu- 
rum, simul cum rege Woldemaro et regibus aliis 
quam plurimis. Et gavisi sunt Estones, et miserunt 
per universam Estoniam, et congregaverunt exer- 
citum magnum nimis et fortem. Et resederunt aput 
Palam in Saccala. Quorum princeps ac senior Lem- 
bitus convocavit omnes de omnibus provinciis, vene- 
runtque ad eos tam Rotalienses quam Harionenses, 
tam Wironenses quam Revelenses, Gerwanenses et 
Sackalanenses. Et erant ex eis milia sex, qui omnes 
exspectabant adventum regum Ruthenorum diebus 
quindecim in Sackala.. Quorum collectionem audien- 
tes Rigenses, surrexerunt et propere festinaverunt 
Sept. ad eos, Ruthenos prei^enire cupientes. Et ibat comes 
Albertus cum eis, cum militibus ac servis suia, Vol- 
quinus magister milicie cum fratribus suis, Bernar* 
dus abbas de Dunemunde, prepositus lohannes, Ly- 
vones et Letti, Caupo etiam fidelissimus, qui prelia 
Domini simul et expeditiones numquam neglexit. 
Hii omnes venerunt prope Sackalam, ubi locus est 
orationis et colloquiorum exercitus. £t erant ex eis 
fere tria milia virorum electorum. Et ordinaverunt 
Theuthonicos via media, Lyvones vero posuerunt 
ad dextram, Lettis vero viam ad sinistram dederunt. 
Et miserunt alios ad villas, qui comprehensis homi- 
nibus quibusdam intellexerunt ab eis multitudinem 
exercitus. simul et ipsum iam obviam venientem et 
paratum ad preiiandum. Quo audito, processerunt 
caute et ordinate, et vespere facto pervenerunt apud 

74) Galizien. 75) Swiatoslaw. 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 137 

castrum Viliende, ubi quiescentes noete, missarum- 
que solempniis ibidem celebratis, in die MatheiSept. 
apostoli processerunt obviam inimicis. Et invene- ^^* 
runt omnes ad locum alium divertisse, quos statim 
insequentes, eosque ad preliandum paratos subito 
de silvis ex adverso procedere videntes, accesserunt 
ad eos, et pugnaverunt Theuthonici via media^ ubi 
m^ior ac forcior eorum turba fuit. Quorum alii in 
equis et alii pedes in ordine suo paulatim proceden- 
tes per medium eorum ibant, et infringentes aciem 
ipsorum in fugam eos converterunt. 

Letti quoque, in sinistro comu dimicantes, (3.) 
audacter una cum Theuthonicis suos adversarios 
invadebant, contra quos ordinati erant Sackalanen- 
ses simul cum Lembito et ceteris senioribus suis. 
Qui multos de Lettis vulnerantes et quosdam inter- 
ficientes, fortiterque pugnantes diuque restiterunt. 
Sed videntes turbam mediam a Theuthonicis in fu- 
gam conversam, terga verterunt et ipsi. Et perse- 
quuti sunt eos Letti, et multos occiderunt ex eis, et 
ceteri fugerunt. Et cognovit Veko, frater Roboam, 
Lembitum^ et persequutus est eum, et occidit eum 
tollens vestimenta eius, et ceteri caput eius ampu- 
tantes detulerunt secum in Lyvonjam. Et ceciderunt 
ibidem etiam alii seniores de Sackala, W^ottele, 
Maniwalde, cum aliis quam plurimis. Lyvones vero, 
qui ad dexteram erant ordinati, videntes lanceas 
Estonum crudeliter super se volantes, declinaverunt 
ad Theuthonicos, et cum eis persequebantur fugien- 
tes. Sed Estones qui venerant contra eos, irruerunt 
super quosdam ex nostris post tergum sequentibus, 
sed illi viriliter repellentes eos, converterunt eciam 
eos in fugani. Et postquam omnes Estones con- 
versi sunt in fugam, Lyvones et Letti et Saxones 
persequebantur eos, et occiderunt ex eis per sil- 
vas, ut fere implerent numerum millenarium, immo 



138 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE, 

innumerabiles, qui per silvas ac paludes computari 
non poterant) et equorum fere duo milia eis abstu- 
ierunt, et arma et spoiia omnia eorum tiilerunt, et 
sequenti die rapta omnia inter se equaliter divise- 

(4.]runt. Cs^upo vero, lancea perforatus per latus 
utrumque, fideliter passionem Domini commemo- 
ranS) sumptisque dominici corporis sacramentis, in 
sincera confessione cliristiane religionis emisit spi- 
ritum, divisis primo bonis suis omnibus ecciesiis 
per Lyvoniam constitutis. Et luctum habuerunt 
super eum tam comes Albertus, quam abbas, et 
omnes, qui erant cum eis. £t combustum est cor- 
pus eius, et ossa delata in Lyvoniam et sepulta in 
Cubbesele. 

(5.) Post bellum autem processit exercitus ad Paiam, 
in villam Lembiti, sedensque tribus diebus ibidem, 
miserunt Lyvones et Lettos ad depredandas omnes 
provincias in circuitu et incendendas. Et venit ad 
eos frater Lembiti Unnepewe cum aliis, qui reman- 
serant, supplicantes pro pace pristina renovanda. 
Et dixerunt eis Theuthonici: Quia sacri baptismi 
sacramenta suscepta contempsistis^ et paganorum ac 
Ruthenomm consiliis fidem Christi contaminastis^ idea 
percussit vos Dominus. Nunc ergo revertimini fideliter 
ad Christum^ et adhuc recipiemus vos in frateme di- 
lectionis nostre consorcium. Et placuit eis. Et ac- 
ceptis obsidibus iam secundo data est eis pax, ut 
omnia christianitatis iura fideliter observent. Quo 
facto reversus est exercitus cum omnibus spoiiis 
suis in Lyvoniam, et pro tam gloriosa victoria sibi 
a Deo collata benedixerunt Dominum, qui est bene- 
dictus in secula. Postquam rediit comes Albertus a 
cede Sackalanensium) desiderabat ipse in Osiiiam 
aliam promovere expeditionem, machinamque maio- 
rem fieri iussit et omnes ad iter ipsum conforta- 
vit. Sed indicta sepius eadem hyeme collectione 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 139 

exercitus, pluviarum fluebant ymbres, et resoluta 
giacie maris in Osiliam, cum sit insula maris, per- 
venire non poterant. Unde tandem in quadragesima 1218. 
Rigenses exeuntes cum Lyvonibus et Lettis, ad Esto- ^*^- ^* 
nes alios ire disposuerant, et venientes ad Saletsam 
suosque exploratores premittentes^ Osilienses obvios 
habuerunt. Et statim postquam Osilienses cognove- 
runt exercitum Rigensium, conversi sunt in fugam. 
Et sequebantur eos Rigenses cum omni exercitu suo 
per totum diem illum, et sequenti die provincias 
intrantes maritimas circa Osiliam sitas, et diviso 
exercitu suo per omnes vias, terramque despolian- 
tes, viros omnes comprehensos interfecerunt, mu- 
lieres et parvuios captivos duxerunt, iumenta multa 
secum comminantes, spolia multa tulerunt^ flammis 
villas ac domos tradiderunt. Et convenientes cum 
exercitu suo sederunt quiescentes diebus aliquot in 
media terra. Et venerunt ad eos seniores de Ha- 
niale''^^ et Cozzo et omnibus provinciis, a Rotalia 
usque Revele et Hariam constitutis, rogantes ea, 
que pacis sunt et ut de finibus suis recederent. Et 
dixerunt Rigenses: Si volueritiSy inquiunt, sacro 
fonte rigariy et nobiscum veri pacificiy qui est Christus^ 
filii fieriy tunc verampacem vobiscum firmabimus etvos 
in nostram fraternitatem accipiemus. Quod audien- 
tes Estones gavisi sunt, et positis obsidibus ecclesie 
Lyvonensi se subdiderunt, et ut baptismi sacramenta 
reciperent et censum annuatim persolverent. Et 
data est pax, et reversi sunt Rigenses cum preda 
multa, pro gentis illius etiam subiugatione Deum 
collaudantes. 

Post secundam reversionem Saclialanensium ad (6.) 
fidem christianam, venerunt quoque Gerwanenses, 
eciam iam secundo^ et tradiderunt se Rigensi 

76) nunc Hannehl. 



140 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

ecclesie coram comite Alberto et universis seniori- 
bus Rigensium, ponentes obsides pueros suos, ut et 
ipsi baptismi mysterium acciperent et ecciesie Ly- 
vonensi censum ministrarent perpetuum vel annone 
mensuram pro decima institutam. Et reversi sunt 
ipsi in terram suam, de pacis tranquilitate ^u- 
dentes. 
(7.) Hoc ipso tempore surrexerunt Osilienses et ve- 
nerunt in Metsepole cum exercitu^ et erant ex eis 
fere mille de melioribus suis, et despoliaverunt 
totam provinciam illam in Metsepole. Et post faec 
mtraverunt parrochiam aliam in Ledegore, et spo- 
liantes terram in circuitu^ viros quosdam iuterfece- 
runt^ mulieres et parvulos secum deduxerunt. Et ut 
appropinquaverunt ad domum sacerdotis^ vidit eas 
Godfridus sacerdos venientes. Et subito conscendens 
equum suum fugit ab eis, et circuivit pan*ochiam 
suam, convocans viros omnes ad pugnandum cum 
paganis, et misit ad vicinas parrochias per totam 
noctem, ut sequenti die venirent ad beilum. Et venit 
Vesike cum suis Lyvonibus, nec non et quidam ex 
servis episcopi de castro Vred^lant, et convenerunt 
in unum et persequuti sunt Osilienses. Et erant 
septem tantum ex servis episcopi Theuthonici, et 
octavus erat sacerdos Godefridus, qui succinxit se 
armis bellicis suis et induit se lorica sua^ tamquam 
gygas^^, ovessuas luporum faucibus eripere cupiens. 
Et irruerunt post tergum super eos, occidentes ex 
eis fortissime. Sed et illi conversi ad istos diutissi- 
meque resistentes, quam plures ex istis vulnerave- 
runt. Tandem post pugnam longam conversi sunt 
Osilienses in fugam, et ceciderunt ex eis fere cen- 
tum, et ceteri fugerunt. Et persequuti sunt servi 
episcopi cum Ly vonibus eos trans Saletsam via plana 

77) Cf. 1. Machab. 3, 3. 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 141 

iuxta mare, abstuieruntque eis equos fere quadrin- 
gentos ex meiioribus, quos inter se postea cum 
rapina diviserunt, benedicentes Dominum, qui per 
paucos operatus est victoriam de inimicis. 

Annus bisdenus antistitis adveniebat, (XXQ.) 

Et non a beilis Lyvonum terra silebat. *^*®* 

Eodem anno prefatus episcopus Rigensis, simul 
et Estiensis, et Berjiardus abbas, qui eodem anno 
consecratus est in episcopum in Semigallia, cum 
comite Aiberto redeunte de Lyvonia, venerunt ad 
regem Dacie, suppliciter rogantes, quatinus exer- 
citum suum navaiem anno sequenti converteret in 
Estoniam, ut magis humiliati Estones Lyvonensem 
ecciesiam cum Rutlienis impugnare cessarent. Et 
ut inteliexit rex grandem guerram Ruthenorum at- 
que Estonum contra Lyvonenses, promisit se anno 
sequenti cum exercitu suo in Estoniam venturum, 
tam ad beate Virginis honorem quam in peccatorum 
suorum remissionem. Et gavisi sunt episcopi. Et 
abiit iterum venerabilis Lyvonensis ecclesie Alber- 
tus, colligens peregrinos et predicans eis remissio- 
nem peccatorum, et mittens eos in Lyvoniam, ut 
starent pro domo Domini in die prelii, et defende- 
rent ecclesiam noveilam ab impetu paganorum. 
Ipse vero distulit iter suum in Lyvoniam hoc anno, 
ut in futurum annum forcior et cum pluribus veniret. 
Et statuit in vice sua decanum Halverstadensem^ 
qui cum Henrico Borewino, nobili viro de Went- 
lande, et quibusdam aliis.. peregrinis abiit in Ly- 
voniam, annum peregrinationis sue completurus 
ibidem. 

Post festum autem assumptionis beate Virginis, (2) 
caiore iam estivo pretereunte, indicta est expeditio ^45^' 
contra Reveienses et HarionenseS) qui semper adhuc 
fuerant rebeiies et aiiis crudeiiores. Et convenerunt 

11 



142 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

Rigenses cum Lyvonfbus et Lettis, et. ibat cuna ms 
Heinricus Borewinus et magister Volquinus cum 
fratribus suis^ et venerunt prope Sackalam, ubi 
iocus orationis et coiioquiorum exercitus esse solet^ 
ubi eciam comes Albertus pontem fieri iussit, et 
Revelensem provinciam se despoiiaturos ibidem de- 
creverunt. Et sequenti die pertranseuntes Saclia* 
lam, venerunt prope castrum Viiiende, et redierunt 
ad eos ibidem expioratores sui, quos ad convocan- 
dum seniores eiusdem provincie miserant^ ut essent 
eis more soiito vie duces. Et reduxerunt secum 
RuHienorum nuncios et Osiiiensium^ quos in viilis 
comprelienderant^ qui venerant missi a Ruthenis^ ut 
coiiigerent exercitum per universam Estoniam et 
coiiectum eum ducerent ad exercitum Ruthenorum^ 
ut simui venirent in Lyvoniam. Et statuerunt eos 
in medio popuii, perquirentes ab eis verba iegationis 
sue. At ilii exercitum magnum reguni Ruthenorum 
in crastino de Ugaunia venientem et in Lyvoniam 
euntem retuierunt, et se ad hoc misso$, ut exerci- 
tum Estonum simui ad Ruthenos adducerent. QuO' 
audito statim reversus est exercitus Lvvonensi& 
«adem via qua venerat, et sequenti die via in Pui- 
dise versus Ugauniam in occursum Ruthenis abie- 
runt. Et transeuntes Rutheni per totum diem flu- 
men^ quod dicitur Mater aquarum, venerunt et ipsi 
in ot)viam Lyvonensibus, et subito redierunt ad nos- 
^expioratores nostri dicentes, exercitum Ruthenorum 
iam appropinquare. Et surreximus festinanter et 
ordinavimus exercitum nostrum, ita ut Lyvones et 
Letti pedes^ Theuthonici vero in equis suis pugna- 
rent. Et ordinato exercitu^ perreximus ad eos. Et 
cum pervenissemus ad eos^ confestim qui primi 
erant ex nostris acceieraverunt ad eos^ et pugnan^- 
tes cum eis, verterunt eos in fugam^ et persequen- 
tes eos fortissime ceperunt vexiiium regis magni 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 143 

Nogardie, nec non et alia duo vexilla regum aiio- 
rum, et viros portantes interficiebant. Et cadebant 
ex eis per viam hac et illac, et sequebatur post eos 
totus exercitus noster, donec tandem Lyvones et 
Letti, qui pedes currebant, deficerent. Et ascendit 
unusquisque equum suum, et insequuti sunt Ruthe- 
nos. Rutheni vero fugientes^ fere duo miliaria, per- (3,) 
venerunt ad fluvium parvulum,' quem transeuntes 
steterunt. Et congregaverunt in unum universum 
exercitum suum, et percusserunt tympanum et fistu- 
las suas, et rex Woldemarus de Plescekowe cum 
rege Nogardie circueuntes exercitum confortabant 
eos ad pugnam. Theuthonici vero, postquam per- 
cusserunt eos usque ad flumen^ steterunt eciam et 
ipsi, non valentes eciam et ipsi pre multitudine Ru- 
thenorum fluvium ad eos transire. Et congregave-* 
runt se in colliculo fluvii eciam et ipsi suorum, qui 
sequebantur, exspectantes adventum. Et ordinave- 
runt exercitum secundo, ut alii pedes et alii in equis 
ex adverso Ruthenorum starent, et quicunque Lyvo- 
num ac Lettorum in coUiculum fluvii, ubi acies erant 
ordinate^ pervenit, visa multitudine exercitus Ruthe- 
norum^ statim, quasi clava percussus in facie, re- 
trorsum abiit, et dorsavertens reversus est in fugam. 
Et fugit unusquisque eorum post alium, videntes 
sagittas Ruthenorum super se venientes; tandem 
fugam simul omnes inierunt. Et steterunt Theutho- 
nici soli, quorum erant tantum ducenti. Sed et ipsi 
quidam subtraxerunt se, ut vix centum remanerent^ 
et totum pondus prelii versum est in eos. Ruthepi 
vero rivum transire ceperunt, et permiserunt eos 
Theuthonici, donec aiiquanti transirent, et statim 
percusserunt eos iterum usque ad fluvium, et aii- 
quot ex eis interfecerunt. Et iterum aiii rivum 
transeuntes ad Theuthonicos , iterum repulsi sunt 
ab eis. Quidam autem prepotens de Nogardia^ 

11* 



144 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

transito rivo ad explorandum, Ly vones de ionginquo 
circuibat, et occurrens ei Theodericus de Kukenoys, 
dexteram, qua gladium tenebat, amputavit, et fugien- 
tem insequutus percussit. Ceteri ceteros interfece- 
runt; quicunque fluvium ad eos transiverunt, ita 
percusserunt. Et taliter ab hora diei nona usque 
fere ad occasum solis cum eis circa fluvium pugna- 
verunt. Et videns Nogardie rex suorum circiter 
quinquaginta interfectionem , prohibuit exercitum 
suum, ne deinceps ad eos transirent. Et abscessit 
exercitus Ruthenorum ad ignes suos. Th^uthonici 
vero omnes sani et incolumes per viam cantantes 
redierunt, preter unum militem Heinrici Borewin, 
qui sagitta vulneratus cecidit, et aiter Lettus quidam 
Velio, qui cum novem Ruthenis solus, ad arborem 
versus diutissime pugnavit, et tandem post tergum 
vulneratus, cecidit ipse et mortuus est Aiii vero 
omnes Lyvones et Letti sine lesione aliqua redierunt^ 
quorum multi de silvis^ ad quas fugerant, iterum ad 
Theuthonicos per viam redeuntes venerunt, congau- 
dentes eis, eo quod tam pauci de tanta multitudine 
Ruthenorum evaserunt. Et iaudaverunt omnes Sal- 
vatoris clemenciam, qui reduxit eos, et liberavit de 
manibus inimicorum, immo qui in tanta paucitate 
suorum fere quinquaginta de Ruthenis interfecerunt 
et arma et spolia et equos eorum tulerunt. Erant 
autem Ruthenorum sedecim milia armatorum, quos 
rex magnus Nogardie convocaverat per universam 
Rusciam iam per biennium, cum armis melioribus, 
(4.)que fuerant in Ruscia. Qui post triduum sequeban- 
tur in Lyvoniam, et primo quidem Lettorum vilias. 
aput Ymeram despoliantes et incendentes et eccie- 
siam eorum. Et posthec aput castrum Urele''® se 
congregantes, et ibi diebus residentes duobus, tercio 

78) hodie Orellen praedium. 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE, 145 

die venerunt in curiam Alebrandi sacerdotis super 
Raupam, sicut Woldemarus aliquando ei predixerat. 
Ibique diebus tribus quiescentes, eoclesias omQes in 
circuitu tam Lyvonum quam Ydumeorum incende- 
runt^ et provincias et villas omnes depredantes, 
mulieres et parvulos captivos duxerunt, et viros 
omnes comprehensos interfecerunt, et frumenta per 
agros undique congregata cremaverunt. Et venit 
Gerceslawe,'filius Woldemari, cum alio exercitu, et 
obsedit fratres milicie in Wenden, et pugnavit cum 
eis per diem illum. Et sequenti die transita Coiwa 
processit ad regem Nogardie, nec non et ad patrem 
suum in Ydumea, et terram Lettorum et Ydumeo- 
rum et Lyvonum simul cum aiiis depredando vasta- 
vit, inferendo mala, que potuit. Et audientes Rigen- 
ses omnia mala, que Rutheni faciebant in Ydumea, 
surrexerunt cum Voiquino magistro milicie iterum 
et Heinrico Borewino et cum peregrinis et cum Ly- 
vonibus suis, et venerunt in Thoreydam, et convoca- 
verunt ad se viros de circumiacentibus provinciis 
voientes iterum pugnare cum Ruthenis. Et miserunt 
expioratores ad eos, qui statim turbam invenerunt 
Ruthenorum in Ymmecuiie^^, et persequuntur eos 
usque ad Raupam. liii vero ad suos reversi Theu-(s.) 
thonicorum exercitum venientem indicabant. Quo 
audito, statim Rutheni recedentes de ioco ilio^ et 
transeuntes Coywam, Wendorum castrum obsede- 
runt, et per totum diem cum Wendis pugnabant. 
Descendebant quoque sagittarii fratrum miiicie de 
castro suo, intrabant ad Wendos et baiistis suis mui- 
tos Ruthenorum interficiebant et quam piurimos 
vulnerabant. Unde muiti nobiies graviter vuinerati 
inter duos equos in lectuiis suis semivivi defere- 
bantur. Magister autem miiicie de Wenden cum 

79) Inzeem praedium. 



146 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

fratribus suis pridie ad congregationem Theuthoni- 
corum abierat. Interim Ruthenorum totus exercitus 
castrum ipsorum obsedit. Unde ipsi nocte per me- 
dios hostes caute transeuntes^ in castrum suum re- 
dierunt. Mane quoque facto, rex Nogardie videns 
muitorum nobilium suorum iesionem et aiiorum inter- 
fectionem, castrumque ipsum Wendorum se capere 
non posse considerans, cum sit tamen minus castei- 
lum quod habet Lyvonia, pacifice ioqmitus est fra- 
tribus miiicie^ qui pacem taiem non curantes baiistis 
eos a se repulerunt. Unde Rutheni sequencium 
Theuthonicorum impetum verentes, diverterunt a 
castro, et per totum diem euntes usque in Tricatuam 

{6.)pervenerunt, festinanter de terra exeundo. Et ve- 
nientes in Ugauniam, exercitum Letonum in Ruscia 
audierunt^ et redeuntes in Piesceliowe, partem ali- 
quam civitatis ipsius a Letonibus despoiiatam inve- 

{7.)nerunt. Tunc Lettorum quidam surgentes, cum 
paucis intraverunt Rusciam, et despoiiantes viiias^ 
et homines interficientes, et aiios capientes^ et spo- 
iia toilentes, in vindictam suorum fecerunt omnia 
maia, que potuerunt. Et iilis redeuntibus iterum 
alii abierunt, nichii omnium maiorum, que facere 
potuerunt^ omittentes. 

(8.) Fuerat etiam consilium Osiiiensium, ut simui 
cum Ruthenis in Lyvoniam venissent cum aiiis Esto- 
nibus ad destruendam ecciesiam. Sed propter con- 
flictum Theuthonicorum cum Ruthenis dissipatum 
est consiiium eorum, ut non venirent Sackaianenses, 
sed nec Osiiienses, sed tantum Harionenses, qui 
<;um quibusdam aiiis sequebantur Ruthenos. Et per- 
venerunt ad eos aput Wenden, et simui iterum cum 
eis abierunt. Osilienses vero navigio Dunam intra- 
verunt^ et in insulis, captis quibusdam, pecora muita 
rapuerunt, et heremitam quendam interfecerunt, qui 
de Dunemunde fuerat egressus et in insuia vicina 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 147 

vitam heremiticam eiegerat et ibidem martyrii sui 
agonem exspectabat. Ouo consummato feliciter et 
iDdubitanter in sanctorum communionem transmi- 
^avit Et miserunt Rutheni de Plescekowe nuncios 
in Lyvoniam, dicentes se pacem cum Theuthonicis 
facturos. Sed erant consih'a eorum semper maia 
cum Estonibus et omni dolo plena. Quod intelli-fO.) 
gentes Rigenses, miserunt ad Lyvones et Lettos, et 
congregaverunt exercitum, ut irent contra Estones« 
Et circa quadragesime inicium convenerunt ad Sa*i?|^^' 
letsam, et erat ibi Voiquinus magister miiicie cum 
Heinrico Borewino et peregrinis, et Lyvones et Letti, 
et ibant in giacie maris, donec Sontaganam perveni- 
rent. Et accipientes ibidem de castro vie duces, pro- 
cesserunt per totam noctem ad Reveiensem provin- 
ciam. Et occurrit eis ventus ab aquiione frigidissimus. 
Erat enim frigoris tanta asperitas, ut extremitates 
membrorum ipsorum in frigiditate multis perirent, 
et aiiis nasus, aiiis manus aliisque pedes congeia- 
rentur et omnibus nobis domi postea redeuntibus 
nova cutis in facie supercresceret vetere proiecta. 
Quidam eciam postea mortui sunt. Diviserunt autem 
exercitum suum in tres acies, et accepit Vesike cum 
Lyvonibus suis unam aciem et viam ad sinistram, 
Letti vero ad dexteram, Tiieuthonicis vero viam 
mediam more solito dimiserunt. Et reiinquens Ve- 
sike viam suam, Theuthonicos via media precessit 
cum Lyvbnibus suis, qui primo mane ante iucem 
viiiam, quam invenerunt primam, incendentes, ut 
se caiefacerent. Et videntes ignem iilum Estones de 
tota provincia, statim exercitum Lyvonensem intei- 
iexerunt, et fugerunt unusquisque ad iatibuia sua. 
Theuthonici vero sequentes et viiiam ante iucem 
incensam invenientes et vie ducem aberrasse putan* 
tes, interfecerunt eum ibidem. Mane autem facto 
circuiverunt per omnes vilias, incendentes eas, et 



148 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

homines interficientes, et alios capientes, et pecora 
multa et spoiia rapientes, ad vesperatn pervenerunt 
ad viilam, que Ladise®^ vocatur, et ibi nocte quie- 
scentes^ ad aliam villam vicinam, que Culdale voca- 
tur, sequenti die perrexerunt, et rapinam multam 
acceperunt. Post triduum super glaciem maris, 
quod vicinum erat, abierunt^ peilentes secum pre- 
dam universam et captivos, ubi nunc Dani ciaustrum 
suum ®^ in vicino edificaverunt. Et revertentes pau- 
iatim in giacie, decem diebus propter captivos et 
predam moram fecimus exspectantes eciam Osiiien- 
ses aut aiios Estones, si forte ad beiiandum contra 
nos sequerentur. Cumque ad Saietsam veniremus, 
divisis spoiiis cunctis inter nos, cum gaudio reversi 
sumus in Lyvoniam^ sicut exultant victores quando 
dividunt spoiia. . 

(XXUI.) Bisdenus primus antisfitis institit annus, 

^^l^- Et non a beiiis Lyvonum terra quievit. 

Nam eodem anno facte sunt expeditiones muite, 
beilumque innovatum est. Redeunte itaque presuie 
prefato de Tlieutlionia, venerunt cum eo peregrini 
muiti et nobiies. Quorum primus erat dux Saxonie 
de Aneliait Aibertus, Rodoifus de Stotie, burcgra- 
vius, iuvenis comes quidam, et aiii quam piures, 
qui parati erant ecciesiam defendere et stare pro 
domo Domini in die preiii. 
(2.) Surrexit etiam rex Dacie cum exercitu magno 
eodem tempore, et venit cum eo Lundensis ecciesie 
venerabiiis arciiiepiscopus Andreas, et Nicoiaus epi* 
scopus®*, et tercius episcopus canceiiarius regis®^, 
eratque cum eis Estiensis episcopus Tiieodericus, 
in Riga quondam consecratus, qui reiicta Lyvo- 
nensi ecciesia regi adiiesit, et Wizziaus Sciavorum 

80) Laitc praediam. 81) ReTalense. 82) SlesTicenBis. 

83) Petras, episcopus RoeskildeBsifi. 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 149 

princeps^* cum suis. Qui omnes applicuerunt exer- 
citum suum ad Reveiensem provinciam, et resede- 
runt in Lyndanise, quod fuerat castrum quondam 
Revelensium. Et destruentes castrum antiquum^ 
aliud novum edificare ceperunt. Et congregaverunt 
Revelenses et Harionenses exercitum magnum con- 
tra eos, et miserunt seniores suos ad regem verbis 
pacificis in dolo, et credidit eis rex ignorans dolum 
ipsorum. Et dedit eis munera^ et baptizaverunt eos 
episcopi^ remittentes eos cum gaudio. Qm reversi 
ad suos^ cum omni exercitu suo post triduum vene- 
runt ad vesperam facta cena, et irruerunt super 
Danos in quinque locis, et pugnaverunt ex impro- 
viso cum eis, et quidam ex eis putantes regem esse 
in tentorio, quod erat venerabilis Estiensis episcopi 
Theoderici, intraverunt ad eum, et occiderunt eum, 
et alii alios insequentes interfecerunt plures ex eis. 
Dominus vero Weneziaus stabat in vaiie, que est 
in descensu montis ad mare^ cum Siavis suis. Et 
videns eos appropinquare, confestim occurrit eis. 
Et pugnans cum eis, convertit eos in fugam, et per- 
sequebatur eos^ percuciens et interficiens eos per 
viam. Videntes autem Estones aiii, qui Danos in- 
sequebantur^ fugam iiiorum, qui cum Siavis pugna- 
verunt, steterunt eciam et ipsi, cessantes a perse- 
cutione Danorum. Et convenerunt omnes Dani si- 
mul cum rege, et Tlieuttionici quidam, qui erant 
cum eis, et occurrerunt Estonibus, dimicantes for- 
titer cum eis. Et fugerunt Estones coram eis^ et 
postquam omnis muititudo eorum conversa est in 
fugam, sequebantur post eos Dani cum Ttieutiionicis 
et Siavis, et interfecerunt ex eis per paucos pius 
quam miiie viros, et ceteri fugerunt. Et referebat 
rex et episcopi gratias Deo pro victoria sibi de 

84) Rugensis. 



150 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 



/ 



paganis a Deo coUata. Et in iocum episcopi predicti 
Theoderici capellanum suum Wescelinum substitue- 
runt, perfectoque castro locatisque in eo, rediit rex 
in Daciam^. Et remanserunt ibidem episcopi cum 
viris' regis, qui per totum annum illum pugnaverunt 
cum Revelensibus ^ donec tandem baptismi sacra- 
mentum acceperunt 
(3.) Post reditum antistitis in Lyvoniam cum pere- 
grinis suis, venerunt ad eum Semigalli de Mesyote®^, 
petentes auxilium contra Letoniss. Et ait episcopus : 
Si baptizari volueritis et leges accipere christianaSy 
tunc vobis auxilium prebebimus et in fratemitatis 
nostreconsorciumrecipiemus. Et dixerunt illi : Bapti- 
zari quidem propter aliorum Semigidlorum et Leto- 
num ferocitatem non audemus^ nisi missis viris tuis 
ad nos in castrum nostrum ab illorum impugnatione 
nos tueariSy qui nobiscum commanentes et baptismt 
poterunt nobis ministrare sacramentum^ et leges do- 
cere christianorum. Et placuit episcopo simulque 
Rigensibus consilium eorum, et remisit cum eis nun* 
cios suos, requirere consensum eciam eorum, qui 
domi fuerunt. Et venerunt iterum atque sepius 
postulantes id ipsum. Tunc tandem surrexit episco- 
pus cum duce Saxonie et cum quibusdam aliis pere- 
grinis et cum preposito beate Marie et cum viris 
suis, et abiit in Semigalliam^ et residens pacifice 
iuxta castrum Mesiothe, convocavit ad se Semigal- 
los eiusdem provincie. Qui^ sicut promiserant, fide- 
liter obedientes, convenerunt omnes^ et recipientes 
doctrinam ewangelicam^ baptizati sunt virorum fere 
trescenti, exceptis mulieribus et parvulis eorum^ et 
factum est gaudium de conversione eorum. Post 
hec ad petitionem ipsorum locavit episcopus viros 

85) Die 25. mensis Septembr. iam in Alborg inyenitur, cf. Haus- 
mann, Das Ringen der Deutschen und Danen um den Besitz Est- 
lands, Leipzig 1870, p. 20. 86) nunc Mesoten. 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 151 

suos cum ipsis 1n castro Mesiothe cum peregrinis 
quibusdam, et aiios de Kiga misit adducere, que 
necessaria erant, navigio. Ipse.vero cum duce et 
aliis reversas est in Rigam, Porro Vestbardus senior (4.) 
aliorum Semigallorum de vicina provincia, que Ther- 
vetene vocatur, audiens conversionem illorum de 
Meaiothe^ collegit exercitum de omnibus finibus suis 
pace interrupta, et venit ad caslrum et pugnavit 
€um Theuthonicis per totum diem, et lignorum 
struem comportantes et ignem apponentes, nec ta- 
men castrum comprehendere vaientes, dimicabant 
fortissime. Et interfectus est sagitta filius sororis 
Vesthardi, Quo viso contristatus est ipse, divertit- 
que statim de castro cum exercitu suo. Et audivit 
alios de Theuthonicis navigio venientes in flumine 
Missa^''^, quibus festinanter occurrit, et in loco stricto 
eonveniens eos, ubi modica fuit in flumine profun- 
ditas, compr^hendit ex eis triginta viros vel pauio 
piures, et interfecit eos, et aiii fugientes in Rigam 
redierunt. Inter quos erat Segehardus, sacerdos 
Cysterciensis ordinis, missus ad castrum ipsum a 
Dunemunde in obsequium episcopi Bernardi, ad 
cuius episcopatum preoccupatus erat iocus idem. 
Qui sedens in iittore^ videns paganos venientes, 
ponebat manicam cucuiie super caput suum, ferita- 
tem paganorum exspectans. Et in manus Domini 
spiritum commendans, percussus est ipse cum aiiis, 
quorum anime in martyrum societate sine dubio 
cum Christo gaudebunt, quorum negocium sanctum 
erat, eo quod vocati venerunt ad baptizandum pa- 
ganos vineamque Domini plantandam, quam san- 
guine suo piantaverunt. Ideoque sunt eorum anime 
sanctorum in ceiis coequales. Audientes itaque 
Theuthonici, qui in castro fuerunt, suorum inter- 

87) Misse fl. 



152 HEINRICl CHRONICON LYVONIAE. 

fectionem, et non habentes, que necessaria fuerunt 
in annum, simuique considerantes Semigallorum et 
Lettonum nec non et Curonum ferocitatem contra 
nomen christianum^ surrexerunt cum omnibus suis, 
et relicto castro abierunt in Rigam. Semigalli vero 
iam baptizati recidivantes, sacramentorum suscepto- 
rum immemores aliis Semigalli^ se coniunxerunt^ 
et cum eis et Letonibus conspirantes et se confede- 
rantes contra Rigenses et Lyvones et omnes chri- 
stianos. Et congrevaverunt se simul omnes^ tam 
adhuc pagani, quam baptizati, in ipsum castrum^ 
fodientes iilud et edificantes munitionem ipsius fir- 
missime, et euntes in expeditionem contra Lyvones 
Hoimenses, ceperunt occidere et spoiiare eo5. Ly- 
vones quoque intrantes terminos eorum, simiiia 
maia eis inferebant. Et audivit episcopus et dux 
Saxonie Aibertus suorum interfectionem et omnia 
maia, que faciebant Semigalii, misit ad omnes Ly- 
vones et Lettos, mandans eis, ut essent parati, si 
quando Dominus prosperum concederet iter, ad fa- 
ciendam vindictam in nationibus. 
(5.) Interea Letti de Kukenoys et aiii quidam Letti 
fratrum miiicie, Meiuke et Warigribbe, non imme- 
mores omnium maiorum^ que Rutheni de Piesce- 
kowe et Nogardenses anno preterito in Lyvonia per- 
petraverant, abierunt in Rusciam, et depredantes 
viiias^ et viros interficientes, et muiieres captivantes, 
omnem terram circa Piescekowe desertam posue- 
runt, et redeuntibus iiiis aiii abierunt et simiiia 
maia fecerunt et predam muitam omni tempore re^ 
tuierunt. Et reiinquentes aratra sua terram Ruthe- 
norum incoiebant* insidiantes eis in campis et in 
siivis et in viilis, ceperunt et interfecerunt eos, et 
nuiiam requiem dantes eis^ equos et pecora et mulie- 
res eorum tuierunt. Rutheni vero de Piescekowe 
circa autumpnum coiiegerunt exercitum^ et venerunt 



j 






HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 153 

in terram Lettorum, et despoliaverunt villas eoruui, 
et sederunt in finibus Meluke et Warigribbe, deva- 
stantes omnia, que habebant^ et frumenta creman- 
tes, nichil eorum malorum, que facere poterant, ob- 
miserunt. Et misit magister milicie in Wenden ad 
Lettos omnes, ut venirent ad expellendum Ruthenos 
de terra. Sed abeuntibus Ruthenis, visum est Lettis, 
de persecutione Ruthenorum modicum se lucrum 
reportare, et converterunt exercitum suum in Sacka- (6.) 
iam, et accipientes secum Sackalanenses transive- 
runt Palam, et intrantes Gerwam percusserunt ter- 
ram illam plagamagna, viros interficientes, mulieres 
capientes, equos et pecora et spolia multa tollentes, 
dicentes eos contra Danos in auxilium venisse Reve- 
lensibus. Et venerunt ibidem ad Rodolfum magi- 
strum milicie seniores eiusdem pro vincie Gerwanensis 
dicentes, se pacem Rigensium iam dudum recepisse 
coram comite Alberto, simulque baptismum eorum 
suscepturos, rogantes eum, ut cum exercitu suo de 
finibus ipsorum exiret. Et accepit Rodolfus pueros 
eorum obsides, renovando cum eis pacem. Unde 
iura cuncta quondam ab eis accepta, et fidem et 
leges promiserunt se deinceps servare christianas. 
Et suggerebant fratribus milicie, ut cicius redirent 
ad eundum cum eis in Vironiam cum exercitu^ ut 
iugum illud christianitatis etiam ad illas deferrent 
provincias j et promiserunt eis, et reversi sunt cum 
omni preda sua in Lyvoniam. 

Post expeditionem Gerwanensem fratres milicie(7.) 
de Wenden ad se convocaverunt viros episcopi, Ger- 
hardum advocatum, cum omnibus Lyvonibus ac 
Lettis, et comitem iuvenem de familia episcopi, cum 
ceteris Rigensibus, et profecti sunt in Sackalam, 
accipientes secum Sackalanenses et eciam Ugaunen- 
ses, et progressi sunt in Gerwam, et eligentes sibi 
de Gerwanensibus vie duces, per totam noctem 



154 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

intraverunt Vironiam, que est terra fertiiis et pul- 
cherrima et camporum planicie speciosa. Et sequet- 
i)antur eos Gerwanenses tam equites, quam pedites^ 
et non audierant Vironenses exercitum Lyvonensem 
venientem, et erant omnes in villis et domibus suis^ 
et mane facto diviserunt exercitus ad omnes provin- 
cias, et dederunt alias Gerwanensibus, alias Ugau- 
nensibus, et alias dederunt Lyvonibus et Lettis 
despoliandas. Et invenerunt omnem populum per 
universam Vironiam in villis, et percusserunt eos a 
magno usque ad minorem^ et non pepercerunt eis^ 
quotquot.masculini sexus invenerunt, et mulieres et 
parvulos qapientes, et equos et pecora muita com- 
pelientes, spolia muita tulerunt. Et posuerunt Theu- 
thonici suam congregationem iil villa magna, que 
Turme^® vocatur. Lyvones et Letti suam mayam 
eiegerunt in Avispe®^. Sackaianenses in Reveiensi 
prpvincia resederunt, Gerwanenses in suis provinciis 
quieverunt. Ugaunenses provinciam sibi contermi- 
nam, que Pudiviru vocatur, depredantes, ibidem 
consederunt. Et postquam graviter nimis diebus 
quinque totam terram iliam percusserunt, et milia 
muita populorum interfecerunt, venerunt tandem 
ad nos seniores provinciarum, qui per fugam evase- 
rant, suppliciter pro pace petentes. Et ait Rodoifus 
fratrum milicie magister: Numquit nam pacem ad- 
huc desideratis^ qui pqcem nostram bellis vestris sepe 
turbastis? Sed pax non dabitur vobis, nisi pax illius 
veri pacifici^ qui fecit utraque unum^^y coniungens et 
pacificans terrena celesiibus. Qui de celo desidera- 
tus gentibus^^ rex descendit^ exspectatio et salvator 
Maitb. eorwm. Qui precepit discipulis suis^ dicens: „Ite, do- 
' ' cete omnes gentes, baptizantes eos." Si ergo volue- 
ritis baptizari^ et eundem Deum unum christianorum 

88) Tornia, a Wesenberg ad meridiem. 89) Awispa yilla. 

90) Ephes. 2, 14. 91) Aggaeus 2, 8. 



HEINRICl CHRONICON LYVONIAE, 155 

nobiscum colere^ pacem Utamy quam nobis dedity 
quam abscedens cultoribus suis reliquity vobis dabi^ 
musy et in perpetue fraternitatis nostre consorcium 
recipiemus. £t placuit eis verbum, et statim pro* 
miserunt omnia ohristianitatis iura cum baptismo 
Rigensium se fidel^er accepturos. Erat autem inter 
eos Thabelinus, quondam a nostris in Gothlandia 
baptizatus, et Kyriawanus alter, qui petebat a nobis 
bonum deum sibi dari, dicens, se malum deum 
hactenus habuisse. Fuerat enim homo idem infeli- 
cissimus usque ad illud tempus in omni negocio suo. 
Sed postquam baptizatus est a nobis^ factus est homo 
felicissimus, prout postmodum confessus est nobis^ 
et omnia prospera venerunt ei pariter cum baptismo. 
Ad petitionem itaque ipsius importunam, ibidem 
Deum promisimus sibi propicium, et temporalia sibi 
sufficienter eum in hac vita daturum et in futuro 
vitam eternam. Et credidit nobis, et statim cathor 
zizavimus eum, et astabat ei Rodolfus magister 
milicie patrinus. Dumque iam eum in sacro linire 
deberemus oleo^ factus est clamor magnus et con- 
cursus exercitus nostri per omnes plateas, et curre- 
bant omnes ad arma clamantes magnam paganorum 
malewam contra nos venientem. Unde nos con- 
festim proiecto sacrosancto crismate, ceterisque 
sacramentis, ad clypeorum gladiorumque ministeria 
cucurrimus, et festinavimus in campum ordinantes 
acies nostras contra adversarios nostros, et stabant 
nobiscum seniores Vironensium. Et appropinqua- 
verunt ad nos inmagna multitudine, quos putabamus 
hostes. Et erant Sackalanenses, confratres nostri, 
qui redierunt ad nos cum omni preda sua. Unde 
redeuntes cousummavimus baptismum, differentes 
ceteros tempore suo baptizandos. Et data est pax, 
et acceptis obsidibus de quinque provinciis Vyronie, 
reversi sumus in Lyvoniam cum captivis et spoliis 



[ 



1 



156 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

universis, de gencium conversione laudes Deo defe- 
rentes. Et sequuti sunt quinque seniores de quinque 
provinciis Vyronie in Rigam cum muneribus suis, et 
accipientes sacri baptismatis mysterium tradiderunt 
se totamque Vyroniam beate Marie et Lyvonensi 
ecclesie, pacemque firmantes redierunt gaudentes 
in Vyroniam. 
(8.) Post festum nati vitatis dominice conveniunt senio- 
mo.j.gg Lyvonensis ecclesie, expeditionem indicentes 
contra gentem apostatricem, in Mesiote congrega- 
tam. Sed a ventis australibus et pluviosis impediun- 
Febr.2.tur. Unde, ceLebrata purificationis beate Virginis 
solempnitate , secundo congregantur, convocantes 
exercitum magnum de Lyvonia et Lettia, cum qui- 
bus adest primus venerabilis antistes Lyvonensis 
cum duce Saxonie et peregrinis omnibus, magister 
milicie cum fratribus suis. Et habentes quatuor 
milia Theu.thonicorum et alia quatuor Lyvonum et 
Letthorum, procedunt in Holme, ducentes secum 
'machinam magnam et alias minores ceteraque in- 
strumenta ad castri impugnationem. Et per totam 
noctem euntes et aput Missam exercitum ordinantes^ 
progrediuntur ad castrum, villamque, que erat in 
circuitu, capientes spoliaque toUentes castrumque 
obsidentes bellum inferunt eis multis diebus. Quo- 
rum alii propugnaculum edificant, alii patherellos 
erigunt, alii bahstas exercent, aUi edificant ericeos, 
de subtus fodere vallum incipiunt, alii lignorum 
eomportationibus fossatum implent, et propugnacu- 
lum desuper impeUitur, sub quo ab aliis foditur. 
Multi Semigallorum in castro lapidum iactibus le- 
duntur, multi sagittis vulnerantur, et multi lanceis 
Lyvonum acLetthorum de propugnaculo interficiun- 
tur. Ad hec rebeUis turba repugnare non cessat. 
Erigitur tandem machina maior, iactantur in castrum 
lapides magni, quorum magnitudinem intuentes in 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 157 

castro, terrorem magnum concipiunt. Fit ipse dux 
rector machine^ proiecit lapidem primum, et erke- 
rum ipsorum et viros in eo comminuit. Proiecit se- 
cundum, et plancas cum lignis munitionis in terram 
deiecit. Proiecit tertium, et arbores tres magnas 
munitionis perforando constringit hominesque le- 
^endo concutit. Quo viso, castrenses de munitione 
fugiunt, loca tutiora adire querunt^ sed refugium 
iion habentes veniam petunt, ut ad episcopum de- 
scendant supplicant. Datur pax, conceditur via, 
^escendunt Made et Gayle cum ceteris. Quibus ut 
castrum tradant dicitur^ et omnia, que in eo sunt, 
ut ipsi vitam habeant. Displicet hec forma, rever- 
tuntur in castrum, fit pugna maior priore. Cuncta 
bellorum innovantur machinamenta, milites armis 
se tegunt, una cum duce vallum conscendunt, castri 
summitatem capere cupiunt, sed repelluntur adhuc 
a semivivis illis, qui in castro fuerunt. Post hec 
lignorum multorum strues fiunt, ignes apponuntur, 
et afHiguntur perfidi modis omnibus, donec tandem 
deficientes sequenti mane se tradunt, et a munitione 
sigillatim exercitui nostro descendentes se tradunt, 
et coUa subiciunt. Circa meridiem, postquam iam 
numerum implent fere ducentorum descendendo, 
ecce subito Vesthardus cum suis Semigallis et Let- 
thonibus, turba magna, prospiciens de silvis venit, 
bellum nobis inferre cupientes. Et statim ordinavi- 
mus acies nostras contra ipsos^ et pedites circa 
castrum locavimus. Et veniunt stulti quidam ex 
nobis^ quorum infinitus est numerus, et rapientes 
seniores eosdem^ qui de castro descenderant, occi- 
dunt ex eis centum et plures, ignorantibus dominis, 
qui ad pugnandum contra paganos in campum abie- 
rant. Viewaldus autem senior de Ascrate vicinius 
ad hostes accedit, ut cum Theuthonicis pugnaturi 
veniant in campum eos vocat. At illi inquiunt: Mer* 

12 



158 HEINRICI CHRONICOIN LYVONIAE. 

cedem a SetnigalUs accepimuSy ut ad videndum exer^ 
citum vestrum veniremus. Nunc ergo viso exercitu 
vestroy redimus in terram nostram^ pacem vobiscum 
factam infringere nolentes. Et abeuntibus Letthoni- 
bus Theuthonici redeunt ad castrum, seniores occi- 
sos invenerunt. Qui in castro remanserant, videntes 
suos occisos, deinceps exire non jaudent. Fit nova 
pugna, sagitte volant, lancee Lyvonum ac Lettho- 
rum de propugnaculo multos illorum interficiunt^ 
ignes accenduntur, vallum su£fossum cum muni- 
tione iam ad terram dilabitur. Quod videntes illi 
nulliusque defensionis amplius solatium habentes^ 
per totam noctem suppliciter exorant, quatenus eis 
pacis securitas firmetur, ut de castro descendentes 
vitam obtineant. Quorum misertus episcopus cum 
duce et onmi multitudine, misit eis signum crucis. 
sancte in castrum, et crediderunt eis, et promise- 
runt, deinceps se sacri baptismi sacramentum num- 
quam violare. Et descenderunt de castro cum mu- 
lieribus et parvulis suis, et abierunt in villas suas. 
Exercitus quoque castrum ascendens diripuit pecu- 
nias et substantiam omnem et equos et pecora. Et 
Lyvones et Letthi nichil ibi relinquentes, omnia tu-^ 
lerunt^ et incenso castro cum omni rapina reversi 
sunt in Lyvoniam^ Deo gratias referentes de vindicta 
facta in gente illa prevaricatrice, que verborum suo- 
rum oblita, fidem Christi respuit, baptismi gratiam 
irrisit, paganorum ritibus iterum contaminari non 
(9.)timuit. Reversi Rigenses de Semigallia, reduxerunt 
ad memoriam omnia mala, que Harionenses et Osi- 
lienses Lyvonensi sepius intulerant ecclesie, et qui- 
escentes duabus ebdomadis, tam ipsi quam equi 
eorum, iterum congregaverunt exercitum magnum 
Lyvonum ac Letthorum et Theuthonicorum, et erat 
cum eis dux Saxonie Albertus, senior eorum, et 
magister Volquinus cum fratribus suis, et Theode- 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 159 

ricus frater episcopi cum ceteris viris ecclesie. Et 
convenerunt circa Sackalam ubi locus coUoquiorum 
exercitus et orationum fuerat, celebratisque ibi mis- 
sarum solempniis, processerunt ad Palam, convo- 
cantes ibidem ad se Sackalanenses et Ugaunenses 
nec non et Gerwanenses, et elegerunt sibi vie duces 
ex eis^ et diviserunt omnem exercitum suum in tres 
turmas, et missis sortibus obtinuerunt Lyvones viam 
ad sinistram, Estones vero viam ad dextram sorte 
perceperunt. Theuthonici vero cum Letthis solito 
more sibi viam mediam usurparunt. Surgentes ita- 
que mane ante lucem processimus in Nurmegunde 
via media, et orto iam sole oriuntur ante faciem 
nostram ignes et fumi multiplices in terra Gerwa- 
nensi. Fuerunt autem Gerwanenses ab ecclesia Ly- 
vonensi iam sepius expugnati, et erant filii eorum 
obsides in Lyvonia, et tam censum suum annuatim 
solvere, quam baptismum accipere fuerant parati. 
Unde Osilienses congregato exercitu magno, sorte 
deorum suorum requirebant voluntatem, an cum 
Danis in Revele pugnaturi^ an Gerwanensem essent 
provinciam intraturi? Et cecidit sors super Gerwa- 
nenses. Et misit eos Deus eodem die, quo nos veni- 
mus. Qui diviserunt exercitum suum eodem mane 
per omnes villas, despoliantes et incendentes eas, 
quorum ignes et fumos videntes quidam ex nostris, 
dux videlicet Albertus cum militibus suis et magi- 
ster Volquinus cum fratribus suis, et induebant arma 
sua^ et processerunt in Gerwam obviam inimicis. Et 
invenientes omnes villas incensas ac despoliatas, 
magis festinaverunt post eos^ et habuerunt quosdam 
obvios de Gerwanensibus, qui per fugam ab hostibus 
evaserant. Et retulit eis unusquisque eorum ver- 
bum, dicens : Percusserunt Osilienses terram nostram 
plaga magna nimiSy et effugi ego solus^ ut nunciarem 
vobis. Auditis itaque nominis Christi inimicis, acce- 

12* 



160 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

leravimus ad eos, et post horam nonam quattuor ex 
eis villam incendentes comprehendimus, quibus oc- 
cisis equisque ablatis post alios properavimus, et 
cum Letthis, qui leviores erant ad persequendum 
eos, processimus ad villam, que Carethen vocatur, 
ubi maia eorum et congregatio fuit. Ad quam cum 
veniremuS) vidimus omnem eorum multitudinem ad- 
versum nos repente venientem ad preliandum in 
campum. Et clamantes voce magna clypeosque tan- 
gentes accesserunt ad nos, et qui remanserant in 
villa, subsequebantur ad suos. Videntesque pauci- 
tatem nostrorum currebant^ mittentes lanceas suas 
super nos. Exclamaverunt eciam et Letthi et hi, qui 
nobiscum erant, qui primo venerant, et adhuc erant 
paucissimi, et similiter currebant ad eos mittentes 
lanceas suas. Erat autem arta via nostra pre conge- 
latione nivis, et unusquisque post alium sequebatui*. 
Et ideo Theuthonici de longe post tergum sequen- 
tes adhuc nondum venerant, et erat nobis primis 
eorum mora gravis. Confidentes itaque in Domino 
Letthos ad sinistram ordinavimus. Theuthonici vero 
singuli per viam venientes, ad dextram se statue- 
runt. Et ut vidimus fratrum militie vexiilum appro- 
pinquare^ simul et ducem cum magno suo subsequi 
vexillo^ quam plurimum letificati sumus. Et videns 
dux nostrorum paucitatem eorumque multitudinem 
ait; Numquid nam ipsi sunt hostes Christi? Et ait 
quispiam : Ipsi sunt Et ait : Nunc ergo accedamus 
ad eos. Et statim cum fratribus miiitie simulque 
cum aliis Theuthonicis et Letthis properaverunt ad 
eos, et irruentes per medium eorum, interfecerunt 
a dextris et sinistris, et cadebant ex eis ex omni 
parte tamquam fenum, quod coram metente se cadit 
in terram^?. Et percusserunt eos usque ad villain, 

92) Cf. lerem. 9, 22. 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 161 

et fugientes eos persequuti sunt per plateas et do- 
naos, et extrahentes eos interfecerunt, et supra do- 
mos ascendentes et super congeries lignorum se 
.defendentes, rapuerunt eos, et in ore gladii cunctos 
perimentes, nemini eorum parcere voluerunt. Et 
exilientes mulieres Gerwanensium, que captive ducte 
fuerant ab Osiliensibus, percusserunt etiam ipse cum 
fustibus Osilienses, iam ante percussos, dicentes: 
Te percutiat Deus chrisUanorum ! Etpersequuti sunt 
eos Theuthonici de villa in campum, occidentes eos 
per campos usque ad lucum ipsorum, et ipsam san- 
ctam silvam ipsorum multorum interfectorum suo- 
rum sanguine maculaverunt. Letthi vero circa vil- 
lam sequentes, quibusdam fugientibus obviaverunt, 
et ventilantes eos hac et illac, interfecerunt eos, et 
auferentes equos, tulerunt spolia eorum. Reversi- 
que sunt ad locum certaminis^ et acceperunt equos 
et vestes et predam multam, captivos autem cum 
mulieribus et parvulis Gerwanensibus restituerunt. 
Sed equos et aliam rapinam cunctam Theuthonici 
cum Letthis equaliter inter se diviserunt, benedicen- 
tes Dominum^ qui tam gloriosam victoriam de paga- 
nis in manu paucorum operatus est. Erant autem 
interfectorum in loco certaminis circiter quingentos, 
et alii plures per campos et per vias et alibi cecide- 
runt. Ex nostris vero ceciderunt duo, et ex Letthis 
duo, frater Russini et frater Drivinalde de Asti- 
gerwe, comes iuvenis de familia episcopi milesque 
ducis unus; quorum memoria sit in benedictione et 
anime eorum requiescant in Christo. Lyvones vero, 
qui ad sinistram via alia abierant, et Estones, qui 
ad dextram declinaverant, srcut nec ad bellum ve- 
nerunt, sic nec partes in divisione spoliorum acce- 
perunt, sed via sua directa per noctem in Hariam 
irruerunt, et mane facto dividentes exercitum suum 
per omnes villas percusserunt viros, et mulieres 



162 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

captivas duxerunt, et predam multam collegerunt. 
Quos insequentes Theuthonici cum Letthis, sequenti 
die similia mala faciebant, et posuerunt congrega- 
tionem suam in villa Lone, que est in media terra. 
Lyvones vero alibi suam maiam statuerunt, etSacka- 
lanenses prope Revele resederunt. Qui mandatum 
seniorum transgredientes, eciam Revelensem pro- 
vinciam spoliaverunt, que Danorum verbum iam re- 
ceperat. Miserunt autem ad nos Warbolenses, rogan- 
tes ea, que pacis essent^ et ut de finibus eorum 
exiremus. Et ait magister Volquinus: Si volueritis^ 
inquit^ nobiscum unum Deum colere fonteque sacri 
baptismatis irrigari et 'filios vestros obsides dare^ 
pacem vobiscum perpetuam faciemus. Et placuit 
verbum hoc Warbolensibus, et dederunt obsides. 
(lO.)Miserunt quoque nostri milites nuncios suos ad 
archiepiscopum, venerabilem domnum Andream, et 
ad alios episcopos Danorum et viros regis, qui erant 
in castro Revelensi. Qui statim miserunt viros regis 
ad nos, referentes gratias Deo et nobis de pagano- 
rum impugnatione, tam Osiliensium quam Hario- 
nensium, addentes insuper totam Estoniam regis 
esse Dacie, traditam sibi ab episcopis Lyvonensibus. 
Et rogabant obsides Warbolensium sibi presentari. 
Magister vero Volquinus donationem Estonie regis 
Dacie se firmiter allegans ignorare, coram duce 
Saxonie et coram cunctis, qui ibidem cum eis con- 
venerant, Estoniam totam vexillo beate Virginis a 
Rigensibus ad fidem christianam subiugatam refere- 
bat, preter solam Revelensem provinciam et insulam 
Osiliensium. Et ait: Obsides quidem presentis prq^ 
vineie Harionensis patribus eorum restituimus^ volen- 
tes in hoc regem Dacie libenter honorare^ sub hac 
tamen conditione^ quatenus Rigensium viris nichil per 
hoc diminuatur. Unde reiictis ibidem obsidibus eius- 
dem provincie, cum preda nostra reversi sumus in 



li 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 163 

Lyvoniam. Erat autem preda Lyvonum magna nimis^ 
-qui speluncas Harionensium subterraneas, ad quas 
45emper confugere solebant^ obsidentes, et fumos et 
ignes in ore speluncarum incendentes, nocte ac die 
^uffiimigantes , eos suffocabant omnes, tam viros 
quam mulieres. Et alios iam expirantes, alios semi- 
Tivos, alios mortuos extrahentes de speluncis, inter- 
fecerunt eos, et captivos alios duxerunt, et omnem 
substantiam eorum et pecuniam et vestes et spolia 
multa tulerunt. Erant autem suffocatorum promi- 
scui sexus ex omnibus speluncis anime hominum 
fere mille. Et post hoc reversi sunt Lyvones cum 
Theuthonicis, Deum benedicentes, eo quod eciam 
superba Harionensium corda ad fidem christianam 
humiliavit. 

Eodem anno mortuo Theoderico, venerabiliEsti-(ll.) 
ensi episcopo, qui gladiis impiorum in Revele iugu- 
latus in martyrum^ ut speramus^ consortium trans- 
ivit, antistes Lyvonensis Albertus in locum ipsius 
fratrem suum Hermannum, non minus venerabilem 
apud Bremam Sancti Pauli abbatem^ substituit, et 
mittens nuncios per Curoniam et Samlandiam in 
Theuthoniam, factum hoc ei significavit. Unde ipse 
ad archiepiscopum Magdeburgensem^^ accedens, ab 
eo consecratus est episcopus in Estoniam. Quo 
audito rex Dacie iter ipsius in Lyvoniam ad aliquot 
annos impedivit. Qua de causa idem episcopus ad 
regem veniens, episcopatum ab eo promisit recipien- 
dum et ei fideliter adherendum. 

Annus bisdecimus antistitis atque secundus (XXIV.) 

lam fuit, et modicum Lyvonum terra quievit. ^'^^- 
Idem antistes predicatores in Estoniam mittere 
sollicitus, cuius instantia sollicitudo semper omnium 

93) Albertam 1. 



164 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

ecclesiarum^^, misit Alabrandum sacerdotem et Lu- 
dovicum in Sackalam. Qui quam plures de Gerwa 
et aliis provinciis baptizantes, iterum reversi sunt in 
Lyvoniam. Et missis nunciis in Rusciam, episcopus 
verbis pacificis cum Nogardensibus locutus est, inte- 
rimque sacerdotes alios in Estoniam mittere non 
distulit. Quorum erat primus Petrus Kaikewalde de 
Vinlandia, etHenricus, Letthorumministerde Ymera. 
Qui simul abeuntes in Estoniam, pertransiverunt 
Ugauniam iam ante baptizatam^ donec ad flumen, 
quod Mater aquarum dicitur, apud Dorbete perve- 
nirent: Et incipientes a flumine doctrine christiane 
semina spargere, villas circumiacentes sacro rege- 
nerationis fonte rigabant. Et in Lovecotte^^ simul 
et in aliis villis sacri baptismatis mysteriis celebra- 
tis, processerunt in Sadegerwe^^, convocatisque po- 
pulis ibidem circiter trecentos baptizaverunt. Et 
post hec ad alias villas circumeuntes similiter facie- 
bant. Et venerunt in Waigam, et homines illius 
terre sacris mysteriis imbuentes, baptizaverunt om- 
nes^ et tandem in Riole, quod erat extremum castel- 
lum eorum, convocatis hominibus, doctrinam eis 
ewangelicam tradiderunt. Et baptizatis ibidem pro- 
miscui sexus quingentis, in Wironiam processerunt. 
Et receperunt eos Wirones de prima provincia, que 
Pudyviru vocatur, et baptizati sunt omnes ab eis de 
quattuordecim viUis una cum Tabelino seniore ipso- 
rum, qui postmodum a Danis suspensus est, eo quod 
baptismum Rigensium acceperat et filium suum fra- 
tribus militie obsidem posuerat. Ceteri vero Wiro- 
nenses de provinciis atiis propter comminationem 
Danorum Rigensium Sacerdotes recipere non auden- 
tes, Danos utpote sibi vicinos ad se vocaverunt, et 
baptisati sunt ab eis. Credebant itaque Wirones 

94) Gf. 2. Gorinth. 11, 28. 95) Lofkattea yilla, a Dorpat ad 

orientem. 96) Sadjerw praedium, a Dorpat ad septemtrionem. 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 165 

unum Deum esse christianorum, tam Danorum quam 
Theuthonicorum, et unam fidem unumque baptisma, 
et nuUam inde provenire discordiam putantes, Da- 
norum sibi vicinorum baptismum indifferenter acci- 
piebant. Rigenses autem Wironiam suam esse, 
tamquam a suis ad fidem christianam subiugatam, 
allegantes, sacerdotes predictos ad ipsam baptizan- 
dam transmiserunt. Sed Dani ipsam terram sibi(2.) 
vicinam preoccupare cupientes, sacerdotes suos, 
quasi in alienam messem, miserunt. Qui baptizan- 
tes villas quasdam, et ad alias suos mittentes, ad 
quas ipsi venire tam subito non potuerunt, et cruces 
magnas ligneas in omnibus villis fieri precipientes, 
et aquam benedictam per manus rusticorum mitten- 
tes, et mulieres ac parvulos aspergere iubentes, 
sacerdotes Rigenses taliter prevenire conabantur, et 
hoc modo totam terram ad manus regis Danorum 
preoccupare studebant. Qnod intelligentes Petrus 
et Henricus, in Gerwam abierunt, et baptizatis ibi- 
dem in primis viUis quam plurimis hominibus, audie- 
runt Woltherum sacerdotem Danorum illuc venisse. 
Occurrerunt ei dicentes, terram ipsam in Rigensium 
esse potestate, et vineam ipsam per vexillum beate 
Yirginis studio peregrinorum et Rigensium labore 
plantatam affirmarunt. Et post hoc abeuntes in 
castrum Danorum cum ipso sacerdote, coram vene- 
rabili archiepiscopo Andrea Lundensi idem refere- 
bant. Sed archiepiscopus idem totam Estoniam, 
sive a Rigensibus expugnatam, sive nondum adhuc 
subiugatam, regis Dacie esse dicebat, a Rigensibus 
episcopis sibi collatam, missisque nunciis Rigam, 
ne racemos dependentes colligerent mandavit, nec 
sacerdotes suos in angulis Estonie ad predicandum 
mitterent Cui rescripsit Rigensis episcopus, vene- 
rabilis Albertus, vineam ipsam Estiensis ecclesie 
pluribus annis ante tempora Danorum a suis iam 




166 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

dudum plantatani, sanguine multorum et bellorum 
incommodis multis excultam, sacerdotesque suos 
non in angulis Estonie, sed in media Gerwa, verum 
eciam in Wironia et usque jn faciem ipsius archt- 
episcopi comparuisse. Quo cognito rex Dacie contra 
episcopum Rigensem quodammodo commotus, ad 
presentiam tamen suam ipsum cum fratribus militie 
Yocavit. Quo non veniente, sed ad summum ponti- 
ficem pro eadem causa properante, fratres militie, 
Rudolphus de Venden cum ceteris, venerunt ad re- 
gem. Et dedit eis rex Sackalam et Ugauniam, iam 
dudum a Rigensibus subiugatam et baptizatam, cum 
adiacentibus provinciis, pro sua tertia parte Estonie, 
excluso Lyvonensi episcopo cum fratre suo Her- 
manno, noviter consecrato. Et pervenit in Rigam 
verbum hoc, et dure accepit Bernhardus episcopus 
cum ceteris Rigensibus, et convenerunt cum fratri- 
bus militie, statuentes amice trifariam Estonie divi- 
sionem. et episcopis, sicut hactenus sic et deinceps, 
suaspartes attribuentes, fratribus suamtertiam reli- 
querunt. Dani quoque, postquam Revalensem pro- 
vinciam totam baptizaverunt, miserunt sacerdotes 
suos ad Harionenses^ et baptizatis illis incitaverunt 
eos^ ut irent ad Gerwanenses cum exercitu, quatenus 
timore illo correpti a dominio Rigensium recederent 
et ipsorum dominium et baptismum reciperent. Et 
ibant Hkrionenses in ipsam terram Gerwanensium 
estate eadem novem vicibus cum exercitibus suis, 
despoliantes eos et occidentes complures ex eis et 
captivantes, ut eciam ipsum sacerdotem Danorum 
inter alios vulnerando ferirent, donec tandem plu- 
rimi eorum dominium ac baptismum Danorum ele- 
gerunt. Similiter et Wironenses a Rigensibus pri- 
mitus expugnati, comminatione Danorum exterriti, 
verbum' eorum atque dbminium acceperunt. Unde 



/ 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 167 

archiepiscopus episcopum novum^ in Wironiam et 
Oerwam consecravit, Revelensi episcopo provincias 
Harionenses attribuens. 

Interim rex Suecie lohannes cum duce suo^ et(3. 
«piscopis suis, collecto exercitu magno, venit in Ro- 
taliam, cupiens aliquas partes in Estonia ac clomina- 
tum adipisci. Et resedit in castro Lealensi, ad quod 
erat episcopus Hermannus, frater Lyvonensis, a 
domno papa confirmatus, eo quod eadem provincia 
fuerit quondam a Rigensibus expugnata et fidei rudi- 
mentis initiata. Et circumiverunt Sueci per provin- 
ciam docentes et baptizantes ex eis et ecctesias 
edificantes. Et pein^enerunt ad Danos in Revele col- 
loquentes cum eis. M iserunt quoque Rigenses nun- 
cios ad ipsos, dicentes ipsas provincias a siiis ad^ 
fidem christianam subiugatas, monentes eciam ipsos, 
ne dolosis verbis Estonum perfidorum nimium con- 
fidentes, minorem circa se curam adhiberent. Rex 
autem idem, locatis in castro viris suis, videlicet 
Lealenst, cum duce Carolo et episcopo^ reversus 
est in Sueciam. Et cum esset eis ex altera parte 
Lyvonia et ex altera parte Dani, ipsi quoque in 
medio constituti minorem de paganis timorem ha- 
bere ceperunt. Et factum est in uno dierum, appa- 
rente primo diei diluculo, venerunt Osilienses de 
mari cum exercitu magno, et obsidentes eosdem 
Suetones pugnaverunt cum eis, et ignem apposue- 
runt ad castrum eo^ um. Et exiverunt Sueci ad eos 
dimicantes cum eis, et non valuerunt tante resistere 
multitudini. Et ceciderunt Sueci interfecti ab ^is, *^^^- 
et captum est castrum, et dux cecidit, et episcopus ^^' 
per ignem et gladium occisus est et in martyrum, 
ut credimus, consorcium commigravit. Et venerunt 

1) Ostradum, cf. Albericum (ed. Leibnit) p. 486. 2) Rarolo, duce 
Gothlandiae orientalis. 3) Episcopus is Lincopensis fuit, Rarolua, 
Raroli ducis ex fratre Magno nepos. GRUB. 



168 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

postmodum Dani colligentes corpora eorum, et cum 
luctu sepulture tradiderunt. Similiter et Rjgenses, 
audientes interfectionem eorum, lu^tum super eos 
cum gemitu diebus multis habuerunt. Erant autem 
interfectorum fere quingenti, quorum pauci per fu- 
gam evaserunt et in Danorum castrum pervenerunt- 
Ceteri omnes in ore gladii corruerunt, quorum me- 
moria in benedictione et anime eorum requiescant 
cum Christo. 
(4.) Episcopus vero Lyvonensis mare transiens, ve- 
nit in Lubek et cognitis insidiis regis Dacie, fide- 
lium suorum amicorum auxilio clam exivit de civitate, 
et cum festinatione pervenit in curiam Romanam ad 
summum pontificem^, qui misericorditer et paterne 
suas exaudivit petitiones. Misitque rex Dacie nun- 
cios suos contra eum, qui non modicum negotium 
ecclesie Lyvonensis in curia Romana disturbabant, 
et sibi minus modico proficiebant. Et abiit episco- 
pus Lyvonensis ad imperatorem Fridericum, tunc 
noviter ad imperium sublimatum^, querens ab eo 
consilium et auxilium, tam contra regis Dacie quam 
Ruthenorum sive paganorum aliorum importunam 
infestationem, eo quod Lyvonia cum provinciis om- 
nibus subiugatis ad imperium semper haberet re- 
spectum. Imperator vero diversis et altis imperii 
negotiis occupatus, modicam episcopo consolatio- 
nem impendit, qui se terram sanctam lerosolimi- 
tanam visitare promisit, et inde sollicitus auxilium 
episcopo subtraxit, monens eum tamen et docens, 
verbum pacis et amicitie tam cum Danis quam cum 
Ruthenis habere, donec novelle plantationi firmiimr 
postmodum superedificaretur edificium. Cumque 
nuUum episcopus perciperet solatium tam a summo 
pontifice quam ab imperatore, rediit in Theuthoniam. 

4) Honorium III. 5) 1220. Not. 22. 



1 

J 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 169 

£t visum est ei bonorum virorum consilio, regem 
Dacie potius adire quam Lyvonensem ecclesiam pe- 
riclitari. Prohibebat enim rex Dacie Lubecensibus 
naves peregrinis in Lyvoniam prestare, donec epi- 
Bcopum ad suum emolliret consensum. Unde tan- 
dem idem venerabilis antistes cum fratre suo Her- 
manno episcopo regem Dacie prefatum adivit, et 
tam Lyvoniam quam Estoniam in potestatem ipsius 
commisit, ita tamen, si prelati conventuum suorum^ 
nec non et viri sui, et Rigenses omnes cum Lyvo- 
nibus et Letthis in hanc formam consensum suum 
preberent. Et mortua est eodem tempore regina^, J^^*- 
uxor videlicet regis Dacie, in partu. Et ait quispiam, 27. 
novellam ecclesiam, tunc in potestatem regis ipsius 
traditam, que paritura erat cottidie prolem spiritua- 
lem, temporibus sui principatus indubitanter pericli- 
tandam. Et vera retulit ille, sicut infra patebit. 

Medio tempore litigantibus aliis pro terrarum(5.) 
dominatibus, abiit iterum Letthorum de Ymera sa- 
cerdos in Estoniam, assumpto secum alio sacerdote 
Theoderico, tunc noviter ordinato, et pertranseun- 
tes Sackalam venerunt ad Palam, et incipientes ab 
eodem flumine, provinciam vicinam, que Norme- 
gunde vocatur, sacri baptismatis fonte rigabant, per 
singulas villas maiores moram facientes, populum 
convocantes, doctrinam ewangelicam eis tradiderunt. 
Et per septem dies circumeuntes, singulis diebus 
trecentos aut quadringentos promiscui sexus bapti- 
zaverunt. Post hoc in Gerwam abierunt, et provin- 
ciam extremam versus Wironiam, que Loppegunde 
vocatur, nondum baptizatam adeuntes, in singulis 
villis maioribus sacri baptismatis mysterium cele- 
brabant, donec ad villam, que Kettis vocatur, veni- 

rent, et idem faciebant ibidem. Ubi postea Dani 

» 

6} Berengaria. 



170 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

ecclesiam edificaverunt, sicut et in aliis pluribu& 
villis a nobis baptizatis fecerunt. Tandem viUam^ 
quelReineveri'' vocatur, attingentes, ad convocan- 
dum populum de villis aliis miserunt. Et ait rusti- 
cus, qui fuit senior eorum : lam omnes^ inquit, bapti- 
zati sumus. Et requirentibus illis, cuius baptismate 
baptizati essent, respondit ille: Cum essemus in villa 
lolgesim^y quando sacerdos Danorum ibi -baptismi 
sui tractavit sacramenta^ baptizavit viros quosdam 
ex nostriSy et dedit nobis aquam sanctam^ et reversi 
sumus ad proprias villasy et cum eadem aqua asper- 
simus unusquisque nostram familiam^ uxores et par- 
vulo)Sy et nobis ultra quem fademus? Cum enim 
semel baptizati sumus^ nos ultra non recipiemus. Quo 
audito, sacerdotes modicum subridentes, et excussa 
pulvere pedum in eos^ ad alias villas festinantes, in 
confinio Wironie tres villas baptizaverunt, ubi erat 
mons et sylva pulcerrima, in qua dicebant indigene 
magnum deum Osiliensium natum, qui Tharapita 
vocatur, et de loco illo in Osiliam volasse. Et ibat 
alter sacerdos succidens imagines et similitudinea 
deorum suorum ibi factas, et mirabantur illi, quod 
sanguis non effiueret, et magis sacerdotum sermo- 
nibus credebant. Consummato ergo per septem dies 
baptismate in illa provincia, reversi sunt sacerdotes 
ad aliam provinciam, que Mocha vocatur, et simi- 
liter ebdomadam ibidem implentes, circumiverunt 
ad villas, et quolibet die circiter trecentos aut quin- 
gentos promiscui sexus baptizaverunt, donec eciam 
in illis finibus consummato baptismate, paganorum 
ritus abolerent. Et de provincia illa procedentes in 
Waigam, invenerunt in via villas plures, que non- 
dum fuerunt ab aliquibus sacerdotibus visitate^ bapti* 
satisque viris omnibus ibidem et mulieribus et par- 

7) Reinewer yilla. 8) lalgsama yilla, ut Tidetur. 



HEINRICI CHRONICOPf LYVONIAE. 171 

Yulis, circa sfagnu^n Wordegerwe^ euntes venerunt 
in WMgam, et cuni Waiga iam ante fuerit bapti- 
zata, redierunt ad provinciam^ que logentagania 
vocatur, et singulas villas visitantes, que renlanse- 
runt ante nondum baptizate, videlicet Igeteveri^^, 
Wetpole ** et Wasala ^^ cum pluribus aliis, baptiza- 
verunt omnes viros ac mulieres et parvulos eorum. 
Et expleta ibidem ebdomada consummatisque in , 
finibus illis sacri baptismatis mysteriis, gaudentes 
reversi sunt ad Matrem aquarum, et in utraque parte 
fluvii similiter opus pietatis et doctrine studium 
circa non baptizatos adimplentes^ tandem redierunt 
in Odenpe vineamque plantatam et sacro fonte riga- 
tam Deo, qui incrementum daturus erat, commit- 
tentes reversi sunt in Lyvoniam. 

Post modicum vero temporis rediit iterum idem (6.) 
Theodericus sacerdos in Gerwam et Wironiam ad 
baptizatos suos, et habitavit ibidem oum eis. Et 
audientes Dani, comprehenderunt eum cum servo 
suo, et auferentes eis equos et omnia^ que habe- 
bant^ despoliatos remiserunt in Lyvoniam. Miserunt 
eciam fratres episcopi Rigensis Salomonem sacer- 
dotem in Rotaliam post interitum Suecorum; qui 
benigne receptus est ab eis, promittentibus se Ri- 
gensi semper ecclesie libenter deservire, Danorum 
vero dominium sive baptismum se nunquam acceptu- 
ros. Et coUigebant censum de cunctis finibus suis, 
sicut antea semper solebant, mittentes per manus 
ipsius sacerdotis Rigensibus, et venientes Dani abs- 
tulerunt omnia et remiserunt eum despoliatum in 
Lyvoniam. Abiit eciam Hartvicus, fratrum milicie 
iuvenis sacerdos, in Ugauniam, et habitavit ibi cum 
fratribus suis et baptizavit quoscunque non baptizatos 

9) Wiirzjerw lacus. 10) Iggafer Tilla. H) An Fehtenhof prae- 
dium, ab Iggafer ad meridiem? ]2) Wassula praedium, a Fehten- 
hof inter meridiem et occidentem. 



172 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

invenit. Similiter et Letthorum adhue sacerdos abiit 
in Ugauniam et venit in Walgatabalwe versus Ple- 
scekowe, et in extremis villulis illis omnibus cele- 
brando baptismi sacramentum, fidem eis aperuit 
christianam, et consummato baptismate reversus est 
in Lyvoniam. Eodem tempore consummatus est 
baptismus per universam Estoniam, et baptizati 
sunt in omnibus finibus et provinciis Estonie populi 
multi, et ita ut alii sacerdotum mille, et plures alii 
quinque milia^ quidam ex eis decem milia baptiza- 
verunt in milibus suis et plures. Et gaudebat eccle- 
sia pacis tranquillitate, et collaudabat omnis populus 
Dominum, qui post bella plurima tandem convertit 
ab idolatria corda paganorum ad sui Dei culturam, 
qui est benedictus in secula. 
(7.) Eodem eciam tempore christiani de terra lero- 
solimitana ceperant Damiatam, civitatem Egypti^ et 
habitabant in ea, et habebat ecclesia Dei victoriam 
et triumphos de paganis per orbem ubique terrarum, 
licet nobis non longo tempore. Nam statim sequenti 
1221. anno post pascha*^ venerunt Osilienses cum exer- 
citu magno, et obsederunt Danos in Revele, pugnan- 
tes cum eis diebus quattuordecim, et ignes multos 
accendentes eos in hunc modum capere sperabant. 
£t exiverunt Dani de castro quandoque preliantes 
cum eis, iterumque repulsi sunt ab eis post tergum 
in castrum. Et videntes Osilienses coggones quat- 
tuor venientes in mari, timebant regem Dacie cum 
exercitu venire. Et relinquentes castrum Danorum 
abierunt ad naves suas, et reversi sunt in Osiliam. 
Et miserunt Dani statim, et ceperunt seniores Reve- 
lensis provincie et Harionensis nec non et Wironen- 
sis, et suspenderunt omnes, quotquot fuerant cum 
Osiiiensibus in obsidione castri sui, sive in consiliis 

13) quod tunc in 11. diem Aprilis iacidebat. 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 173 

«orum malignis. Et duplicem censum vel triplicem, 
^uem ante dare solebant, imposuerunt reliquis, sa- 
tisfactionesque multas et graves acceperunt ab eis. 
Unde maius odium Estones contra Danos habere 
ceperunt et dolosas malorum consiliorum machina- 
tiones semper querebant contra eos, si qualiter eos 
de finibus suis expellere valerent. 

Annus erat consecrationis antistitis Alberti 23. (XXV.) 
Et siluit paucis Lyvonum terra dieBus. ^^^^* 

Abeunte itaque comite Adolpho de Dasle^^ in 
Teutoniam, rediit iterum prefatus venerabilis anti- 
stes Rigensis cum alii^ peregrinis^ licet paucis, inter 
quos erat Bodo de Homborch^^, homo nobilis, cum 
aliis militibus et clericis; et in reversione eiusdem 
episcopi cognoverunt Rigenses, quod tradita esset 
non tantum Esthonia, verum eciam Lyvonia in pote- 
statem regis Dacie. Et conturbati sunt omnes valde, 
simuique omnes uno ore contradixerunt, tam prelati 
conventuum quam viri ecclesie et cives et mercato- 
res et Lyyones et Letti, dicentes se ad honorem do- 
mini nostri lesu Christi sueque dilecte genetricis 
hactenus prelia Domini preliari contra paganos, et 
non in honorem regis Dacie, magisque terram ipsam 
se velle derelinquere, quam regi predicto deservire. 
Et pervenit verbum hoc ad aures archiepiscopi vene- 
rabilis Lundensis ecclesie, qui fuerat in obsidione 
castri Revelensis paganorum persecutionibus non 
modicum examinatus, et cognovit se Rigensium ad- 
iutorio plurimum indigere, misitque nuncios epi- • 
scopo Rigensi, promittens se Lyvoniam in pristinam 
reducere libertatem. Et abiit episcopus idem cum 
magistro milicie et cum viris suis ad archiepiscopum 
eundem in Revele, et acceperunt consolationem et 

14) Dasscl inter Eimbeck et Hoxter. 15) Homburg prope Eimbeck. 

13 



174 HEINRICI CHRONICX)N LYVONIAE. 

niunera, promisitque eis omni studio Lyyoniam ite* 
rum in suam se velle revocare libertatem, tantilm 
ut una pace belloque unico contra paganos ac Ruthe- 
nos Theuthonici cum Danis gauderent. In Sackala 
vero et Ugaunia regalia cuncta simul et secularia 
iura fratribus milicie dederunt, et episcopo spiritua- 
lia commiserunt, et reversi sunt gaudentes in Lyvo- 
niam. 
(2.) Post quorum reversionem venit miles quidam 
GodescaMus, regis Dacie nuncius, missus a rege 
preoccupare civitatisipsius^^ advocatiam ad manum 
regis. Et contradixerunt omnes ei, qui erant per 
universam Lyvoniam, tam Lyvones et Letti, quam 
Theuthonici in tantum, ut eciam mercatores Sibi 
gubernatorem navis sue tam de Gotlandia in Lyvo- 
niam veniendo, quam de Lyvonia in Gotlandiam re- 
deundo denegarent. Et recessit ipse confusus a Ly- 
vonia, venitque in mare magnum et spatiosum^ et 
ibat sine rectore navis et proiectus est a vento con- 
trario. Et quia fortassis contra voluntatem ipsius^ 
qui ventis imperat, venerat in Lyvoniam, ideo non 
immerito venti contra eum insurrexerunt, et sol 
iustitie non illuxit ei, eo quod Mariam matrem eius 
offenderat, que marisdicitur stella^'', quapropter et 
ipsa certam ipsi viam non ostendit. Taliter idem 
miles expulsus a Lyvonia rediit in Daciam, abre- 
nuncians deinceps in terra beate virginis Marie rega- 
lem advocatiam. Sic, sic maris stella suam semper 
custodit Lyvoniam, sic, sic mundi domina terra- 
rumque omnium imperatrix specialem suam terram 
semper defendit, sic, sic regina celi terrenis regibus 
imperat. Nonne imperat, quando reges multos con- 
tra Lyvoniam pugnantes exacerbavit? Nonne ex- 
acerbavit, quando regem magnum Woldemarum de 

16) Rigensis. 17) Hjmnum innuit antiquum. Gf. Fortunati 

carmina ¥111, 5. 



HEINRICl CHRONICON LYVONIAE. 175 

Plosceke venientem in Lyvoniam cum exercitu subi- 
tanea morte percussit? Numquid non regem ma- 
gnum Nogardie, qui Lyvoniam prima vice despolia- 
Tit, regno suo statim privavit, ut a civibus suis 
turpiter expelleretur^ et alium regem Nogardie, qui 
secunda vice Lyvonialm depredavit per Tartaros oc- 
cidit ? Numquid non regem Wissewaldum de Gercike, 
qui Rigenses spoliavit igne et gladio satis humilia- 
vit? Numquid non rex Viesceka, qui viros episcopi 
in Kukenois quondam mortificaverat, crudeli morte 
postmodum, sicut infra dicetur, in Tharbete interiit? 
Suecos eciam, numquid audebo dicere, qui Rota- 
lienses provincias beate Virginis vexillo subiugatas 
intraverunt, numquid non ipsi ab Osiliensibus inter- 
fecti sunt? Numquid eciam non regem Danorum, si 
dicere fas est, qui Lyvoniam dominio suo turbare 
voluit, longa et mirabili per manum paucorum c^pti- 
vitate turbavit? Numquid non Suellegaten, nec non 
et alios quam plures Lettorum principes ac seniores 
per servos suos Lyvonenses interfecit? Nonne Ako, 
Lyvonum in Holme quondam perfidorum princeps, 
cum aliis quam plurimis a Rigensibus interfectus 
cecidit? Nonne Russinus, Lettorum senior, in castro 
Dabrelis occubuit? Nonne omnes seniores Thorei- 
denseS) qui perfidi dicebantur, tempore pestilentie 
ceciderunt et mortui sunt? Numquid non omnes 
seniores Osilie, nec non et Rotaliensium* provincia*- 
rum apud Thoreidam a Rjgensibus interfecti cecide- 
runt? Numquid non Lembitus, Vytamas cum aliis 
senioribus suis perfidis in Sackala a Rigensibus 
interfecti ceciderunt, et quicunque tunc superfue- 
runt etpostmodum in perfidia sua duraverunt, num- 
quid non omnes interierunt? Ecce Dei mater quam 
mitis circa suos, qui fideliter ei deserviunt in Lyvo- 
nia, qualiter ipsa semper defendit eos a cunctis ini- 
micis suis, quamque crudelis circa illos qui terram 

13* 



176 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

ipsius invadere, sive qui fidem et honorem filii sui 
in terra ipsa conantur impedire! Ecce quot et quan* 
tos reges ipsa exacerbavit, ecce quot perfidorum et 
paganorum principes ac seniores de terra delevit, 
quoties victoriam suis de inimicis concessit! Sem- 
per enim hactenus vexillum suum in Lyvonia et 
preeundo et subsequendo defendit ac de inimicis 
triumphare fecit Et quis unquam regum aut paga- 
norum, sive Danprum sive quarumcunque gentium^ 
contra Lyvoniam pugnavit et non interiit? Animad- 
vertite et videte principes Ruthenorum sive paga- 
norum sive Danbrum sive quarumcunque gentium 
seniores^ ipsam tam mitem. matrem misericordie 
timete, ipsam Del matrem adorate, ipsam tam cru- 
delem vindicatricem de inimicis suis placatam vobis 
reddite^ terram ipsius deinceps impugnare nolite, ut 
ipsa sit vobis mater, que fuit hactenus semper ini- 
mica suis inimicis, et affligentes suos in Lyvonia 
magis ipsa semper affiixit. Attendite eciam et vi- 
dete, qui tenetis dominium et advocatias in terra 
ipsius^ ne pauperes nimium opprimatis, pauperes 
dico Lyvones et Lettos, sive quoscunque neophytos^ 
beate Virginis servos, qui nomen Christi filii sui 
deportaverunt hactenus ad ahas gentes, et adhuc 
portabunt nobiscum. Crudelem quorundam mortem, 
qui subditis suis graves fuerunt, ante mentis oculos 
revocate, alta consideratione pertimescite. Non 
enim beata Virgo censu magno, quem dare solent 
neophyti, delectatur, non pecunia diversis exactio- 
nibus ipsis ablata placatur, neque iugum grave, sed 
quod sit portabile magis atque suave vult eis im- 
j^^^Jponi, cuius filius dicit: lugum meum suave est et 
onus meum leve^ qui simpliciter hoc exigit ab eis, 
ut credant in nomine eius, et cognoscant eum cum 
Patre Deum verum esse et unum, et credentes vitam 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 177 

habeant in nomine eius^ qui est benedictus ih secuia 
seculorum. Amen. 

Convenerunt eciam eodem tempore cives Rigen- (3-) 
ses cum^ mercatoribus et cum Lyvonibus et Lettis 
apud Thoreidam, coniurantes et conspirantes tam 
contra regem Dacie, quam contra cunctos sibi ad- 
versantes. Et miserunt fratres militie servos suos, 
et ceperunt quosdam ex senioribus Lyvonum, et in 
Sigewalde proiecerunt eos in vincula, unde dissipa- 
tum est consilium aliorum. Et remiserunt Rutheni 
rescriptum pacis de Plescekowe, que facta fuit aput 
Odempe, et sequebantur statim cum exercitu magno, 
et preerat exercitui rex Nogardie, qui statim anno 
sequenti a Tartaris occisus est. Et erant in exercitu 
illo duodecim milia Ruthenorum, qui venerant tam 
de Nogardia quam de aliis civitatibus Ruscie contra 
christianos, qui erant in Lyvonia. Et venerunt in 
terram Lettorum, et sederunt expectantes Leftones * 
ebdomadis duabus, yastantes ea, que in vicino erant. 
Post hoc appropinquaverunt ad Wendam. Quibus 
occurrerunt fratres militie cum Wendis suis ad por- 
tam, et non volentes resistere multitudini, domos 
et villam incenderunt et declinaverunt ad castrum 
suum. Rutheni vero relinquentes castrum transive- 
runt Coiwam, et venerunt in Thoreidam, et depre- 
daverunt totam terram, incendentes villas omnes et 
ecclesias et annonam, que iam coUecta erat in 
campis, et homines capientes et interficientes fece- 
runt mala multa in terra. Lettones vero venientes 
eadem via prope Wendam sequebantur Ruthenos, 
et transeuntes Coiwam venerunt ad eos, et que mi- 
nus mala fecerunt Rutheni, Litowini suppleverunt. 
Et exivit de Riga magister fratrum militie cum suis 
et Bodo miles cum quibusdam peregrinis, et alii 
pauci sequebantur propter discordiam, que fuerat 
in terra. Et abiit magister cum suis et cum aliis se 



178 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

sequentibus ad Coiwam, et prohibebant litus Ruthe- 
nis, ne transirent in partes suas. Et transeuntes flu- 
men quidam ex Lyvonibus, turbam unam Lettonum 
cum captivis et spoliis de Coiwemunde venientem 
persequebantur, et occiderunt ex eis fere viginti, et 
alii evaserunt per fugam ad Ruthenos. Et aliam 
turbam Ruthenorum invenerunt in villa Cogelse^^, 
similiter ex eis septem interfecerunt, et alii fugien- 
tes ad suos redierunt, et alii in silvis latitantes eva- 
serunt. £t dixerunt Rutheni: Non est bonum nos 
hic esssy quia Lyvones et Theuthonici circa nos undi- 
que congregantur. Et surgentes media nocte, cepe- 
runt exire de terra, et sequenti nocte in Ykewalda 
manentes, provinciam in circuitu despoliantes incen- 
derunt. Tercia quoque nocte apud Ymeram similia 
mala faciebant, et festinantes in Ugauniam quattuor 
diebus terram illam similiter vastaverunt et redie- 
runt in Rusciam. Lettones vero non audentes sepa- 
rari a Ruthenis propter timorem Theuthonicorum, 
abierunt cum eis in Plescekowe, et manserunt cum 
eis per totum mensem, ut postea securi redirent in 
terram suam. 
(4.) Fratres vero militie cum aliis, qui secuti fuerant 
ad Ymeram, cogitantes occurrere Lettonibus apud 
Dunam, redierunt, et ponentes eis insidias cum fa- 
milia episcopi de Kukenois, expectaverunt eos tribus 
ebdomadis, sed fratres militie tedio affecti redierunt 
in Rigam. Theodericus vero, miles de Kukenois, 
cum aliis militibus et servis episcopi^ cum paucis 
Lettis abierunt versus Plescekowe itinere, diebus 
septem querentes eosdem. Et inveneyunt tandem 
vestigia eorum, et statim festinant ad eos, et cum 
essent quindecim tantum ex Theuthonicis, Lettorum 
vero plures, ut essent per omnia uno minus quam 

18) RoUzen praediam, ut yidetur, a Treiden inter septemtrionem et 
occidentem. 



.j 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 179 

nonaginta, paganorum vero sexcenti, multitudinem 
eorum formidantes quidem, sed spem totam pone- 
bant in Domino et audacter ad eos accedunt. Let^ 
tones quoque videntes eos ad se venientes, ordinant 
exercitum suum ex adverso, et ducentos ex melio- 
ribus equitibus suis seorsim statuentes, ut ipsi per- 
sequantur Theuthonicos fugientes. Ceteri omnes in 
magna turba veniunt obviam Theuthonicis, et non 
poterant Theuthonici propter paucitatem suorum 
pugnare cum eis, sed pugnavit ille, qui quondam 
fecit, ut unus persequeretur mille et duo fugarent 
decem milia*^ In quo confidentes, elevato vexillo 
appropinquant ad eos, et committentes prelium ceci- 
derunt primo tam ex iilis quam ex istis, et cum 
esset via stricta propter sylvam adiacentem, Theu- 
thonici primo venerunt ad prelium, et Letti omnes 
subsequebantur clamantes, sicut edocti fuerant, lin- 
gua Theuthonicorum, ut caperent, raperent, inter- 
ficerent. Quo clamore nimis territi Lettones, et 
putantes multos sequi Theuthonicos, conversi sunt 
in fugam, et cecidit fortissimus eorum et ex aliis 
fere centum, et ceteri proiectis armis fugerunt per 
silvas. Et coUegerunt Theuthonici omnia spolia 
€orum, et que secum ferre non poterant, igne com- 
busserunt, et ex equis illorum comprehendentes cir- 
eiter quadringentos, secum deduxerunt, illum col- 
laudantes, qui pro eis pugnavit. Ex Theuthonicis 
autem tres ibidem sunt interfecti, quorum anime 
€um Christo requiescant in pace. Amen. Lettones 
qui evaserant per silvas, cum esset iam tempore 
fayemali, pre difficultate transitus Dune aut sub- 
mersi sunt in Duna, aut se ipsos in silvis suspende- 
runt, ne redirent in terram suam, eo quod terram 
beate Virginis despoliaverant^ cuius filius vindictam 
retribuit ; cui sit laus per secula. 

19) Gf. Deuteron. 32, 30. 



180 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

(5.) Mercatores quoque Ri^nses ibant cum merca* 
tionibus suis in Rotaliam, et venerunt Dani et cepe* 
runt eos, dicentes terram regis esse, et ligaverunt 
eos et deduxerunt eos secum in Revelis. £t misit 
episcopus Rigensis et magister militie rogantes ut 
remitterent eos; et noluerunt. Post hoc nunciatum 
est Danis, quod Rigenses venirent cum exercitu, et 
statim remiserunt eos. £t non iverunt Rigenses in 
Estoniam^ sed cum Lyvonibus et Lettis iverunt in 
Ugauniam, et convocantes ad se Sackalanenses et 
Ugaunenses abierunt in Rusciam ad inimicos suos^ 
qui Lyvoniam spoliaverant , et relinquentes post 
tergum Plescekowe, regnum Nogardense intrave- 
runt, et totam terram in circuitu despoliaverunt, 
incendentes domos et villas et populum multum 
captivum duxerunt et alios interfecerunt. £t perve- 
nerunt Letti ad ecclesiam, que fuerat non longe a 
civitate Nogardia, toUentes icones, campanas, thuri- 
bula et similia, et cum spoliis multis redierunt ad 
exercitum. £t facta vindicta de inimicis reversus 
est universus exercitus gaudens sine lesione ali- 
cuius^ unusquisque in domum suam, et cessavit 
opprobrium Ruthenorum adversus Lyvonensem ec- 
clesiam. Letti quoque et Sackalanenses et Ugau- 
nenses continue Rusciam intrantes multos ibidem 
interfecerunt, et multos promiscui sexus captivos 
duxerunt, et spolia multa tulerunt, Similiter et Letti 
de Kukenois ac Theuthonici Rusciam intrantes, omni 
tempore predam multam et captivos multos reduxe- 
runt. 

Erant eodem tempore fratres militie cum servis 
suis in omnibus castris tam Ugaunie quam Sackale, 
procurantes advocatias et congregantes tributa et 
episcopo suam partem conservautes, et edificave- 
runt castra omnia et firmissime muniverunt, et 
cisternas infra fodientes armis et balistis repleverunt^ 



\ I 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE, 181 

et propter timorem Ruthenorum Estones in castra 
compellentes, simvl cum eis commanserunt. 'Ugau-(6.) 
nenses autem circa mediam hyemem cum exercitu 
ibant in profunditate magna nivis, et pretereunfes 
Wironiam et transeuntes Narwam^, terram vicinam 
spoliayerunt, et captivos et spolia retulerunt. Qui- 
bus revertentibus , Sackalanenses abierunt eadem 
via, et transeuntes Narwam, processerunt via remo- 
tissima in terram, que Ingaria^^ vocatur, que est de 
regno Nogardie. Et invenerunt terram illam reple- 
tam hominibus et nuUis rumoribus premunitam, et 
percusserunt Ingaros illos plaga magna nimis, inter- 
ficientes viros et populum multum, et plures pro- 
miscui sexus capientes, et oves et boves et pecora 
multa mactaverunt, que secum abducere non potue- 
runt. Et reversi sunt cum preda magna, et repleta 
est Estonia et Lyvonia de captivis Ruthenorum, et 
pro malis omnibus, que Rutheni Lyvonibus intule- 
runt, iam duplicia vel triplicia eodem anno recepe- 
runt. 

Bisdecimus quartus iam presulis afFuit annus, (XXVI.) 
Et nondum terra tranquilla pace quievit. ^^^^' 

Eodem anno^^ fuerunt Tartari in terra Valvorum 
paganorum, qui Parthi a quibusdam dicuntur, qui 
panem non comedunt, sed carnibus crudis pecorum 
suorum vescuntur. Et pugnaverunt Tartari cum eis, 
et debellaverunt eos et percusserunt omnes in ore 
gladii, et alii fugerunt ad Ruthenos, petentes auxi- 
lium ab eis. Et pervenit verbum per universam 
Rusciam, ut pugnarent cum Tartaris, et exiverunt 
reges de tota Ruscia contra Tartaros, et non value- 
runt pugnare cum eis, et fugerunt coram eis. Et 
cecidit rex magnus Mistoslawe de Kywa cum quadra- 

20) Narowa fl. 21) Ingermanland. 22) a. 1221. 



182 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

ginta milibus viroruai, qui adstabant ei. Sed et alter 
rex Galatie Mystesiawe per fugam evasit. Et de re- 
gibus aliis eeciderunt in eodem bello eirciter quin- 
quaginta. Et persecuti sunt eos sex diebus, et inter- 
fecerunt ex eis piures quam centum miiia virorum, 
quoruin numerum Deus solus novit, et ceteri fuge- 
runt Et misit rex de Smalenceka^^ et rex de Plo- 
scelie, et quidam alii reges de Ruscia nuncios suos 
in Rigam, petentes ea que pacis sunt. Et renovata 
est pax per omnia, que iam dudum ante facta 
fuerat. 
(2.) Rex quoque Dacie, collecto exercitu magno, cum 
comite Alberto venit in Osiliam, et cepit edificare 
castrum lapideum. Et exiverunt Dani ad pugnan- 
dum contra Osilianos. et non valuerunt soli, sed 
venit eis in auxilium comes Albertus cum suis, et 
convertit Osilianos in fugam et interfecerunt plures 
ex eis, et ceteri fugerunt. Venit quoque venerabilis 
Rigensis episcopus cum magistro militie et fratribus 
suis, et cum Lyvonibus quibusdam, et cum aliis, qui 
missi fuerant a Lyvonia ad regem Dacie in Osiliam. 
Et gavisus est rex de adventu eorum. Et locutus 
est eis super donatione illa, qua donata fuit ei Lyvo- 
nia. Et non consenserunt ei , sed contradixerunt 
omnes unanimiter, prout ^docti fuerant a cunctis 
habitantibus in Lyvonia, et supplicabant ei, ut a 
tali inquietatione Lyvonie cessaret, et terram beate 
Virginis liberam relinqueret. Unde, habito consilio 
prudentum suorum, tandem episcopo Lyvoniam et 
omnia Lyvonie attinentia cum omni libertate resti- 
tuit. In Sackala vero et Ugaunia regalia iura fratri- 
bus militie, sed episcopo Rigensi spiritualia cuncta 
dimisit, adiciens, ut sibi perpetuam fidelitatem pre- 
starent, et suis tam contra Ruthenos quam conti*a 

23) Smolensk. 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 183 

paganos auxilium suum non denegarent. Et pro- 
miserunt tam sibi quam suis fidele semper auxilium, 
unde et Theodericum, fratrem episcopi, cum quibus- 
dam fratribus militie ad regis petitionem ibidem in 
castro novo reliquerunt. Et reversi sunt in Lyvo- 
niam. Rex vero consummato cum festinatione 
inuro castri, et locatis viris in eo, reversus est in 
Daciam. 

Osiliani vero de omnibus villis ac provinciis con- (3*) 
venientes, castrum ipsum obsederunt, et miserunt 
ad Estones maritimos, ut venirent eis in auxilium. 
Et quidam ex eis abierunt in Warbolain, conside- 
rantes artem patherelli sive machine, quam Dani 
Warbolensibus^ tamquam subditis suis, donaverant. 
Et reversi in Osiliam ceperunt edificare patherellos 
et machinas, et docebant alios. Et fecerunt unus- 
quisque ex eis suas machinas. Et venerunt simul 
omiies cum decem et septem patherellis, iactantes 
lapides multos et magnos diebus quinque continue, 
et non dabant requiem illis, qui erant in castro, 
quia domos et edificia non habebant, et non erat eis 
locus neque refugium in castro nondum ediiic^to, 
et multi lesi sunt ex eis. Sed ex Osili^nis multi a 
balistariis vulnerati ceciderunt. Ipsi tamen ideo ab 
impugnatione castri non cessaverunt. Post multo- 
rum itaque dierum pugnam dixerunt Osiiiani ad 
eos, qui erant in castro : Cum sciatis vos in castro 
isto contra impugnationem nostram continuam om- 
nino salvari non posse^ suademus vobis et rogamus, 
quatinuSy facta pace nobiscum, sani et incolumes 
omnes exeatis et nobis castrum et terram nostram 
relinquatis. lili autem sub divo pugnantes, dpmi- 
busque et omnibus indigentiis carentes, formam 
istam pacis receperunt, et exeuntes de castro resque 
suas secum ad naves deducentes, castrum et terram 
Osilianis reliquerunt. Osiiiani quoque septem ex 



184 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

DaniS) et Theodericum, fratrem episcopi Rigensis^ 
obsides ibidem pro pacis confirmatione retinuenmt^ 
reliqui omnes ad Danos in Reveles redierunt. 

(4.) Tunc Osiliani destruxerunt castrum in circuitu^ 
non relinquent^s lapidem ^super lapidem, et mise- 
runt verbum istud per universam Estoniam, quod 
castrum regis Danorum expugnaverunt et christia- 
nos de finibus suis eiecerunt. Et confortaverunt 
Estones in onmibus provinciis, ut iugum Danorum 
a se reicerent, et nomen christianum de terra dele- 
rent,^ dicentes facile castrum Danorum expugnari. 
Et docebant eos machinas et patherellos erigere^ et 
cetera instrumenta bellica. Et orta sunt mala in 
terra. 

(5.) Postquam igitur Osilienses cum Harionensibus 
conspirationum suarum machinationes pessimascon- 
tra Danos et contra nomen christianum compleve- 
runt, congregaverunt se simul omnes cum maritimis 
eciam Estonibus in castro Warbolensi^ et interfece- 
runt quosdam ex Danis et sacerdotibus suis, qui 
habitaverunt cum eis. Et miserunt nuncios in Wi- 
roniam ut ipsi similia facerent. Wironenses vero 
cum Gerwanensibus, cum ipsi sint homines simpli* 
ces et humiliores aliis Estonibus, non presumentes 
talia committere, conduxerunt sacerdotes suos, et 
remiserunt eos sanos in castrum Danorum. 

Sackalanenses vero, qui simul habitabant' cum 
fratribus militie in castro Viliende, dolosas cordium 
suorum cogitationes contra eosdem fratres iam am- 
plius dissimulare non valentes, currebant omnes 
cum gladiis et lanceis et clypeis suis, et comprehen- 
dentes quosdam ex fratribus et servos eorum et 
mercatores Theuthonicos, et interfecerunt eos. Et 
1223. cum esset dominica, in qua legitur euangelium: 

'^^' Ascendente Ihesu in naviculaniy ecce moius' magnus 



"^ 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 185 

I 

factus est in mari^\ Theoderico sacerdote missarum 
solempnia celebrante ceterisque fratribus in ecclesia 
coram astantibus, revera motus magnus factus est 
atque turbatio. Nam occisis fratribus et sei*vis et 
Theuthonicis omnibus, qui foris erant, in castro 
congregantur ad ecclesiam, non orationem sed san- 
guinem fundere querentes, non missarum sacra- 
menta desiderantes^ sed requiem lesu Christi distur- 
bare cupientes, scilicet Cain iniquitatem secum 
deferentes. Ostium itaque ecclesie preoccupant et 
circumdant, fratres inermes armis suis circumve- 
niunt. Et ut facilius eos evocent, datis in dolo mani- 
bus pacem eis promittunt. Exiit ad eos primus 
Mauritius^ qui fuerat advocatus eorum, nimium cre- 
dulus infidelibus, in quem statim irruentes, inter* 
iiciunt eum. Unde ceteri rebus certis territi, ad de- 
fendendum se preparant, sed facta mora diutina 
tandemque pace iurata, sigillatim ad eos exeunt. 
Quos perfidi comprehendentes, statim* in compedes 
et vincula deponunt, et omnem substantiam eorum 
et pecunias et equos diripientes, inter se dividunt. 
Et corpora interfectorum canibus corrodenda per 
campos proiciunt, ponenteSy sicut scriptum est, mor-^| 3^» 
iicinia servorum tuorum eseas volatilibus celi^ carnes 
sanctorum tuorum bestiis terre^ fundentes sanguinem 
ipsorum tamquam dquam^ et non eraty qui sepeliret. 
Quidam etiam ex eis abierunt ad aliud castrum, 
quod erat ad Palam, et ibi similia facere precipie- 
bant, et in via sacerdotem suum cum aliis interiicie' 
bant. 

Post hoc idem Sackalanenses abierunt in Ger-(6.) 
wam, et comprehendentes ibi Hebbum, qui erat 
advocatus eorum, et cum ceteris Danis reduxerunt 
eum in castrum suum, et crudeli martyrio crucia- 

•U) Ma(th. 8, 23. 24. 



186 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

verunt eum et alios, dilacerantes viscera eorum, et 
extrahentes cor Hebbi adhuc vivum de ventre suo, 
et assantes ad ignem et dividentes inter se comede* 
runt illud, ut fortes contra christianos efficer.entar) 
et corpora eorum canibus et volatilibus celi rodenda 
dederunt. 

(7.) Completo opere tam nefando, seniores de Vi- 
liende miserunt eodem die in Odempe, suadentes 
eis, ut et ipsi similia facerent. Et Tharbatensibus 
gladios sanguinolentos, quibus Theuthonicos inter* 
fecerant, et equos et vestes eorum^ pro signo mise- 
runt. At illi gaudentes, omnes verbum istud acce- 
perunt, et irruentes in fratres militie vinculaverunt 
eos, et lohannem, qui fuerat advocatus eorum^ 
interfecerunt, et servos eorum omnes. Et ex mer- 
catoribus quam plures percusserunt gladio, et ceteri 
latitantes evaserunt, quos postmodum in vincula 
proiecerunt, et omnia bona fratrum militie et aiio- 
rum Theuthonicorum et mercatorum rapientes, inter 
se diviserunt et corpora occisorum per campos in- 
humata relique runt, quorum anime cum Christo 
requiescant in pace. Erat eodem tempore in Thar- 
bata cum fratribus militie confrater eorum, sacerdos 
Hartwicus, quem locaverunt super bovem pinguissi- 
mum, eo quod ipse eque pinguis fuerit. Et educen- 
tes de castro, deorum suorum voluntatem sorte 
requirebant, quem eorum, videlicet sacerdotem an 
bovem, ad vicfimam eligerent. Et cecidit sors supejr 
bovem, et immolatus est in momento. Sacerdoteoi 
vero secundum deorum voluntatem vite reservave- 
runt, recepto tamen vulnere magno, quod postea 
sanatum est. 

(8.) Tunc exivit verbum per totam Estoniam et Osi- 
liam, ut pugnarent contra Danos et Theuthonicos. 
Et eiecerunt nomen christianum de omnibus finibus 
suis. Ruthenos vero tam de Nogardia quam de 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 187 

Plescekowe sibi vocaverunt in auxilium, firmantes 
pacem cum eis, et locantes quosdam ex eis in Thar- 
bata, quosdam in Viliende, et alios in aliis castris, 
contra Theuthonicos et Latinos et omnes christianos 
pugnaturos, dividentes cum eis equos et pecunias 
et omnem substantiam fratrum militie, nec non et 
mercatorum, et omnia que rapuerunt, et munive- 
runt castra sua firmissime. Et edificaverunt pathe- 
rellos in omnibus castris, docentes ad invicem artem 
balistariam^ dividentes balistas fratrum militie quam 
plurimas inter se, quas rapuerant. Et receperunt 
uxores. suas, tempore christianitatis dimissas, et 
corpora mortuorum suorum in cemeteriis sepulta, 
de sepulcris effoderunt, et more paganorum pristino 
cremaverunt, et se et domos suas et castra lavan- 
tes aquis et scppis purgantes^ taliter baptismi sacra- 
menta de finibus suis omnino delere conabantur. 

Et miserunt Sackalanenses nuncios in Rigam,(9.) 
dicentes pacis quidem se reformationem diligere, 
sed numquam se deinceps fidem christianam, donec 
puer unius anni vel cubiti remaneret in terra, re- 
cepturos. Et requirebant pueros suos obsides, pro- 
mittentes se fratres militie, quos habebant in vinculis 
adhuc vivos, pro singulis obsidibus singuios fratres 
et mercatores restituere, quod et factum est. 

Fuerat eodem tempore mercator christianus in(10.) 
domo Estonis in Sackala, et cum omnes Theuthonici 
interficerentur, qui erant in terra, irruit eciam idem 
Esto super eundem hospitem suum, et interfecit 
eum. Quo facto, peperit uxor occisoris filium, et 
habebat idem puer in corpore suo vulnera recentia 
in omnibus locis, in quibus pater vulneraverat et 
necaverat innocentem, et similia per omnia vulne- 
ribus interfecti^ que tamen postea sanata fuerunt, 
et apparent cicatrices ad hunc diem. Et multi vi- 
dentes admirabantur, testimonium perhibentes et 



^ 



188 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

vindictam Dei probantes, nam et idem occisor ab 
exercitu christianorum statim interfectus est. 

(11.) Tunc innovata sunt bella in omnibus finibus 
Estonie. Nam Osiliani et maritimi et Warbolenses 
simul cum Gerwaneusibus et Wironensibus obsi- 
dione longa Danos in Revele obsederunt, donec Do- 
minus eos liberavit. Nam fatigati nimis in castro 
diuque Theuthonici cum Danis exiverunt ad eos, 
inferentes eis bellum, et convertit Deus Estones in 
fugam, et ceciderunt ex eis multi interfecti a chri- 
stianis, et ceteri fugerunt. Et tulerunt christiani 
boves et equos eorum/et spolia multa, laudantes 
Dominum, qui de tantis malis et hac vice eos libera- 

(12.) vit . Videntes eciam Letthi omnia mala, que cogi- 
tabant Estones adversus Lyvoniam, ceperunt ipsi 
statim movere bella cum Estonibus, et ibat Rameko 
cum suis et Warigerbe cum aliis Letthis in Ugau- 
niam.^ et despoliantes villas et captivantes homines 
et interficientes, spolia multa tulerunt. Et ilHs re- 
deuntibus^ alii iterum abierunt et similia mala fece- 
runt. Similiter Estones Letthos persequentes in 
Letthiam venerunt, et similia mala commiserunt. 

(13.) Post hoc eciam fratres militie abierunt in Ugau- 
niam, et villas quasdam depredanles et incendentes, 
Estonibus similia mala intulerunt, et redeuntes in 
Rigam revocaverunt viros ^piscopi simul et omnes 
Theuthonicos^ ut eis auxilium contra ferocitatem 
Estonum preberent. At illi omnes uno ore simul: 
Si volueritiSy inquiunt, ecclesie beate Marie et epi- 
scopo Rigensi suam tertiam partem in Estonia relin- 
quere^ et episcopo Hermanno suam tertiam partem 
liberam resiituere^ et vos tertia parte vestra contentt 
esscy libenter vobis auxilium prestabimus. Et pro- 
miserunt deinceps episcopis suas integras partes 
dimittere. Unde statim surrexerunt omnes viri ec- 
clesie, et convocaverunt de Lyvonibus suis et Letthis 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 189 

exercitum cum Rigensibus et fratribus militie, et. 
perrexerunt in Sackalam^ et mane facto apparue- 
runt iuxta castrum Viliende, et exiverunt Estones, 
et pugnaverunt cum eis usque ad horam tertiam^ et 
diverterunt ab eis dividentes exercitum ad omnes 
villas, et spoliaverunt terram, captivantes et inter- 
ficientes quos invenerunt, et convenerunt cum omni 
exercitu, reversique sunt in Lyvoniam ad castrum, 
quod est ad Palam, et triduo bellabant cum eis, et 
alii transierunt Palam, spoliantes et incendentes to- 
tam Nurmegunde, et interfecerunt ibi quam plures, 
et venientes ad suos, cum omni exercitu reversi 
sunt in Lyvoniam, et viros omnes, quos captivos 
duxerant, capite truncaveruntj ut fieret vindicta de 
previiricatoribus et in infidelibus illis nationibus. 
Et spolia dividentes coUaudabant eum, qui semper 
est benedictus. 

Annus erat pontificis vicesimus quintus, et non^ fXXVII.) 
dum requievit ecclesia a bellis. Nam redeunte epi- ^'^^^- 
scopo Bernhardo, qui primus erat Semigallorum 
episcopus, cum peregrinis multis de Theuthonia, 
. coUegerunt Sackalanenses et Ugaunienses cum ad- 
iacentibus provinciis exercitum magnum, et venien- 
tes ad Ymeram, terram Letthorum despoliaverunt, 
et multos ex Letthis interfecerunt, et mulieres capti- 
vas duxerunt, et dividentes exercitum suum per 
omnem provinciam, terram plaga magna percusse- 
runt. Nam alii in Tricatuam, et alii in Rosulam^ 
alii in Metsepole, alii in Thoreidam abierunt^ et in- 
venerunt viros et mulieres quam plures in omnibus 
villis, et interfecerunt multos ex eis, et alios capti- 
vos duxerunt^ et spolia multa tollentes, villas omnes 
et ecclesias ignibus tradiderunL Et post hoc in 
Lettegore collectionem exercitus sui cum omni ra- 
pina sua deposuerunt. Sequebatur autem Rameko 

14 



190 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

post tergum Estonum cum aliis Letthis paucis apud 
Urele^^, et casu quodam venit ad Waremarum, qui 
fuerat princeps Ruthenorum in Viliende, et occidit 
eum cum multis aliis Ruthenis, et Esionibus. Et 
toUentes arma et spolia multa reversi sunt in 
M^enden. 

Et innotuit sermo in Riga de omnibus malis Ly- 
vonibus et Letthis illatis, et fiieverunt et doluerunt 
omnes de confratribus suis occisis, et nuUam mo- 
ram facientes, sed statim panes et sacculos et pan- 
nas suas proicientes, tam equites quam pedites, 
fratres mihtie cum peregrinis et cum mercatoribus 
et Lyvonibus abierunt in Thoreidam. Et mittentes 
exploratores , invenerunt hostes a Ledegore iam 
divertisse, et secuti sunt eos nocte ac die. Unde 
labore nimio fessi, pedites omnes et alii quam plures 
reversi sunt in Rigam. Sed qui erant constantes 
corde ad faciendam vindictam contra nationes et ad 
ponendum se murum pro domo Domini, non abie- 
runt retrorsum. Inter quos erat lohannes, ecclesie 
beate Marie prepositus, Daniel sacerdos, Volquinus 
fratrum militie magister, qui et ceteros conforta- 
bant, animando et monendo eos, ut se fideles et 
fortes ad preliandum prelia Domini contra apostatas 
illos et audaces exhiberent. Et venerunt ad eos fra- 
tres militie de Sygewalde et de Wenden, et Lyvonuiu 
et^Letthorum magna multitudo, et sequebantur post 
hostes via, que est ad Coywam, hostes vero via alia, 

^ue ducit ad ecclesiam vicinam de Ymera, abierant. 
it in ecclesia nocte locantes equos suos, et alias 
nequitias suas ibidem exercentes, fruges et domos 
et omnia, que erant sacerdotis, vastantes et incen- 
dentes, mane facto processerunt ad Ymeram. Et 
factum est, cum iam ahqua pars exercitus pontem 

25) Orellen. 



HEINRICI CHROINICON LYVONIAE. 191 

Ymere transisset, repente christiani via.alia a col- 
laterali parte venerunt, et irruerunt per medium 
exercitum hostium, inferentes eis bellum, et occur- 
rerunt eis Estones fortissime. Sed exterrebat eos, 
qui quondam exterruit Philisteos, ut fugerent coram 
David, et commiserunt Theuthonici bellum cum eis, 
et terga verterunt Estones fugientes coram christia- 
nis. Et persequebantur eos, ventilantes et conver- 
tentes eos per viam qua veniebant, et interfecerunt 
quam plures ex eis. Alii alios sid pontem inseque- 
bantur, et per viam illam alios interiicientes, pugna- 
verunt cum eis ad pontem, ubi Theodericus frater 
militie, vir fortis et devotus, lancea vulneratus ceci- 
dit, et ceteri pontem transeuntes accesserunt ad 
eos. Sed ipsi, dimissis spohis omnibus et equis - 
suis, et captivis quibusdam interfectis, pedes fuge- 
runt ad silvas, et interfecti sunt ex eis sexcenti et 
plures, et alii in silvis interierunt, et alii in Coywa 
submersi sunt, et alii cum pudore reversi sunt in 
terram suam, ut verbum domi nuhciarent. Chri- 
stiani vero^ tam Theuthonici quam Ly vones et Letthi, 
toUentes spolia eorum et equos et boves equaliter 
inter se diviserunt, et captivos confratres suos^ tam 
viros quam mulieres, libertati pristine restituerunt, 
benedicentes et collaudantes eum, qui non solum 
hac vice, verum omni tempore pro eis pugnavit in 
Lyvonia, et gloriosam victoriam de gentibus aposta- 
tantibus semper concessit. 

Posteaquam iam Estones, a fide lesu Christi re<- (2.) 
cidivantes^ ad Ymeram sunt percussi, misit episco- 
pus Bernhardus per universam Lyvoniam et Let- 
thiam, convocans omnes, tam viros ecclesie quam 
fratres militie, cum Lyvonibus et Letthis, ut veniant 
omnes pugnaturi cum Estonibus. At illi fideliter 
omnes obediunt. Simul in unum conveniunt. Ad- 
sunt peregrini cum mercatoribus. Alii navigio in 

14* 



1 



192 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

Coywa, alii pedites, alii cum equis suis procedunt^ 
ad locuin orationis et colloquiomm cum octo mili- 
bus perveniunt. Celebratis orationum et colloquio- 
rum solempniis, in Estoniam festinant, castrum Vi- 
Aug.l.liende, quod ante decem annos a Theuthonicis fuerat 
expugnatum et fidei christiane subiugatum, iterum 
secundo iam impugnant, machinas minores et pa- 
therellos edificant, turrim ligneam fortissimam et 
altam erigunt, quam ad fossatum usque propellunt, 
ut castrum desubtus fodere valeant^ sed impediuntur 
quam plurimum a balistariis eorum, qui erant in 
castro, nam baiistas fratrum militie quam plures 
habebant in castro contra balistas christianorum, et 
patherellos et machinas edificaverunt contra machi- 
nas christianorum , pugnantes ad invicem diebus 
multis. Nam in Augusto ad vincula Petri facta est 
Aug. obsidio castri, et in assumptione beate Virginis de- 
*^' ficientes se tradiderunt. Cum enim esset calor ni- 
mius, et multitudo hominum et pecorum fuisset in 
castro, et iam fame et siti deficerent, facta est pesti- 
lentia magna pre fetore nimio interfectorum in 
castro, et ceperunt homines egrotare et mori, et 
non vaientes se defendere, ceteri qui adhuc reman- * 
serant, vivi tradiderunt se et omnia sua in manus 
christianorum, presertim cum viderent castrum a 
christianis iam alia vice.incensum, et summo iabore 
se et castrum defendisse. Et ideo facta pace cum 
christianis^ exiverunt de castro, recipientes iterum 
iugum discipline christiane^ et promiserunt se nun- 
quam deinceps fidei sacramenta apostatando violare, 
et de commissis satisfactionem rependere, et peper- 
cerunt eis fratres militie et Theuthonici omnes^ 
licet tam vitam quam bona cuncta perdiderunt. Ru- 
thenos vero, qui fuerant in castro, qui venerunt 
in auxilium apostatis, post expugnationem castri 
suspendit exercitus omnes ante castrum, ad terro- 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 193 

rem aliorum Ruthenorum. £t reformata pace per 
omnia^ christiani ad castrum se receperunt, et om- 
nia, que in castro fuerant, toUentes, et equos et 
pecora expellentes, equaliter inter se diviserunt, et 
homines in villas suas abire permiserunt, divisisque 
spoliis ad aliud castrum, quod est ad Palam, pro- 
cesserunt, bellum similiter eis inferentes.' At illi 
timentes expugnationem castri sui, et pestilentias 
et mortes, quales in priori castro fuerant, et similia 
mala, tradiderunt se quantocius in manus christia- 
norum, de vita sola et libertate supplicantes, et 
bona sua cuncta in manus exercitus dimittentes. Et 
concesserunt eis christiani vitam et libertatem^ et 
miserunt eos in villas suas^ tollentes spolia multa 
et cuncta, et equos et ov.es et boves, et omnia, que 
in castro fuerunt, et de duorum castrorum requisi- 
tione et de perverse gentis illius iterum subiuga- 
tione Deum collaudantes, cum gaudio magno reversi 
sunt in Lyvoniam. 

Missi quoque fuerant seniores Sackalanenses in (3.) 
Rusciam cum pecunia et muneribus multis^ si forte 
reges Ruthenorum sibi in auxilium contra Theutho- 
nicos et Latinos omnes possent evocare. Et misit 
rex de Susdalia^^ fratrem suum et exercitum mul- 
tum cum eo in auxilium Nogardensium^ et seque- 
bantur eum Nogardenses et rex de Plescekowe cum 
civibus suis, et erat exercitus circiter viginti milia. 
Et venerunt in Ugauniam prope Tarbatam, et mise- 
runt eis Tarbatenses munera magna, et fratres mi- 
litie et Theuthonicos, quos habebant apud se capti- 
vos^ tradiderunt in manus regis, et equos et balistas 
et alia multa^ petentes auxilium contra Latinos. Et 

26) Sasdalia Russiae proTincia est, Wlodomiriam habens ad orientem, 
et Rostoriam ab occidentem, Urbi primariae et proTinciae nomen 
idem. GRUB. MagnAs dux Susdaliae erat Georgius, frater eius 
laroslaTus. Cf. Bonnell 1. c. p. 41. 



194 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

locavit rex viros suos in castro, ut haberet domi- 
nium in Ugaunia et per totam Estoniam. £t abiit 
rex in Odempe, et similiter ibi faciebat. Et post 
hoc convertit exercitum suum versus Lyvoniam in 
Puydise, et sequebantur eum Ugaunenses, et maior 
erat exercitus. £t occurrerunt ei ibidem Osiliani, 
rogantes, quatinus exercitum suum convertat contra 
Danos in Reveles, ut victis Danis, faciiius Lyvonen- 
ses invadant, dicentes, in Riga multos esse pere- 
grinos qui sibi sint occurrere parati. £t audivit eos 
rex, et reversus est alia via cum exercitu in Sacka- 
lam, et inveniens totam Sackalam iam a Theutho- 
nicis subiugatam, et duo castra expugnata, et Ruthe- 
nos suos apud Viliende suspensos^ iratus est valde, 
et iram suam vindicans in Sackalanenses , terram 
ipsam percussit plaga magna, et omnes, qui evase- 
rant coram Theuthonicis, et a pestilentia magna^ 
que fuit in terra, ipse interfici decrevit, et alii per 
fugam in sylvas evaserunt. £t procedens in Gerwam 
cum exercitu suo magno, convocavit ad s& Gerwa- 
nenses et Wironenses et Warbolenses cum Osilianis. 
Et cum omnibus iilis obsedit castrum Danorum Lyn- 
danise, et pugnavit cum Danis ebdomadis quattuor, 
et non potuit capere eos, neque castrum eorum, eo 
quod balistarii muiti fuerint in castro et multos 
Ruthenorum et Estonum interficerent. Unde tandem 
confusus rex Susdalie cum omni exercitu suo rever- 
sus est in Rusciam. Fuerat autem exercitus ille 
magnus valde et fortis, et temptabat secundum ar- 
tem Theuthonicorum castrum capere Danorum, et 
jnon valebant. Sed destructa et despoliata provincia 
in circuitu, tandem redierunt in terram suam. 
(4.) Interim fratres militie et alii Theuthonici cum 
paucis obsederant castrum Tarbatense, et pugnabant 
cum eis diebus quinque. Et non valentes castrum 
tam forte cum paucis expugnare, terram in circuitu 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 195 

despoliabant, et cum omni rapina sua reversi sunt 
in Lyvoniam. Iterumque fratres militie coUigentes 
exeircijum intraverunt Estoniam, percusserunt Ger- 
wanenses plaga magna, eo quod cum Danis semper 
bella moverent, et interfecerunt et ceperunt multos 
ex eis, et spolia multa tollebant, et venerunt ad eos 
Gerwanenses in Keytis^^, promittentes Theuthonicis 
fidelitatem perpetuam et omnibus christianis. Unde 
statim exiverunt de finibus eorum, et cum omni 
preda redierunt in terram suam. 

Post hoc Nogardenses miserunt regem Wiesceka,(5.) 
qui quondam viros episcopi Rigensis mortificaverat 
in Kukenois, et dederuntei pecuniam, et viros ducen- 
tos secum, committentes ei dominium in Darbeta et 
in aliis provinciis, quas sibi posset subiugare. Et 
venit idem rex cum viris suis in Darbetam, et rece- 
perunt eum castrenses cum gaudio, ut fortiores 
contra Theuthonicos efficerentur, et dederunt ei tri- 
buta de circumiacentibus provinciis, et quicunque 
tributa non prebebant, exercitum contra eos direxit, 
et devastavit omnes terras sibi rebelles a Wayga 
usque ad Wironiam, a Wironia usque in Gerwam et 
in Sackalam, et fecit contra christianos mala omnia, 
que potuit. 

Celebrata dominice nativitatis solempnitate cogi-(6.) 
taverunt Rigenses obsidere castrum Tharbatense. 
Et convenerunt cum fratribus militie et peregrinis 
et cum Lyvonibus et Letthis aput Astigerwe, et 
habebant exercitum magnum. Et recordati sunt 
Danorum in longa tribulatione existentium^ contra 
quos pugnabant iam dudum omnes terre et gentes 
circumiacentes^ et, dimisso itinere in Darbeten, pro- 
fecti sunt cum omni exercitu in Hariam, et obsede- 
runt castrum Lone, pugnantes cum eis ebdomadis 

27) ut yidelur idem locus qui supra XXIV, 5, p. 169, Kettis vocatur. 



196 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

duabus, edificantes machinas et patherellos et tur- 
rim lijgneam fortissimam, quam ad castrum vicinius 
appellebant^ ut desubtus castrum fodere et de sum- 
mitate eos magis impugnare valerent. Et audientes 
Dani gavisi sunt, et veniebant ad eos gratias refe- 
rentes, eo quod miserti eorum venerint eis in auxi- 
lium. Post hoc autem multi a balistariis sunt inter- 
fecti, et a machinariis proiecti, et ceteri ceperunt 
graviter egrotare et mori. Insuper et fossores iam 
ad summitatem munitionis appropinquabant^ ut pu- 
tarent casti*enses se iam ad ima una cum fossato 
descendere. Unde tandem supplicabant exercitui, 
quatinus eis vitam et libertatem donarent. Et con- 
cesserunt eis vitam, et castrum incenderunt. Omnes 
vero equos et boves et pecora et substantiam et 
pecuniam et vestes et omnia, que fuerunt in castro, 
tollebant sibi Theuthonici, dividentes cum Lyvonibus 
et Letthis equaliter. Danis vero homines restitue- 
runt et in villas^suas liberos miserunt. Interim 
Theuthonici miserunt aliquos de exercitu suo ad 
alia tria castra minora circumadiacentia, commi- 
nantes eis belium, nisi tradant se in manus eorum. 
Et tradiderunt se tria illa castra adiacentia in manus 
Ri^ensium, mittentes eis tributa et waypas^ quam 
plures in eadem expeditione. Et reversus est exer- 
citus Rigensium in Gerwam, et abierunt quidam ad 
spoliandum provinciam. Et occurrerunt Gerwanen- 
ses et Wironenses, supplicantes de pace, promitten- 
tes deinceps se sacramenta fidei christiane non vio- 
lare. Etreformaveruntcum eis pacem, et receperunt 
eos ad gratiam, sumentes obsides ab eis, quos tamen 
Dani disturbabant postea, plurimum inferentes eis 
bellum, eo quod pacem a Rigensibus et christiani- 
tatis iugum receperaint. Et reversus est exercitus 

28) In lingua Ehstnica waip pannum crudum significat. 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 197 

Rigensis cum gaudio in Lyvoniam^ ooUaudans lesum 
Christum, qui semper eos sanos et incolumes de- f 
ducit et reducit in omnibus expeditionibus suis. 
Nuncii interim regum Ruthenorum erant in Riga^ 
rerum eventum expectantes et ammirantes quam 
plurimum^ eo quod Rigenses sine victoria nunquam 
reversi sunt inanes, eo quod sagitta lonathe nun- 
quam abiit retrorsum, nec declinavit clypeus eius in 
bello^ et gladius Saul non est reversus inanis^^, 
cum exercitus magni et fortes regum Ruthenorum 
nunquam unum castrum valeant expugnationibus 
suis fidei christiane subiugare. 

Annus erat consecrationis antistitis Alberti vige-(XXVlD.) 
simus sextus, et nondum ecclesia siluit a beliis. i^^"*- 
Nam rex Viesceke disturbabat cum Tarbatensibus 
omnem terram in circuitu, et ibant Letthi et Lyvo- 
nes sepius ad eos cum paucis, et non valebant eis 
nocere. Sed et fratres militie post pascha coliigentes Apr. 14. 
iterum exercitum, obsederunt Darbetam, et pugna- 
verunt diebus quinque cum eis, et non potuerunt 
pre paucitate suorum castrlim comprehendere, et 
spoliantes terram in circuitu, cum spoliis suis reversi 
sunt in Lyvoniam. 

Interim episcopus venerabilis Albertus rediit de 
Theuthonia cum peregrinis muitis et universo comi- 
tatu suo. Et venit cum eo frater ipsius, non minus 
venerabilis Hermannus episcopus, iam dudum eiiectus 
et consecratus episcopus in Estoniam, qui fuerat a 
rege Dacie ab episcopatu suo iam pluribus annis 
impeditus. Sed postquam rex Dacie in captivita- 
tem^® deductus est in Saxoniam^^ a Theuthonicis^ 
abiit episcopus predictus Rigensis cum eodem fratre 
suo ad regem, requirere voluntatem et consensum 

29) Cf. 2, Reg. J, 22. 30) 1223. Mai. 7. 31) in castrum 

Dannenberg. Gf. Usinger, Deutscb-Danische Geschichte, p. 297. 



1 



198 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

ipsius. Et plaouit regi ut iret in Lyvoniam, et de 
Lyvonia ad Estoniam in episcopatum ipsius. Qui 
cum venissent in Rigam^ cum gaudio magno recepti 
sunt a Rigensibus et ab universis, qui fuerunt in 
Lyvonia, et congaudebant omnes, et coUaudabant 
Deum, eo quod post mala plurima et bella tristia 
iterum expugnata est et requisita fere tota Estonia, 
preter unum castrum Darbatense, de quo remanebat 
ultio divina. 

(2.) Et convenerunt fratres militie cum episcopis 
eisdem et viris ecclesie, et cum Rigensibus cunctis 
super divisione provinciarum Estonie ad Rigam per- 
tinentium. Et dederunt episcopo Hermanno Ugau- 
niam cum provinciis suis, fratres vero militie Sacka- 
lam in sorte pro parte sua receperunt. Et ecclesie 
beate Marie in Riga et episcopo Rigensi Maritimam 
cum septem kilegundis^^ attribuerunt. Et audientes 
Maritimi quod ad ecciesiam Rigensem pertinerent, 
gavisi sunt valde, et tributa duorum annorum, que 
propter Danorum impugnationem negiexerant, in- 
tegraiiter soivebant. Ugaunenses quoque similiter 
de dominio episcopi Hermanni gaudebant, qui erat 
in Odempe, sed impediebat eos rex Viesceka cum 
Tarbatensibus suis, qui erat in laqueum et in diabo- 
lum magnum Sackaianensibus et aliis Estonibus 
kdiacentibus. 

(3.) Et miserant episcopi nuncios ad regem in Dar- 
betam, rogantes, ut recederet a rebellibus illis, qui 
erant in castro, qui baptismi sui sacramenta viola- 
verant, qui fidem lesu Christi reiciendo ad paganis- 
mum redierant^ qui fratres militie, confratres ac 
dominos suos^ alios interficiendo, aiios captivando, 
de terminis suis expulerant, qui vicinas. omnes pro- 
vincias ad fidem lesu Christi venientes despoliando 

32) i. e. provinciis; hodie tox Ehstnica kihhelkund parrochiam signi- 
ficat. 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 199 

cottidie vastaverant. Et nolebat rex ab eis recedere, 
eo quod Nogardenses et reges Ruthenorum sibi 
castrum ipsum cum adiacentibus terris perpetua 
donatione donaverint, et liberationem a Theuthoni- 
corum impugnatione promiserint. Et coliecti fue- 
rant in eodem castro cum rege eodem omnes male- 
fiei de pix>vinciis vicinis et de Sackala, qui fuerant 
traditores et interfectores fratrum suorum, fratrum 
militie et mercatorum, et malorum consiliorum in- 
ventores contra Lyvonensem ecclesiam. Quorum 
princeps ac dominus idem rex erat, quia et ipse 
radix antiqua malorum omnium in Lyvonia fuerat, 
qui pacem veri pacifici infringendo, ac omnium 
christianorum fideles sibi viros, contra Letthonum 
impugnationem a Rigensibus in auxilium missos, 
interfecit in dolo, diripiens omnia bona eorum. Hii 
ergo omnes, fiduciam habentes in castro suo supra- 
dicto tirmissimo, contempnebant pacem christiano- 
rum, et querebant mala cottidieNchristianis. Nam 
revera castrum ipsum firmius erat omnibus castris 
Estonie, quod fratres miiitie muitis iaboribus et ex- 
pensis antea firmaverant, et armis suis et baiistis 
repieverant, que omnia perfidi rapuerant. Insuper 
et rex ibidem sagittarios suos Ruthenos secum ha- 
bebat quam piures. Insuper et pathereiios, secun- 
dum artem Osiiianorum, et cetera instrumenta bei- 
iica preparabant. 

Erat itaque tunc Estiensis ecciesia muitis beiio- (4.) 
rum incommodis exposita, que fuit tamquam muiier 
pariens, que tristitiam et doiorem magnum habet^^, 
donec pariat. Cuius eciam partum draco persequi- 
tur^^, Behemoth videiicet iiie, qui fluvium absorbens 
fiduciam adhuc habet, quod lordanis influat in os 

33) Cf. Ev. loh. 16, 21. 34) Cf. Apoc. 12, 13: E( poslquam 

vidil draco quod proiectus esset in terram, persecutus est mutierem 
quae peperit mascutum. 



200 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

eius^^ De tantis igitur bellorum angustiis nuilo 
modo poterat ecclesia predicta liberari, que parvula 
fuit adhuc et infirma, nisi per Lyvonensem eccle- 
siam, que vera et prima semper mater ipsius fuerat 
per labores expugnationis, et que genuerat eam per 
lavacrum regenerationis in fide lesu Christi, licet 
plures sibi matres falso filiam hanc usurpantes, 
mentientes semper attraxerint, quarum una mater 
Ruthenica sterilis semper et infecunda, que non spe 
regenerationis in fide lesu Christi, sed spe tributo- 
rum et spoliorum terras sibi subiugare conatur. 
(5.) Ut ergo Lyvonensis ecciesia filiam suam Estien- 
sem ecciesiam, quam genuerat lesu Christo^ iibera- 
ret de presentibus maiis^ misit episcopus venerabiiis 
Rigensis et convocavit fratres miiitie, nec non et 
viros ecclesie cum peregrinis et mercatoribus et 
civibus Rigensibus et universis Lyvonibus et Let- 
this, indicens expeditionem cunctis ad Lyvonensem 
ecciesiam pertinentibus. Et fideiiter obedientes om- 
nes convenerunt cum exercitu suo aput stagnum 
Rastigerwe. convocantes secum episcopum venera- 
biiem predictum Rigensem, cum fratre suo non 
minus venerabiii, Hermanno episcopo, et cum uni- 
versis viris sacerdotibus ac miiitibus suis. Peractis- 
que coiioquiorum et orationum ibidem mysteriis, 
premittunt meiiores et fortiores de exercitu, ut, 
transeuntes Ugauniam nocte et die, sequenti mane 
vaieant castrum Darbatense preoccupare. Qui divi> 
dentes iterum acies suas, aiios ad impugnandum 
castrum preordinant, et aiios in Wironiam ad despo- 
iiandum adhuc rebelies dirigunt, qui post triduum 
oves et boves et cetera, que fuerunt exercitui ne- 
cessaria, reducunt abundanter. Episcopi vero cum 
peregrinis et omni muititudine sequentes, in die 

35) lob 40, 10. 18. 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 201 

assumptionis beate Virginis ad castrum perv eniunt. Aug. 
Eodem quippe die anno preterito castrum Viliende *^' 
captum est. Campos igitur tentoriis operiunt, castren- 
sibus beilum inferunt, machinas minores et pathe- 
rellos construunt, instrumenta bellica quam plurima 
preparant, propugnaculum sive turrim ligneam for- 
tissimam erigunt, quam de magnis et altissimis 
arboribus octo diebus artificiose eque altam castro 
preparaverant, viciniusque super fossatum appel- 
lunt, et statim desubtus terram fodere incipiunt. 
Ordinatur ad fodiendum noctem et diem medietas 
exercitus, ut alii fodiant, alii terram dilapsam ex- 
portent. Unde mane facto fossati magna pars de 
vallo dilabitur, et mox propugnaculum vicinius ad 
castrum apponunt. Mittuntur interim internuncii ad 
regem, sacerdotes et milites, viri honesti^ promit- 
titur ei via libera, ut exeat cum viris et equis et 
omnibus rebus suis^ si tantum recedat de castro et 
gentem iliam apostatricem derelinquat. Sed rex a 
Nogardensibus liberationem expectans, nullatenus 
se castrum derelinquere per tinaciter affirmat. Ve- 
niunt interim Rutheni spoliantes in provincia, defe- 
runtur rumores in tentoria, statimque Theuthonici 
parati venientes, eis occurrere volentes, campos 
petunt aiiosque in obsidione castri derelinquunt 
Non venientibus Ruthenis iterum ad castri rever- 
tuntur impugnationem, balistarum sagittis muitos 
in summitate munitionis vulnerant, et alios iactibus 
machinarum interficiunt, pathereiiis ferrum ignitum 
vei oiias igneas in castrum proiciunt. Terrores mnl- 
tos castrensibus incutiunt, eo quod aiii instrumenta, 
que ericios et porcos vocant, preparant, aiii iigno- 
rum strues comportant, aiii ignes apponunt, pugnan- 
tes in hunc modum diebus piurimis. Simiiiter et 
qui in castro erant, machinas et patherelios con- 
tra machinas christianorum construunt, sagittarios 



202 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

arcuum suorum et balistarios contra sagittas isto- 
rum dirigunt. Et fodientes per diem et noctem non 
quiescunt, unde turris magis appropinquat ad 
castrura. Nulla requies conceditur fessis, diebus 
pugnant, noctibus ludos et clamores exercent. Lyvo- 
nes cum Letthis concussione gladiorum cum clypeis 
conciamantes ; Theuthonici in tympanis et fistulis 
et ceteris instrumentis musicis, Rutheni cum suis 
instrumentis et clamoribus noctes omnes insomnes 
ducunt. Conveniunt itaque omnes christiani, con- 
silia querentes a Deo. Et inter eos erat Fridericus 
. dux, et Fredehelmus dux, et advocatus peregrino- 
rum nobiiis ac dives, qui dicebat: Oportety inquit, 
castrum istud violenter ascendendo comprehendi^ et 
vindictam de malefactoribus ad terrorem aliorum 
vindicari. In omnibus enim castris^ a Lyvonensibus 
hactenus expugnatis^ vitam semper et libertatem sem- 
per obtinuerunty et ideo ceteri nullos timores inde con- 
ceperunt. Nunc ergo^ quicunque de nostris castrum 
scandendo primus intraverity magnis eum honoribus 
exaltabimus^ et equos et captivum meliorem^ qui fuerit 
in castro^ illi dabimus^ preter regem^ quem in supremo 
ramo suspensum super omnes elevabimus. Placet 
omnibus consilium, vota vovent Domino et beate 
Virgini, statimque mane, celebratis missarum ^o- 
lempniis, pugna inchoatur. Fiunt comportationes 
lignorum, sed omnis labor frustratur, eo quod ad- 
huc tempus vindiete Dei non venit. Ad horam itaque 
nonam Estones in castro magnos iiicendunt ignes, 
foramen in munitione magnum aperiunt, de quo 
rotas ignibus impletas demittentes super turrim di- 
rigunt, magnasque lignorum strues superadiciunt. 
Sed fortes armati christianorum ignes diripiunt^ ro- 
tas destruunt, omnem flammarum impetum commi- 
nuunt, turrimque suam defendunt. Interim alii 
de exercitu ligna comportantes, pontem incendunt, 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 203 

contra quos Ruthcni cuncti ad portam concurrunt. 
lohannes vero de Appelderin^^^ frater episcopi, miles(6.) 
preciarus, ignem tollens in nianum suam, vallum 
primus scandere c^pit Cui servus ipsius, Petrus, 
statim secundus adfuit, et nulia mora interveniente, 
ad munitionem usque repente deveniunt. Quod vi- 
dentes aiii de exercitu, currunt omnes insequentes 
eos. Quid piura ? Festinat unusquisque, ut primus 
adseendat, ut lesu Christi sueque matris Marie gio- 
riam et iaudem exaitet, ut ipse iaudem et mercedem 
pro iabore suOi^ecipiat. Et adscendit — qui primus 
obvenerat, nescio, Deus scit — et sequebatur eum 
universa muititudo. Eievabat enim unusquisque con- 
socium suum desuper in castrum, et aiii ad foramen, 
per quod castrenses rotas cum ignibus emiserant, 
intraverunt, et primi sequentibus ioca preparabant, 
et giadiis et ianceis Estones de munitione effuga^ 
bant. Postquam igitur iam Theuthonici muiti vene* 
runt in castrum, sequuti sunt eos Letthi eciam et 
ex Lyvonibus quidam. Et statim ceperunt inter- 
ficere popuium, tam viros quam muiieres quasdam, 
et non pepercerunt eis, ut iam miiienarium nume- 
rum adimpierent. Rutheni vero, diutissime se de- 
fendentes, tandem victi sunt et desuper intra muni* 
tionem fugerunt, et inde extracti occisi sunt omnes, 
una cum rege circiter ducentos. Aiii quoque de 
exercitu circumdederunt undique castrum in circuitu, 
non sinentes effugere quemquam. Quicunque enim 
de castro descendens de intus evadere poterant, in 
manus iiiorum^ qui foris erant, incidebant. Ex on»- 
nibusitaque viris, qui in castro erant, remansit unus 
vivus tantum, qui fuerat magni regis de Susdalia 
vasaiius, missus a domino suo cum aiiis Ruthenis 
ad idem castrum. Hunc vestientes postea fratres 

36) Apeler a Bremerhaven ad meridiem. 



204 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

militie, remiserunt in Nogardiam et in Susdaiiam in 
equo bono, ut verbum, quod factum fuerat, dominis 
suis nunciaret Interfectis autem viris omnibus, 
' facta est exuitatio magna et ludus christianorum in 
tympanis et fistuiis et instrumentis musicis, eo quod 
vindictam vindicaverant de malefactoribus, et om- 
nes perfidos de Lyvonia et Estonia ibidem coliectos 
interfecerant. Post hoc tulerunt arma Ruthenorum, 
et vestes et equos et spolia cuncta, que fuerant in 
castro , et muiieres adhuc 'superfluas et parvuios^ 
et, incenso castro, statim sequenti |Ue cum gaudio 
magno reversi sunt in Lyvoniam, pro victoria sibi a 
Deo collata laudantes eum in ceium, quoniam bonus^ 
quoniam in secuium misericordia eius^^. Nogar- 
denses vero venerant cum exercitu magno in Ple- 
sceicowe, volentes castrum ab obsidione Theuthoni- 
corum liberare. Sed audientes, idem castrum iam 
captum virosque suos interfectos, cum dolore vehe- 
menti et indignatione reversi sunt in civitatem suam. 
(7.) Osiliani quoque Theodericum fratrem episcopi, 
liberatum a captivitate, remiserunt in ^yvoniam. 
Maritimi vero Rigam venientes, ad obedientiam epi- 
scopi redierunt, et censum duplicem, quem propter 
Danos duobus annis neglexerant, integraiiter per- 
solverunt, et fidelitatem perpetuam ecclesie Rigensi 
promittentes ad fidem christianam redierunt. Bimi- 
liter Warbolenses tributum et munera deferentes, 
per omnia se Rigensibus exhibebant. Sed Rigenses 
nichil certi de eis definientes, septem tantum pro- 
vincias in Maritima, quas omni iure semper posse- 
derant, indubitanter recipiebant. Nihil enim iuris 
Rigensibus in Maritimis unquam defuerat, que eX- 
pugnatione ad fidem christianam et baptismo et 
censu et obsidibus semper possederant, et regi Dacie 

37) Cf. Psalm. 105, 1. 



r 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 205 

nunquam obsides eiusdem Maritime reddiderant. 
Wyronenses quoque et Gerwanenses, audita castri 
Darbatensis expugnatione, Rigam venerunt, et equos 
et munera dominis attulerunt. 

Episcopus vero Hermannus abiit cum suis in(8.) 
Ugauniam/ et cepit castrum Odempe edificare, et 
locavit in eo viros nobiles et milites honestos, Engel- 
bertum videlicet, generum suum de Thysenhusen, 
et Theodericum fratrem suum, et Helmoldum de 
Luneburg, virum prudentem et nobilem, et lohan- 
nem de Dolen; donans unicuique eorum provinciam, 
id est kylegundam unam^ in feudo, et alios Theu- 
thonicos quam plures ad cohabitandum i« eodem 
castro recepit, ut et terrarm et castrum defendant de 
inimicis, et Estones subditos suos fidem docerent 
christianam. Estones vero, tamquam perfidos ad- 
huc, secum in castro cohabitare non permiserunt. 
Sacerdotes quoque idem episcopus secum vocavit in 
Ugauniam, et eis ecclesias in beneficio donavit, et 
eos annona et agris sufficienter dotavit. Estonibus 
quoque de decima, semper a Deo statuta, compe- 
tenter docendo proposuit^ et receperunt eam, et 
solvere ceperunt eam deinceps annuatim. Inde et 
sacerdotibus et vasallis suis necessaria dare et pro- 
missa solvere disposuit fideliter. Rotmarum eciam^ 
fratrem suum, prepositum instituit, locum sibi con- 
ventus in Darbete preordinans et villas viginti quat- 
tuor et reditus et agros sufficienter adscribens, 
canonicos regulares ibidem fieri disposuit, et cathe- 
dralem ecclesiam suam illam esse decrevit. 

Fratres autem militie abierunt in Sackalam, et (9.) 
bastrum Viliende possidentes, firmissime illud edifi- 
care ceperunt. Et sacerdotes in ecclesiis locantes, 
reditus eis tam in annona quam in agris suflScienbe^ 
adsignabant, et decimam ab Estonibus recipiebant. 
Insuper et satisfactiones plenas pro cunctis sibi 

15 



i 



206 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

ablatis et pro dampno sibi illato tam in Ugaunia 
quam in Sackala perceperunt tptaliter. Sed et Way- 
gam dividentes, medietatem ad Ugauniam attribue- 
runt^ et aiiam sibi medietatem cum Sackala et Nor- 
megunda et Mocha obtinuerunt. Miserunt et Rutheni 
de Nogardia et Piescekowe nuncios in Rigam, pe- 
tentes ea, que pacis sunt. Et receperunt eos Rigen- 
ses, facientes pacem cum eis, et tributum, quod 
semper habebant in Tolowa, eis restituentes. Let- 
thos vero de Toiowa Rigensis episcopus cum fratri- 
bus suis militie dividebat, et duas partes ^accipiens 
episcopus, tertiam fratribus militie reiinquebat. 

(XXIX.) Annus bisdecimus septimus antistitis extitit, et 
*^^^iam Lyvonum terra tranquiiia pace siiebat^^. Post- 
quam enim captum est castrum Tarbatense fortissi- 
mum, et Estones omnes et Rutheni simui cum rege 
sunt interfecti, cecidit timor Rigensium et Theutho- 
nicorum super omnes^ terras vicinas et super oipnes 
gentes, que erant in circuitu. Et miserunt omnes 
nuncios suos cum muneribus suis in Rigam, tam 
Rutheni quam Estones maritimi et Osiiiani^ Semi- 
gaili et Curones, nec non et Letthones, querentes 
pacem et societatem eorum, timentes ne sibi simiiia 
facerent, sicut Tarbatensibus intuierant. Et recepe- 
runt eos Rigenses dantes pacem omnibus, quicunque 
petebant ab eis, et siiuit terra in conspectu eorum. 
Et exiverunt Estones de castris suis, reedificantes 
viiias suas exustas et ecciesias suas, simiiiter et 
Lyvones nec non et Letthi- de iatibuiis siivarum 
egredientes, in quibus annis iam piurimis tempore 
beiiorum latitarunt, et rediit unusquisque in viliani 
suam et ad agros suos, et arabant et seminabant 
in securitate magna, quam ad quadraginta annos 

37) Lponum — silebal versus hexameter esl. 






I 



i 



HEINRICI CHRONICOIN LYVONIAE. 207 

ante noh habuerant, eo quod Letthones et alie gen- 
tes tam ante predicationem verbi Dei in Lyvonia 
quam post baptismum eorum nunquam dederunt eis 
requiem et securitatem. Nunc ergo quiescebant, 
gaudentes in agris et iaboribus suis^ et non erat, 
qui exterreret eos, et sapientes plenius de fide chri- 
stiana confessi sunt lesum Christum Dei fiiium, qui 
post tristia beiia et post muitorum interfectiones, 
et post pestiientias et maia muita tandem misertus 
est residuo popuio suo, tribuens eis pacem et se- 
curitatem. £t requievit omnis popuius post Domi- 
num^, benedicens ei, qui est benedictus in secuia. 

Eodem anno miserat venerabiiis Rigensis episco-(2.) 
pus Mauritium, sacerdotem suum, in curiam Roma- 
nam, petere sedis apostoiice iegatum in Lyvoniam. 
Et annuit summus pontifex, et misit venerabiiem 
Mutinensem episcopum^^, paiatii sui canceiiarium, 
cum eodem sacerdotein Lyvoniam, et venit cum 
famiiia sua et peregrinis et cum universo comitatu 
suo in Dunam. £t occurrerunt ei Rigenses, excipien- 
tes eum et cum gaudio magno deducentes eum in 
civitatem. Congaudebat simul et ipse, et' collaudabat 
lesum Christum, eo qiiod vineam Dei tam gioriose 
piantatam et ecciesiam fideiium sanguine muitorum 
irrigatam et tantam et in tantum dilatatam invenit^ 
ut ramos suos ad decem dietas usque in Revaiis ex- 
tenderet^^, vei aiia vra in Plescelcowe, vei iuxta Du- 
nam usque Gercelie totidem aiias dietas se diiataret, 
que et episcopatus quinque iam distinctos cum epi- 
scopis suis haberet. Et statim remisit nuncios suos 
in curiam Romanam, rerum veritatem summo pon- 
tifici rescribendo. 

38) Cr. 1. Reg 7, 2. 39) Wilhelmum, qui a. 1224. Dec. 31. ab 

Honorio III. legatus apostolicui» est nominatus. Cf. Strehlke, Re-' 
gesten Wilhelms yon Modena in Scriptor. Rerum Prussicarum II, 
p. 119. 40) Cf. Ezech. 17, 7. 

15* 



208 HElNRiCl CHRONICON LYVONIAE. 

(3.) Ipse vero circa noviter conversos sollicitus, Ly* 
vones et alios, qui erant in civitate, viros et mulie- 
res sepe convocando, verbum Dei sedulo ministravit, 
et indulgentias multas cum gaudio donavit. Post 
hoc Lyvones et alios, et Letthones et Estones, videre 
desiderans, abiit in Thoreidam, et fuit cum eo vene* 
rabilis Rigensis episcopus et lohahnes ecclesie beate 
Marie prepositus, et alii quam plures sapientes et 
discreti viri. Et primo venit in Kubbesele, Lyvoni- 
bus ibidem missarum ceiebrans solempnia, verbum- 
que salutis predicando, ut.eos in fide catholica for- 
tificaret. Ac deinde in Vitisele*** et in Letthegore 
idem faciebat. Et postea in Metsepoie et in Ydumea 
et in Letthia similiter faciendo, semen euangelicum 
cunctis seminavit, fructumque bonum referre doce- 
bat, fidemque christianam eis diligenter enodavit. 
Et tunc processit in Ugauniam, ibique ecclesiam 
fidelium tam Theuthohicorum quam et Estonum, et 
castrum Odempe novis habitatoribus inhabitatum 
invenit et firmiter edificatum, et benedixit Domi- 
num, eo quqd et in Estonia conventum invenit fide- 
lium. Et Estones instruendo in fide lesu Christi, 
Theuthonicosque fideliter exhortando, commonitos 
habebat, quatinus benigne commorantes, mala non 
suscitarent ad invicem, nec Theuthonici gravaminis 
alicuius iugum importabile neophytorum humeris 
imponerent, sed iugum Domini ieve ac suave, fidei- 
que semper docerent sacramenta. Et benedicens eis, 
profectus est in Sackaiam, ubi in prima parochia, 
quam invenit apud stagnum Worcegerwe, noviter 
conversos Estones devotissime docendo commone- 
bat, ne unquam a fide domini nostri lesu Christi 
discederent. Et inde procedebat in castrum Viliende, 
quod est fratrum militie, quod et ipsi iam tunc 

41) Idsel praedium? 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 209 

firmissiine edificaverant. Et exiverunt eciam ipsi, 
cum gaudio occurrentes apostolice sedis legato, et 
suscipientes eum in castrum et nunciantes ei omnia 
mala, que propter fidem christianam ibidem ab 
Estonibus perpessi sunt. Et convocavit Estones, 
viros et muiieres, ad ecciesias eorum, et abiit ad 
eos, et verbum exhortationis fideliter ministrando 
commonuit eos, ne deinceps tanta mala committen- 
tes, fidei sacramenta vioiare presumerent Similiter 
et fratribus militie doctrine sancte monita devotus 
ibidem impendens, docebat eos ne subditis suis, 
stuitis Estonibus iiiis, aut in decimis accipiendis aut 
in aliis quibuscunque causis nimium graves existe- 
rent, ne per talem occasionem iterum ad paganis- 
mum redire cogantur. Venerunt quoque ad eum 
ibidem nuncii Danorum de Revelis, excipientes eura 
cum gaudio, suas ei tribulationes et belia nuncian- 
tes. Similiter et Estonum nuncii de Maritima, qui 
cum Danis semper pugnabant, venerunt ad eum, 
o£Perentes ei terras ac provincias suas, sicut et Ri- 
geusibus semper ofiPerebant, tantum si defenderet 
eos a Danis et Osilianis. Et recepit eos. Post hoc 
reversus est in terram Letthorum, et in Tricatua 
convenerunt Letthi de tota provincia, que Toiowa 
vocatur, ad eum, quibus ipse verbum Dei predixit 
cum ietitia, et omnia fidei sacramenta diligenter 
exposuit. Et inde procedens in Wenden, a fratribus 
militie.et ab aliis Theuthonicis, ibidem habitantibus, 
devotissime receptus est^ et invenit ibi Wendorum 
et Letthorum maximam multitudinem. Unde mane 
facto, congregatis Letthis universis cum letitia letam 
eis domini lesu Christi doctrinam predicavit, et se- 
pius passionem eiusdem domini lesu commemorans, 
letos eosdem quam plurimum letificavit, fidemque 
eorum et constantiam commendans, eo quod sponte 
et absque uUa bellorum perturbatione fidem chri- 



' ■'■J 



210 HEIINRICI CHROINICOIN LYVONIAE. 

«tianam primo susceperunt, et postmodum nunquam 
more Lyvonum et Estonum baptismi sacramenta 
yiolaverunt, humiiitatem et patientiam eorum col- 
laudavit, qui nomen domini nostri lesu Christi ad 
Estones et ad alias gentes lete portantes, muitos de 
gente sua propter eandem fidem christianam occi- 
sos, in martyrum, ut credimus, consortium trans- 
miserunt. Wendis eciam doctrine suefideiia monita 
non subtraxit, nec non et dominis ipsorum fratribus 
miiitie, quantumvis subditis suis ieve semper iugum 
imponentes fideiiter cohabitarent, attentius iniunxit. 
Et post hoc in Sygewaide simiiia pietatis documenta 
ministrans, omni studio Lyvones, ne deinceps ne- 
giectis baptismi sui sacramentis ad paganismum 
redirent, admonuit. Et semper fratres miiitie, nec 
non etaiios Theuthonicos, in aliis provinciis colnmo- 
nitos habebat attentius, ut Lyvones et Letthos et 
alios neophytos^ docentes fidem christianam onus- 
que suave lesu Christi humeris eorum imponentes, 
tam in decimis quam in aiiis causis parcerent eis, 
ne gravati nimium ad infideiitatem redirent. Et con- 
Aug. summatis hisce omnibus, reversus est in Rigam. Et 
(4.)ibidem venerunt ad eum Theuthonici, Lyvones et 
Letthi, querentes iudicia super causis diversis. Et 
respondit unicuique secundum causam et querimo- 
niam ipsius, et causas muitorum et lites determi- 
navit^^ 

Audientes quoque Rutheni Nogardenses et alii 
de civitatibus aiiis apostoiice sedis in Riga iegatum. 
miserunt ad eum nuncios suos, petentes ab eo pacis 
iam dudum a Theuthonicis facte confirmationem. 
Et exaudivit eos in huiusmodi petitionibus, fidem 
eorum eciam muitis exhortationibus roborando, re- 
misitque omnes in terram suam cum gaudio. Venit 

42) Cf. Slrehlke .1. c. 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 211 

etiam Viesthardus Semigailorum princeps, vocatus 
ad eum, quem multis disceptationibus et sermonibus 
longis ad fidem in vitavit lesu Christi. Sed ille in- 
fidelitatis sue duritia verba salutis non intelligens, 
et nondum baptismum recipiens, sed iterum de fu- 
turo promittens, predicatorem domni iegati secum 
in Semigalliam admisit. Yenerunt itaque de omni- 
bus terris in circuitu videre legatum curie Romane^ 
inter quos erat eciam Wissewaldus rex de Gerceke, 
comes Burchardus, episcopi Danorum de Revalis, 
Osiliani quoque et Estones Maritimi, qui se in de- 
fensionem ipsius offerebant, promittentes se sacer- 
dotes cum omni iure christianorum recepturos, tan- 
tum ut ipsos ab impugnatione Danorum liberaret. 
Promisitque eis omnem iibertatem, et misit nuncios 
suos ad Danos et ad Osilianos, quatinus bella remo- 
ventes pacem ipsius acciperent et preceptis snis 
obedientes existerent. 

Ipse vero neophytos adhuc alios videre deside-(5.) 
rans, Lyvones in Holme visitavit, ibique celebratis 
missarum soiempniis seminatoque doctrine sancte . 
semine, in Ylieslcolam processit^ ubi primorum 
sanctorum episcoporum memoriam commemorans^ 
eciam illos Lyvones in Dei servitio confortavit. 
Deinde in Lennewarde et Aschrate non minus 'ab 
idolatria Lyvones revocans, cultum unius Dei dili- 
genter edocuit. Tandem in Kokenoyse similiter do- 
cumentorum sanctorum monita tam Theuthonicis 
quam Ruthenis et Letthis et Selonibus cohabitanti- 
bus fideliter impendit, commonendo semper Theu- 
thonicos, ne subditos suos gravaminibus aut ex- 
actionibus indebitis nimium lederent, sed fidem 
Christi sedulo docendo, consuetudines christianas 
inducerent et ritus paganorum abolerent^ et tam 
exemplis eorum bonis quam verbis eos instruere 
docerent. 



212 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

(6.) Reverso vero legato sedis apostolice rtirsus in 
Rigam, surgentes Theuthonici, qui erant in Oc)empe, 
tempore autumpnali cum omni comitatu suo ad 
vocationem seniorum Wironensium venerunt in Wi- 
roniam, et preoccupantes castra Wironie Danos ex- 
pellebant, dicentes terram ipsam primitus a Lyvo- 
nensibus vexillo beate Virginis ad fidem christianani 
subiugatam. Et ceperunt dominari in omnibus pro- 
vinciis et castris Wironie. Quo cognito, domnus 
iegatus idem convocavit ad se Theuthonicos eos- 
dem, et censura ecciesiastica compeiiebat eos ter- 
ram ipsam in protectionem summi pontificis re- 
signare, mittensque statim nuncios ad Danos in 
Revaiis, similiter compellebat et eos in manus suas 
resignare terram ipsam nec non et alias terras, de 
quibus contendebant Theuthonici cum Danis. 'Dani 
vero non audentes contra stimulum calcitrare^ pro- 
miserunt se curie Romane fideliter obedire, et re- 
signaverunt in manus nunciorum domni legati Wiro- 
niam, Gerwam, Hariam atque Maritimam, et litteras 
suas sigillatas in Rigam mittentes donationem ipsam 
confirmaverunt. Quo facto legatus idem viros suos, 
peregrinos et sacerdotes, mittens in Wironiam, 
Theuthonicos et Danos cunctos removit, habens 
terras ipsas in sua potestate. 
(7.) Post autem festum epiphanie, cum propter nives 
1226.^1- ggj^ yj^ gjj ji^ frigidis terris illis melior ad eun- 

^' 6*° dum^ abiit domnus legatus cum clericis et servis, 
assumens secum Semigallorum episcopum Lamber- 
tum, lohannem Rigensis ecclesie prepositum, cives 
quoque Rigenses et fratres quosdam militie cum 
pluribus aliis, et pertransiens Lyvoniam venit in 
Letthorum provinciam, et de Letthis in Sackalam, 
licet in magna corporis sui debilitate. £t requie- 
scens in Viliende duobus diebus, postea abiit in Ger* 
wam, et occurrerunt ei omnes Gerwanenses in villa 



/ 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 213 

Carethen, quibus ipse verbum Dei cum gaudio 
predixit, fidem instruendo catholicam in manusque 
summi pontificis eos coUigendo, processit ad pri- 
mum castrum Wironie, quod Agelinde vocatur, et 
ibi letissime et glorianter exceptus omnem eorum 
multitudinem convocavit, et monita salutaria vite 
eterne prebens, nomen aperuit eis lesu Christi. Et 
inde Tarwanpe procedens similia faciebat. Et vene- 
runt ibi Dani, sicut vocati fuerant. Et facta est pax 
inter Theuthonicos primo et Danos, deinde cum 
Estonibus de cunctis provinciis. Et post hoc pro- 
fectus est legatus idem in provinciam Tabellini, ubi 
seniores omnes Wironie convenerunt ad eum, au- 
dientes ab eo doctrinam et fidem christianam, et 
recepit eos omnes ad manum summi pontificis, et 
statuit ex eis seniores et iudices in omnibus provin- 
ciis suis, et tunc rediit in Tharwanpe. Et inde abiit 
ad castrum Danorum in Revelis, et eciam ibi re- 
ceptus est a Danis et Suecis et a cunctis ibi habi- 
tantibus in letitia. Et post hoc pueros obsides Wi- 
ronie cepit ab eis requirere, et nolebant eos reddere 
in manus ipsiiis, sed censura ecclesiastica perculsi 
tandem eos restituere cogebantur, et remisit eosdem 
obsides parentibus suis in Wironiam. Receperunt 
etiam Warbolenses pacem domni legati Romani^ et 
venerunt ad eum in Revelim. Sed ad instantem Da- 
norum petitionem reddidit eos Danis eisdem cum 
ceteris Harionensibus. Illam vero kiligundam, que 
Maritima vocatur, cum alia tota Maritima et Wiro- 
nia et Gerwa in summi pontificis Romani accepit 
potestatem. Congregati sunt eciam Estones Reve- 
lenses coram eo^ simul cum Danis, quibus ipse de* 
vote verba salutis eterne ministravit, et fideliter 
admonuit, ut benigne cohabitantes infidelitatis dein- 
ceps consilia devitarent. Perfectis vero his omni- 
bus, sacerdotes suos in Maritimam misit, et ipse per 



. 214 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

Sackalam reversus est in Rigam. Sacerdotes autem 
ipsi, Petrus videlicet Kakinwalde, cum confratre 
suo, alio sacerdote, abierunt in Sontagana^ et re- 
ceperunt eos Maritimi cum gaudio, et audiverunt 
ab eis verbum Dei, et baptizati sunt ab eis viri et 
mulieres et parvuli, qui remanserant ante non bapti- 
zati, tam in Sontagana quam in Maianpathe et Pae- 
halle. Et post hoc reversi sunt eciam ipsi gaudentes 
in Lyvoniam, de fidei propagatione Deum coUau- 
dantes. 

(8.) Reverso sedis apostolice legato rursus in Ri- 
gam*^, convenerunt ad eum episcopi, sacerdotes, 
clerici, fratres militie cum vasallis ecclesie civesque 
Rigenses. Et presentibus his omnibus in ecclesia 
beate Marie celebravit solempne concilium^^ in qua- 
dragesima Domini, propter Innocentii instituta^ ad 
memoriam revocando et nova quedam adiciendo, 
que novelle plantationis ecclesie necessaria vide^ 
bantur. Post hoc vero peractis cunctis et termina- 
tis, que ab ipso terminari poterant, et indulgentiis 
datis, valedicens cunctis et benedicens, reversus est 
ad naves, commendans Lyvoniam b^ate Dei geni- 
trici Marie, cum filio suo dilecto domino nostro lesu 
Christo, cui est honor et gloria in secula seculo- 
rum. Amen. 

Et memini et meminisse iuvat*^ Scis cetera mater 
Virgo Maria Dei. Tu miserere mei! 

(9.) Multa quidem et gloriosa contigerunt in Lyvo- 
nia tempore conversionis gentium ad fidem lesu 
Christi, que cuncta conscribi vel ad memoriam re- 
duci non possunt, ne legentibus existeret eciam 
tediosum. Sed hec paucula conscripta sunt ad lau- 
dem eiusdem domini nostri lesu Christi*^, qui fidem 

43) Ibi eum iam die 15. m. JVlartii a. 1226. offendimus. 44) Cf. 

Slrehlke 1. c. p. 121. 122. 45) Cf. Verg. Aeneid. I, 203. 

46) Cf. Ev. loh. 20, 30. 31. 



i 

I 

I I 

I 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 215 

et nomen suum portari vult ad omnes gentes, ipso 
cooperante et confirmante, per quem talia sunt ope- 
rata. Qui tot victorias magnas et gloriosas de paga- 
nis semper concessit suis in Lyvonia, et magis sem- 
per in paucitate virorum quam in multitudine^ et sue 
dilecte genitricis, cuius honori^ una cum filio suo, 
eodem domino nostro lesu Christo/omnes terre iste 
noviter con verse sunt adscripte ^''. Et ne laus ead^m, 
sibi de factis tam gloriosis debita, per negligentiam 
pigrorum oblivioni in posterum traderetur, placuit 
eam rogatu dominorum et sociorum humili scriptura 
conscribere et posteris relinquere, ut et ipsi laudem 
Deo tribuant et ponant in eo spem suam^^, et non 
obliviscantur operum Dei, et mandata eius exqui- 
rant*^. Nichil autem hic aliud superadditum est, 
nisi ea, que vidimus oculis nostris fere cuncta, et 
que non vidimus propriis oculis, ab illis intellexi- 
mus, qui viderunt et interfuerunt. Et non hec adu- 
iationis aut lucri temporalis gratia conscripsimus, 
sed potius in delictorum nostrorum remissionem ad 
laudem ipsius domini nostri lesu Christi et beate 
virginis Marie, genitricis eiusdem Domini, qui cum 
Patre et Spiritu sancto fuit semper, et est, et erit 
benedictus per omnia secula secuiorum. Amen. 

Bisdenus octavus sequitur huius presulis annus,^ (^^^'^ 
Hic erat ecclesia pace silente pia. 
Sedis apostolice legatus Lyvoniam derelinquens^ 
ad naves circa mare diu resedit^^, ventonum gra- 
tiam expectans. Et vidit subito redeuntes Osilianos 
a Suecia cum spoliis et captivis quam plurimis. Qui 
multas miserias et nequitias cum captivis et mulier- 

47) Cf. Arnold. Lubic. V, 30 (M. G. SS. XXI, 211). 48) Cf. 

Psalm. 72, 28. 49) Psalni. 118, 45. 50) Eum a die 28. m. 

Aprilis usque ad diem 23. m% Maii in Dunamuride, et 6. die lulii 
Wisby fuisse scimus. 



216 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

culis et virginibus exercere solebant omni tempore, 
iiludetites eas, et copulantes alias sibi in uxores, 
tres unusquisque vel duas vel plures, licitantes sibi 
iiiicita^ cum non sit coniunctio conveniens Christi 
cum Beiial^^, nec pagani copula congrua cum chri- 
stiana; quas et Curonibus et paganis aliis eciara 
vendere solebant. Intelligens ergo domnus legatus 
omnia mala, que fecerant in Suecia, ecclesiis vide- 
licet incensis et sacerdotibus interfectis et sacra- 
mentis delatis et violatis^ et similibus miseriis, con- 
doiuit captivis, orans ad Dominum^ ut fiat vindicta 
de malefactoribus. Veniensque in Gotlilandiam, 
verbum Dei seminavit, cunctis christiani nominis 

lui. signum sancte crucis exhibens in remissionem pec- 
catorum^ ad faciendam vindictam de perversis Osi- 
lianis. Obediunt Theuthonici, crucem recipiunt; 
Gothi rennuunt; Dani verbum t)ei non audiunt. 
Soii mercatores Theuthonici celestia sibi desiderant 
mercari, equos comparant^ arma preparant^ Rigam 
veniunt. Gaudent Rigenses, venientibus occurrunt. 
Gaudent et Lyvones Lettique et Estones baptizati, 
ut ad Osilianos non baptizatos deferant eciam no- 
men christianum. 

(2.) Hoc anno magisterlohannes^^, consocius domni 
legati, habuit in commissione terras, de quibus dis* 
cordia fuerat inter Theuthonicos et Danos^ Wiro- 
niam videiicet, Gerwam et Rotaliam. Interrupta 
itaque pace, idem magister lohannes cum Danis 
bellare cepit. Dani quoque, spoliantes Rotaliam et 
incendentes, muita spolia tulerunt, quos eciam servi 
magistri persequentes, quinquaginta ex eis occide- 
runt, et quinquaginta ex eis in castro Maianpata ob- 
sederunt. Sed post triduum miserti eorum, eo 
quod christiani essent^ dimiserunt eos. Misit eciam 

51) Gf. 2. CorinUi. 6, 15. 52) Erat capellanus Wilbelmi episcopi 
Mutinensis. 



k> 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 21t 

lcgatus Theuthonicos quam plurimos in Wironiam 
in auxilium eidem lohanni, tam contra Danorum 
quam contra sevitiam Osilianorum. Sed audientes 
Rigenses bella eorum, nuncios mittunt, pacem cum 
Danis faciunt, ut Osilianos magis impugnare valeant 
et fidem in gentibus dilatare. 

Consummatis itaque festis natalis et epiphanie(3.) 
Domini) nix tegit terras, et glacies undas, eo quod ^^^^- 
superficies abyssi constringitur, et aque durantur ^' 6*"* 
ut lapides^^, et fit giacies, et est via melior super 
terras et super aquas. Facta itaque via super mare^ 
statim Rigenses, sacri baptismi sui irrigatione gen- 
tes iilas Osilianas, que habitant in insuia maris, irri- 
gare cupientes, indicuiit expeditionem, convocantes 
omnes ad fluvium, qui Mater aquarum dicitur. Fa-laD.2o. 
biani autem et Sebastiani festo peracto, conveniunt 
omnes Theuthonici, Rigenses, Lyvones cum Letthis, 
et Estones, de cunctis provinciis suis, sequentes do- 
mjnum venerabilem Lyvonensem episcopum, cum 
quo simul adest Semigailorum episcopus, et magi- 
ster Yolquinus cum fratribus suis et peregrinis, de- 
ferentes secum cibos et arma sua. Et celebratis 
missarum solempniis procedunt in glacie versus Osi- 
liam. Erat enim exercitus magnus et fortis, habens 
viginti pene milia virorum, qui suas ordinantes 
acies, distincte cum vexillis propriis ambuiantes, et 
in equis et vehiculis suis glaciem maris calcantes^ 
sonitum tamquam tonitrui magni faciebant, ex coUi- 
sione armorum et vehiculorum concussione et motu 
strepituque virorum et equorum cadentium et ite- 
rum surgentium hac et illac super glaciem^ que 
plana erat tamquam vitrum, ex austraiibus et plu- 
viosis aquis^ que tunc inundaverant, et de gelu^ 
quod subsequebatur. Et magno labore mare transi- 

S3) Cf. lob 38, 30. 



218 HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 

verunt, donec tandem gaudentes ad litus Osilie de- 
venerunt. 
(4.) Die itaque iam nono venientes ad castrum Mone^^, 
nocte sola ibidem quiescere proponunt, habentes 
conflictum cum castrensibus, qui timentes bella im- 
minentia et balistarum iacula, recipiuntur in castri 
sui domicilia, mittentes nocte verba fraudibus plena 
' pontifici ceterisque senioribus exercitus, dicentes, 
' se fidem Christi et pacem recipere christianorum, 
ut, procedente exercitu, ipsi dampnum et belli de- 
trimentum inferant subsequentibus. Et volebat an- 
tistes cum ceteris senioribus conditiones recipere 
pacemque dare^ sed impediebant eos fraudes et sce- 
lera eorum, eo quod non sit sapientia, neque con- 
silium contra Dominum^^, qui consuetudines suas 
pravas derelinquere nolentes, et sanguinem christia- 
norum adhuc bibere sitientes^ et ceteras nequitias 
exercere cupientes, donum sacri baptismi suis pes- 
simis mentibus non meruerunt, ponentes spem Jn 
castri sui firmitate, et nolentes pacem et turpia que- 
que loquentes^ magis occidi quam baptizari merue- 
runt. Et quia pacem forte noluerunt, pax ab eis 
fugit et ultio sola venit. Primo itaque Theuthonici 
vallum petunt, castrum scandere sperant, sed repel- 
luntur ab illis, lapidum et lancearum leduntur icti- 
bus, unde tam arte quam nlarte pugnare coguntur. 
Machinas edificant, patherellis contra patherellos 
eorum lapides in castrum proiciunt^ porcum fingunt, 
sub quo castrum fodiunt, donec ad medium vallum 
perveniunt. Tunc, amoto porco, turrim ligneam for- 
tem ponunt in loco, super quam adscendunt armati 
fortes et balistarii, mittentes tela sua et spicula et 
lanceas super Osilianos et munitionem, Extra illi 
Febr. 3. lapides et iacula iactant super istos. Postquam sexta 

54) Mona hodie insula est, Osiliam attingens ad austrum, angusio 
frelo interiecto. GRIJB. .55) Prov. 21, 30. 



. HEINRICl CHRONICON LYVONIAE. 219 

dies illuxit, prima videlicet post festum purificatio- 
nis^ ne ipsa dies purificationis fieret non pura san- 
guine interfectorum , primo mane magis invaluit 
pugna, ut eciam ferro recurvo vel unco ferreo iam 
infigerent. munitione detrahentes singillatim ligna 
queque maxima, per que munitio tenebatur, ut ali- 
qua pars munitionis iam ad terram usque veniret. 
Gaudet exercitus christianorum, e^clamant, Deum 
exorant. Clamant et ilii, gaudentes in Tarapitha 
suo. lUi nemus, hii lesum invocant, in cuius no- 
mine ac laude fortiter adscendunt, ad summitatem 
valli perveniunt, fortissime et ab iilis repeiiuntur. 
Qui primus adscendit, muitarum iancearum ictibus 
ac iapidum tunsionibus premitur^ quoniam utique 
solus Deus inter tot hostes furentes iiiesum conser- 
vavit. Nam scandens sursum^ statim ab hostiii turba 
retruditur, et iterum et sepius scandens, totiens ab 
inimicis repeiiitur quoties ad aita conscendere niti- 
tur, donec tandem idem Theuthonus, ense suo iongo 
repeilens hastas hostiies^^, angeii Dei utique sub- 
ievatione supremam devenit in munitionem, que 
«uper hostium capita fuerat^ et, ne ianceis hostium 
lederetur, desubtus ciypeum iocavit sub pedibus, 
stansque super ciypeum soius pugnavit adhostes^'', 
donec Deus secundum misit et tertium. Tertius, 
heu, detrusus ab aito reiabitur. Duo nichiiominus 
contra muititudinem' hostium se defendunt, contra 
quos post tergum ex Osiiianis quinque super ean- 
dem conscendunt supremam munitionem, mittentes 
lanceas suas super eos, quorum primum, iancea 
repercussum, Tiieuthonus ense ferit, iiie cadendo 
perit^®; et aiii in fugam se convertunt. Aiii Theu- 
thonici subsequentes, fortiter adscendunt, ut primis 
in auxiiium veniant. Licet ab hostium ferocitate 

56) ense — hosiiies versum sapit hexametrum. 57) stansque — 

hosies est yersus hexametcr. 58) Theultionus — perii yersus. 



220 HEINRICI CHRONICON LYYONIAE. 

fortissime repellantur, et plures ex eis feriantur, 
vuineribus receptis, et alii interficianturj tameh in 
Domino confidentes, et magno labore multitudineiii 
hostium removentes^ tandem summitatem munitio- 
nis obtinuerunt. Erat itaque adscensus valde diffi- 
ciiis, eo quod mons altus erat et congelatus, et 
murus supra montem ex lapidibus tamquam glacies 
congelata^ ut pedem nusquam figere possent. Sed 
quidam per scalam, quidam per funem se detinen- 
tes, immo per angelum Domini sublevati §ursum 
perveniunt, liostiumque undique fugientium terga 
premunt. Vox exultationis et salutis^' christiano- 
rum! Vox in Rama! ploratus et ulutatus^^ confu- 
sionis et perditionis paganorum. Intrant in castrum 
et interficiunt populum. 

Parcere paganis non possunt Osilianis, 
Nam trucidant alios et capiunt alios. 
Lyvones cum Lettis circumeuntes castrum, nullum 
ex eis efi^ugere permittunt. Devictis hostibus, g^u- 
dent victores, Deo laudem canentes. Qui David a 
Philisteis semper defendit, liberat et ipse suos, 
victoriam dans de inimicis. Urbem capiunt, predam 
rapiunt, substantias, res eximias diripiunt, equos et 
pecora depellunt, quod residuum est, igne combu- 
runt. Castrum Osilianorum vorat ignis; sed chri- 
stiani spolia gaudentes diripiunt. 
(5.) Castro Monense in cinerem redacto, festinat 
exercitus ad aliud castrum, quod est in media Osi- 
lia, quod vocatur Waldia. Et est Waldia fortior 
urbs inter alias urbes Osilianorum, ad quam resedit 
exercitus, preparans instrumenta bellica, patherel- 
los videlicet et machinam magnam, et maximas 
arbores abiegnas et therebintliinas ad faciendam 
turrim contra munitionem castri. Lyvones vero, 

69) Cf. Psalm. 117, 15. 60) Cf. Ev. Matlh. 2, 18. 



HEINRICI CHRONICON LYVONIAE. 221 

Letthi et Estones, cum quibusdam eciam Theutho- 
nicis, circumeuntes ad omnes provincias, tulerunt 
equos et boves eximios et spolia multa, frumentum 
multum et similia, et villas igne combusserunt. 
Waldienses vero lapidum iacturas sustinere non va- 
lentes, pre multitudine populi, qui erant in castro, 
simul et balistarum non ferentes tela, nec non et 
instrumenta considerantes, que preparabantur, qui- 
bus facile erat capere castrum; timoreDei concepto, 
pacem petunt, terroremque forte habentes de Mo- 
nensibus occisis^ humiles se reddunt, pacifica verba 
loquuntur, sacri baptismatis sacramentum sibi dari 
suppliciter exposcunt. Gaudium hoc est christiano- 
rum. Laus canitur Domino^ et pax datur populo. 
Obsides requiruntur filii meliorum. Fiunt Osiliani 
Waldienses filii obedientie, qui quondam filii super- 
bie. Qui quondam lupus, modo fit agnus. Qui 
quondam persecutor christianorum, moda fit con- 
frater, pacem recipiens, obsides dare non contra- 
dicens, baptismi gratiam fideliter petens^ tributum 
perpetuum solvere non pertimescens. 

Dantur pueri nobilium, quorum primum vene- 
rabilis Rigensis episcopus cum gaudio et devotione 
magna catechizatum, sacro baptismatis fonte riga- 
vit, alii presbiteri alios rigaverunt, qui et in urbem 
cum gaudio ducuntur, ut Christum predicent, ut 
Tharaphitam, qui deus fuit Osilianorum, eiciant. 
Qui per medium castrum fontem consecrantes et 
dolium replentes, primo seniores et meliores cate- 
chizatos, deinde viros alios et mulieres baptizant et 
pueros. Et fit pressura maxima virorum et mulie- 
rum ac parvulorum clamantium: Festina me hapH- 
zarey a mane usque ad vesperam ; ut eciam ipsi pres- 
biteri, qui modo quinque, modo sex extiterant, pre 
labore baptizandi deficerent. Baptizantes itaque 

16 



222 HEINfUCl CHRONICON LYVONIAE. 

presbiteri cuin suminadevotioneinulta milia | 
rum, quos cum summo gaudio videbant ad bi 
sacramentum properare, gavisi sunt et ipsi, i 
tes eundem laborem in suorum remissionem 
torum. Et quod eodem die non potuerunt, s< 
et tertio consummaverunt His mysteriis i 
Waldia celebratis, venerunt nuncii, missi de 

- urbibus et kiligundis Osilie, querentes pai 
baptismi petentes sacramentum. Gaudet exi 
obsidibusque receptis pax datur et fraternu» 
Dicitur ut Suecos captivos restituant liberos 
diunt, restituere promittunt, presbiteros sec 
castra sua ducunt, qni Christum predicent, qi 
rapitha cum ceteris paganorum diis eiciant,^ 
pulum sacro baptismate tingant. Baptizant 
sacerdotes in omnibus castris Osilie populu 
versum utriusque sexus cum letitia magna, 
gaudio lacrymantes, eo quod Domino tot m 
nuerunt per lavacrum regenerationis, prolei 
tualem, Deo dilectam sponsam novam ex g( 
Gentes fonte rigant, fletibus ora rigant^*. 

(6.) Sic, sic Riga semper rigat gentes. Sic^' 
in medio nunc rigat Osiliam. Per lavacrui 
gans vitium, dans regna polorum. Altius ir 
donat et inferius. Hec dona Dei sunt gaudia 
Gloria Dei et domini nostri lesu Christi el 
Marie virginis servis suis Rigensibus in Osil 
deditgaudia! Vincere rebelles, baptizare sii 
venientes humiliter, obsides et tributa rt 
captivos omnes christiani nominis restituer 
victoria redire. Quod reges hactenus non 
runt, hec beata Virgo per servos suos R 
breviter et leniter ad honorem sui nominis ai 
vit. Quo completo, quo facto, populo v 
61) GenfeM — rigant Tereus. 62) Sic maris — et in/ 



1 



HEINRICl CHRONICON LYVONIAE. 223 

cuncto baptizato, Tharaphita eiecto, Pharaone sub- 
merso, captivis liberatis^ redite cum gaudio Ri- 
genses. 

Vos semper sequitur victoria clara triumphi, 
Gloria sit Domino, laus super astra Deo. 

FINIS. 









^ 



^y.^/j^^^eJ 0Jc^Mj.(Uj '^ 



Die Natioualitat des Chronisten fleinrich von Lett 
land [Heinrich von Lon] und sein Lebensgang. 



Von Friedrich von Keussler. 



In einer Abhandlung iibfir die Chronik Heinrichs von Lett- 
land^) hat N. J. Kiprianowitsch an mehreren Stellen gegen meine, 
in der Preisschrift : ^Der Ausgang der ersten russischen Herr- 
schaft in den gegenwartigen. Ostseeprovinzen im XIII. Jahr- 
hundert***) ausgesprochenen Xusserungen beziiglich der Natio- 
nalit^lt dieses Chronisten sich gewandt. Kiprianowitschs Binw?lnde 
haben mich zu einer Erwiderung veranlasst, welche ich in den Sit- 
zungsberichten der Gelehrten Estnischen Gesellschaft zu Dorpat 
1906*) veroffentlicht habe. Dort habe ich u. a.. dargelegt, warum an 
der deutschen Abstammung Heinrichs nicht gezweifelt werden 
diirfe, zugleich aber auch betont, dass fiir sie kein strikter Be- 
weis erbracht werden kdnne. Fur Leser, denen die Kontroversen 

1) JTHBOHCRafl xpoHHRa FeHpnxa JEaTkma. lOpLeBi. — Ha^B C^opHnna 
yneHo-JHTepaTypHaro 06ii;ecTBa npH EMnepaTopcROM^B E)pBeBCB0Mi yHHBepcn- 
TBT*. T. VI, 1903. (Separatabdruck.) _ 

2) Eine von der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften mit der 
Graf Uwarow-Pramie pramierte Abhandluug. Deutsche Ausgabe, St. Pe- 
tersburg 1897. Als Erganzung dient die andere Schrift : „Der Ausgang der 
ersten russ. Herrschaft . . . in der Beleuchtung des Herrn A. Ssapunow. 
Eine Entgegnung", St. Petersburg 1898. Kiprianowitsch hat die russische 
Ausgabe der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften : „OKOB?aHie nep- 
BOHaqaitnaro pyccKaro BJiaAHHeciBa" u. s. w. DeTep6ypri 1900) vorgelegen, 
woselbst S. 85 f. auch die Entgegnung enthalten ist. — An dieser Stelle 
seien einige Unrichtigkeiten und Druckfehler in beiden Schriften zurecht- 
gestellt. In der Schrift «Ausgang* muss es S. 49 in der Anmerkug auf 
aer 6. Zeile von unten beim Zitat der «Grenzen** Bielensteins 464 statt 
S. 474", S. 101 aiif der 5. Zeile von unten im Text Liven statt 
^Letten" heissen, in der „Entgegnung" S. 35 im Text auf der 5. Zeile von 
unten aus statt „auch", auf der letzten Zeile Unterbrechungen statt „Unter- 
snchungen" und S. 49 auf der 4. Zeile Wort statt „Werk*. Noch 
verweise ich auf die uachtraglich gebotene Notiz: «Tributpflicht Tolowas 
an die Pleskauer" und meine kritischen Bemerkungen beziiglich der „Auf- 
zeichnungen iiber den Martyrertod des heiligen Isidor und seiner 72 Ge- 
nossen** in den Sitzungsberichten der Gesellschaft fiir Gesch. u. Alt. 1908 
S. 35 (Riga 1909) und 1898 S. 139 f. (1899), sowie auf die beidrtn kleineu 
Arbeiten : „Zur Frage nach dem Ursprung des Namens „Lindanissa" in den 
~*tzungsberichten der Gelehrten Estn. Ges. 1904 S. XXII f. und Lyndanise 

i geschichtlicher Ortsname" in den Sitzungberichten der Gesellschaft 
• Gesch. u. Alt. 1903 S. 124. f. 

3) Dorpat 1906, S. 53 f.: „Zur Frage der Nationalitat des Chronisten 
inrich von Lettland**. S. 57 muss es zum Schluss Sateselc statt „SotekIe" 
ssen. 



<* 
/ ' 






t :•-. 




2 

uber die Nationalitjit des ChroDisten zu wenig bekannt sein 
sollteD, sei hier in Kiirze das Wichtigste aus der einschlagigen 
Literatur angegeben. Seine lettische Abstammung hat der sp9.ter 
zu nennende erste Herausgeber der Ghronik Joh. Dan. Gruber 
im Jahre 1740 im wesentlichen auf GruDd des Passus in 
XVI, 3: ^sacerdips ipsius* (d. h. des Bischofs Philipp vod 
Ratzeburg) et interpres, Heinricus de Lettis^ beliauptety daher 
er Ton Anfang an ganz allgemein „der Lette^ genannt zu wer- 
den pflegte. Eine Ausnahme macbte in letzterer Beziehung 
Fr. Konr. Gadebuech, von dem die Bezeichnung ^von Lettlaud^ 
herriihrt (^Abhandlung von Livlandischen Gesehichtsschreibern* 
S. 8, Riga 1772), ohne dass er dabei gegen Grubers Ansicht 
aufgetreten ware (in seiner ^LivlllDdischen Bibliothek^ Bd. U, 
S. 24, Ri§a 1777, bemerkt er hierzu ohne weitere Begrundung, 
er habe sich diese ^Freiheit* erlaubt) Fiir die deutsche Na- 
tionalit^t Heinricbs ist zuerst, und zwar mit voller Entschieden- 
heit, Paul Jordan im Jahre 1858 in der Zeitschrift ^lnland" 
Nr. 14 (S. 221 f.) eingetreten, indem er die AufiTassung Grubers 
und der spateren Bearbeiter und Herausgeber der Chronik, 
Joh. Gottfr. Arndt (1747) und A. Hansen (1853), widerlegte; 
und gleichzeitig (1858) erKlHrte G. v. Brevern in deu „Studien zur 
(JescMchte Liv-, Est- und Kurlands" Bd. I S. 87 Anm. 2, ohne 
die Begriindung hierfur zu bieten, dass er den ^Annalisten^ 
Heinrich ,.fiir einen echten Deutschen halte". In der Folgehat 
vor allem H. Hildebrand in seiner Monographie uber deu Chro- 
nisten sich mit andersartiger BegruDdung Jordan angeschlossen, 
wenn auch mit der Einscbraukung, dass er einen eigentlichen 
Beweis der deutschen Abkunft nicht anzuerkennen vermOchte. 
Ich meinerseits habe I. c die angeblich lettische Nationalit&t 
fur durch nichts bewiesen und die deutsche far im hOchsten 
Grade wahrscheiulich erklart *). Indem ich bei der Bertihrung 
der ausser von den genannten auch noch von anderen Autoren 
so oft behandelten Fragen auf Einzelheiten nicht eingehen wollte, 
habe ich besonders auf zweierlei aufmerksam gemacht. Erstens 
kdnne aus „de Lettis^ aus sprachlichen Gr^uden unradglich 
Heinrichs vermeintlicbe lettische Abstammung herausinterpretiert 
werden ; deno „de Lettis" diirfe einzig mit „von Lettland^ iiber- 
setzt werden. Zweitens lasse es sich schwerlich vorstellen, dass 
ein Mann von Heinrichs BilduDgsstande iu der ersten H&Ifte des 
dreizehDten Jahrhunderts ein Lette geweseu sein kdnnte. „Da 
wird man annehmcD miisseD, dass er schoD durch seine Geburt 



1) Inzwischen hat sich auch J. Krodsneeks dahin geaussert, daSw 
die Meinung iiber Heinrichs lettische Nationalitat jetzt wohl aufj^ 
miisse. Man konne aber auch nicht mit Sicherheit behaupten, dass ai 
Heinrich, und nicht ein anderer, unbekannter uamenloser Prieeter der ^ 
fasser derChronik sei(Latwijas wehsture 11, Biga [1920], S.24). (D. Be< 



einem Kulturvolk angehdrt hat, wie es zur angegebenen Zeit 
das deutsche gewesen ist. Und wenn Heinrich sich selbst zu 
den Deutscben rechnet (XXIII, 9), so muss das in diesem Zu" 
sammenhang gewiss von Bedeutung sein, obwohl es ebensbwenig, 
wie sein bekannter ganz entschiedener deutscher Standpunkt 
als Beweis gegen die fremde Abstammung gelten darf. Aber 
die Berechtigung fur die Behauptuug, dass Heinrich an der 
angegebenen Stelle eben im Gegensatz zu den Letten sich selbst 
zu den Deutschen ziblt, wird kein Unbefangener in Abrede 
stellen ktonen.." Des weiteren erinnere ich daran, was in 
XXni, 9 zuerst erz^hlt wird. Das christliche Heer habe sich, 
erfahren wir, in drei Scharen geteilt; von diesen seien die 
Liven zur Linken gezogen, die Esten zur Bechten, und als 
dritte Schar die Deutschen und Letten zusammeu. Dann heisst 
es bei der Schilderung des Kampfes beim Dorfe Karrada^), an 
dem nur Deutsche und Letten teilgenommen haben: ^Ex nostris 
vero ceciderunt duo, et ex Letthis duo, frater Bussini et frater 
Drivinalde de Astigerwe, comes iuvenis de familia episcopi 
milesque ducis unus.^ Hieran schliesse icb eine umstandliche 
Widerlegung der Eiuw^lnde des oben erwahnten russischen 
Historikers. 

Mittlerweile ist in die iiber eindreiviertel Jahrhundert alte 
Heinrich-Forschung durch den Herrn Stadtbibliothekar Nikolai 
Busch in Riga ein neues Moment hineingetragen worden, das 
in *der Tat geeignet erscheint, die Persdnlichkeit des Chronisten, 
namentlich seine Nationalitat und Herkunft, weit bestimmter 
aufzuhellen. Busch hat in einem Vortrage, den er am 18. Juni 
1912 auf dem Zweiten Baltischen Historikertag in Reval „Zur 
baltischen Vorgeschichte" speziell uber die einstige friiheste 
Besiedelung in den gegenwartigen Ostseeprovinzen gehalten hat, 
sich nebeiibei auch mit Heinrich von Lettland befasst und ihn 
bei dieser Gelegenheit fiir identisch mit dem Priester Heinrich 
von Lon erklart, welcber dazu vielleicht ein naher Verwandter 
Bischof Alberts gewesen sei. Buschs tiberraschende Entdeckung 
wurde sogleich durch die Tagespresse in aller Kurze bekannt 
gegeben und hat zur Polge gehabt, dass der Chronist inzwischen 
in einigen kleineren Arbeiten (so von Dr. W. Neumann und 

1) Nachtraglich yerweise ich zu den Sitzungsber. der Gel. Estn. Ges. 

1905 S. 55 auf deii inzwischen erschienenen Artikel iiber die Anagrabungen 

bei „Essenburg-Karreda" in den Sitznngsberichten der Gesellschaft zur 

laltung Jerwscher Altertiimer fiir den Zeitraum 1904 — 11 (Dorpat 191^) 

47 f., wo die die Lokalitat betreffenden Fragen erortert werden; vergl. 

Pabst, Heirrichs von Lettland Livlandisclie Chronik . . . itbersetzt und 

iutert (Reval 1867) S. 159, Anm. 46. Es handelt sich um das grosse 

pf Carethen, das von Heinrich auch sonst erwahnt (XV, 7, XX, 6) und 

der Livlandischen Reimchronik Vers 1209 (Ausgabe von Leo Meyer, 

^rborn 1876) ^Karidal" genannt wird. 



/• 



K. Ton LOwis of Menar in den Sitzungsberichten der Gesell- 
achaft fur Gesch. u. Alt. 1912 S. 413 und 1913 S. 97) nicht, wie 
seither tiblich, als Heinrich von Lettland, sondern als Heinrich 
von Lon bezeichnet worden ist. Der Vortrag selbst wird leider 
nicht verdffentlicht werden, aber nach Buschs miindlichen An- 
gaben hat Dr. L. Arbusow jun. ira ^Dritteo Nachtrag** zur 
umfassenden Publikation seines unlaugst verstorbenen, um die 
baltische Geschichte hochverdienten Vaters Leonid Arbusow; 
„Livlands Geistlichkeit vom Ende des 12. his ins 16. Jahrhun- 
dert"^) einen Hinweis geboten. Sowohl den zwei an sich durf- 
tigen gedruckten Notizen, welche durch die, anderePragen be- 
treffenden literarischen Bemerkuugen vervoUstandigt sind, als 
auch einigen mir personlich in liebenswtirdiger Weise gemachten 
miindlichen Mitteilungen des Herrn N. Busch verdanke ich die 
Anregung zu nachfolgenden Ausfuhrungen, die im iibrigen auf 
eigenen Studien beruhen. 



Der Priester (sacerdos) Heinrich von Lon wird nur zweimal 
urkundlich erwahnt, und beide Male lediglich als Zeuge. Die 
eine Urkunde, in welcher Bischof Albert iiber die Aufnahme des 
Konvents der Rigaschen Kathedrale in den Pramonstratenser- 
orden urkundet, ist aus dem Kloster Kappenberg in Westfalen 
(Regierungsbezirk Miinster, uuweit Dortmund) vom 21.JDezefliber 
1210 datiert-). Die andere, undatierte Urkunde stammt offenbar 
aus dem Jahre 1211, und muss in Livland ausgefertigfc worden 
sein. Denn in ihr machen die damals in Livland weilenden 
Bischdfe Bernhard von Paderborn, Iso von Verden, Philipp von 
Ratzeburg und Theoderich von Leal, sowie der Rigasche Dom- 
propst Johannes und der Abt Bernhard von Diinamiinde einen 
Vergleich zwischen dem Orden und dem Bischof von Riga be- 
kannt '). Auf die Herkunft des in Rede stehenden Heinrich von 



1) Jahrbuch fiir Genealogie, Heraldik uud Sphra^stik Jahrgangl911, 
1912 und 1913. S. 79 und 126 (Mitau 1914). 

2) Im Livl. Urkundenbuch Bd. I, Nr. LVl ist die Datierung falsch, 
und die zweifellos richtige findet sich bei H. v. Bruiningk und N. Busch. 
Livlandiache Giiterurkunden Nr. 3 (Riga 1908); auch muss es bei Bunge 
in der Zeugenreihe heissen: „Heinricus sacerdos de Lon" (nicht „de Zen"), 
Vergleiche L. Arbusow, Jahrbuch u. s. w. 1901 S. 59 (Mitau 1902). 

3) tJber diese Urkunde habe ich bereits gehandelt im „Ausgang 
ersten ruas. IlerrHcliaft" S. 30 f.; Text in Bunges Urkundenbuch B' 
Nr. XXIII, emendiert in A. Bielensteins ^Grenzen des lettischen Y 
stammes und der lettischen Sprache in der (iegenwart und im 13. * 
hundert* S. 415 f. (St. Petersburg 1892). Unter den Zeugeu wird a 
fiihrt ,Heinricus sacerdos de Lon". Zu den von mir 1. c. gegebenen Bi 
kuugen ist nachzutragen der llinweis von N. Busch in den Si+^"* 



s 



■Mh^Ai 



5 

Lon und sein von N. Buscli vermutetes nahes Verwandtschafts- 
verhaltnis zu Bischof Albert will ich noch zum Schluss eingehen 
und erwahne furs erste, dass das Geschlecht von Lon in der 
Nahe des schon genannteu Pramonstrateuserklosters Kappenberg 
besitzlich war: so iibergab der ^Dynast Hermann von Lon'' im 
Jahre 1278 diesem Kloster das Patronat tiber die benachbarte 
Kirche zu Siidlohn^). Was nun die Berechtigung dafiir betriflft, 
den, wie wir sehenjedenfalls aus Niedersachsen herstammenden 
Priester Heinrich von Lon mit dem Chronigten Heinrich von 
Lettland zu identifizieren, so ist sie in der Gewissheit begriindet, 
mit welcher lctzterer vor Inehr denn drei Dezennien von Georg 
Berkholz in dem im Jahre 1259 in zwei Urkunden genannten 
Priester Heinrich von Papendorf (Heinricus. oder Hinricus ple- 
banus de Papendorpe) wiedererkannt worden ist^). 

G. Berkholz' Beweisfiihrung besteht in Folgendem: 
1259 im Juli (oder etwas spater) macht der Priester Heinrich 
von Papendorf, der mdglichst bald (quantocius) verhOrt worden 
ist, da er als ^chon sehr bejahrt und hinfallig (quia senex est 
valde et debilis) bezeichnet wird, unter Eid Aussagen iiber die 
Grenzen des erzbischoflichen und Ordensbesitzes in derGegend 
des Burtneek-Sees und der Salis. Er sei, heisst es in der einen 
Urkunde, als Augenzeuge zugegen gewesen, als das Land zwi- 
schen dem Bischof und dem Orden geteilt wurde, ja er selbst 
habe damals im Namen Bischof Alberts dem Orden den betref- 
fenden Landanteil iiberwiesen. Beziiglich seiner Person erfahren 
wir nach seinen eigenen Ausserungen aus der anderen Urkunde, 
dass er einige Zeit unter den Esten der Landschaft „Sontakela" 
(Sontagana nordlich von der Salis) Pfarrer gewesen sei, und er 

berichten a. d. J. 1897 S. 79 f. aaf eine vom Orden ausgestellte Gegen- 
urkunde, in der auch der Ordensmeister Volquin u. die Ordensbriider Jo- 
hannes capellanus, Rudigerus, Hermannus in der Zeu^enreihe genannt werden 
(Transsurot d. d. Marienburg 1393 Mai 29 im Staatsarchiv zu Konigsberg). 

1) Siehe „Die Bau- und Kunstdenkraaler von Westfalen", bearbeitet von 
A. Ludorff, Miinster seit 1885, speziell den Band des „Kreises Liidinghau- 
sen" (1893) S. 25; zur Orientierung dienen die beigefiigten Karten. Das 
Material fiir das Geschlecht der Lon und sei»en Landbesitz findet sich 
u. a. im «Westfalischen Urkundenbuch" (Miinster). 

2) Papendorf ist als Kirchspiel im Jahre 1326 nachweisbar, siehe C. E. 
Napiersky, Beitrage zur Geschichte der Kirchen und Prediger in Livland 
Heft, I, S. 54 (Riga 1843), vorher schon 1234. Es handelt sich um zwei 
in einander gesciialtete Urkunden-vom Jahre 1259, die in einemTranssumt, 
ftusgefertigt von einem Geistlichen des Erzbistnms Riga am 27. September 

336, enthalten, und pnbliziert sind von M. Perlbach in den «Urkunden des 
igaschen Kapitel-Archivs in der Fiirstlich Czartoryskischen Bibiiothek zu 
Crakau", Mitteilungen aus der Livl. Geschichte Bd. XIIT, S. 1 f., speziell 
. 20 f. (eine von M. Perlbach iibersehene Zeile ist aus dem Original des 
ranssumts nachgetragen in den Sitzungsberichten a. d. J. 1910, S. 3 f., 
io^a 1911). Dann folgt die Arbeit von G. Berkholz: «Vermischte Bemer- 
igen zu der vorstehenden Mitteilung Dr. Perlbachs" S. 24—48, 




habe mit den Liven, welche damals so weit und noch weiter 
nordw^rts wohnten, im Flusse ^Orwaguge" (dem nordlich von 
der Salis beim Gute Orrenhof mtindenden Flusschen Orra j5gi) 
Neunaugon mit SetzkOrben gefischt. Wichtig vor allem sind die, 
das vorher gemeldete in gewissem Sinne bestatigenden folgenden 
Aussagen, aus denen hervorgeht, dass Heinrich von Papendorf 
bei der friiheren Teilung, wie G. Berkholz sich ausdruckt, „so- 
zusagen als bischoflicher Landscheidungs-Kommissar^ t^tig ge- 
wesen ist. — Auf die bei der Grenzregulierung von 1259 eror- 
terten Einzelheiten braucht in diesem Zusammenhang nicht ein- 
gegangen zu werden, ebensowenig auf die Prage, ob es sich 
bei letzteren, wie Berkholz meint (und seine Anschauung hat 
gewiss ein weit grOsseres Mass von W ahrscheinlichkeit fiir sich), 
um die Teilung des Jahres 1224 (oder Anfang 1226), oder vielleicht 
um die vorhin schon erw&hnte fruhere Teilung von 1211 handelt^). 
Hier gentigt es, sich zu vergegenwartigen, dass der im Jahre 
1259 auf Befehl des Bigaschen Erzbischofs Albert Suerbeer 
vernommene, so sehr gealterte Priester Heinrich von Papendorf, 
wie Berkholz ihn weiter nennt, als einstiger „bischtJflicher Be- 
voIImHchtigter*' in Sachen der Landesscheidung keiner von den 
unbedeutenden Geistlichen in der Zeit Bischof Albert I. gewesen 
sein kann. Perner weist Berkholz auf die sehr beachtenswerte 
Tatsache hin, „ein wie eingehendes Interesse die Chronik 
Heinrichs von Lettland der Tatigkeit aller jener Geistlichen 
niederen Grades zuwendet, welchevon Bischof Albert zur Pflan- 
zung des Christentums unter Liven, Letten und Esten verwendet 
wurden. Gegen zwanzig solcher dienenden und missionierenden 



1) Berkholz hat die bekaunte Teilung der Landschaft Tolowa bei 
Heinrich XXVIII, 9 im Sinn, iiber die wir in Bunges Urkundenbnch die 
Urkunde Nr. LXX besitzen; iiber die letztere habe ich im ^Ausgang dei 
ersten russ. Herrschaft" mehrfach gehandelt (S. 57, 62, 69, ebenso im An- 
hang S. 111 f.: „Zur Geographie Alt-Livlands"). Den emendierten Text 
bieten Bielensteins ^Grenzen** S. 416. Ausser anderen Erwagungen wird 
fiir Berkholz in erster Linie der Umstand ausschlaggebend gewesen §ein, 
dass ein grosser Teil der 1269 genannten Ortschaften sogar in der Beihen- 
folge ihrer Aufzahlung mit den in der Urkunde von 1224 (oder Anfang 
1225) angegebenen iibereinstimmt, und dass es beziiglich deren namentlich 
heisst (Mitteilungen Bd. XHI S. 22): „Ttem [Hinricus] dixit, quod magister 
Rodolfus de Nu, qui tunc magister fuerat in Wenda, et frater Helmericus 
ipsum cum domino Theoderico de Rope induxerunt in bona, villas scilicet, 
que ante fratrum militie fuerant, et eo concambio receperunt, quod post- 
modutn cederent episcopo Alberto, quarum villarum nomina sunt hec.'' ^°* 
der hier genannte OrdeiisritterRudolt vonNu mit dem sonst bekannten 
densritter Rudolf ohne Beinamen identisch, so wiirde die Bezugnahme 
die Landesscheidung von 1224 (oder Anfang 1225) auch insofern zutre 
als ein solcher Ritter von 1211 bis 1217 „magister" in Segewold und 
1217 bis 1224 in der Tat „magister" in Wenden gewesen ist (J^hrbuch 1 
und 1908 S. 47). Hingegen wird in der hierselbst S. 1&3 f. Antr h 

zitierten Gegenurkunde wie in der Scheidungsurkunde von 12^^ T 



Priester werden uns an verschiedenen Stellen der Chronik vor- 
gefuhrt, manche derselben nur mit kurzer Erwahnung eines sie 
betreflfenden besonderen Ereignisses, andere dagegen in desto 
umstandlicheren Berichten iiber ihre Reisen, Verrichtungen und 
Erfolge".- Daher werde man schwerlich glauben wollen, dass der 
Priester Heinrich von Papendorf „im ganzen Umfange der Chronik 
unerw^hnt geblieben sei. Es gibt aber in derselben — und 
dieses ist der fur uns entscheidende Punkt — " heisst es, „nur 
einen Priester des Namens Heinrich, welcher ist Heinrich von 
Lettland, der Verfasser der Chronik selbst. Und so wird es 
im h5chsten Grade wahrscheinlich, dass auch der Heinrich der 
Urkunde von 1259 eine und dieselbe Person mit ihm sei**. Zur 
Bekraftigung dieser Annahme gereicht nach Berkholz uberdies 
der Umstand, „dass Heinrich der Chronist langere Zeit hindurch 
seinen Wohnsitz gerade in der nachsten Nahe der im Jah^re 1224 
zur Teilung kommenden Lamlschaft gehabt hat^, d. h. seit 1208 
unter den Letten an der Ymera (Sedde), wo wir ihn als Priester 
noch 1211 und 1214 [es sollte heissen, auch spHter] fslnden. 
Und zu allem Geltendgemachten gesellt sich noch das von 
Berkholz nicht herangezogene (unten in der Anm. zitierte) 
gewichtige Zeugnis beziiglich des Heinricus plebanus de Papen- 
dorpe: „qui vidit et interfuit, ubi et quando lactaest divisio inter 
episcopum et fratres ..." 

Unleugbar kommt der Berkholzschen Hypothese von der 
Identitat unseres Chronisten mit dem Priester Heinrich von 
Papendorf ein hohes Mass von Glaubwiirdigkeit, ja ^ast 
zweifellose Gewissheit" ^) zu, und sie hat inzwischen allgemeine 



schof Alberts Stiefbruder Theoderich als bischoflicher Prokarator genannt. 
SoUte dies der bischofliche Lehnsmann Theodorich von Eopa (Roop) vora 
Jahre 1259 gewesen sein (siehe Astaf von Transehe, Jahrbuch 1899 S. 4, 
Anm. 2), dann konnte an die Scheidung von 1211 gedacht werden, bei 
der iiberdies Henricus sacerdos de Lon nicht als Zeuge fungiert hat. Ande- 
rerseits wird in der Urkunde von 1224 (oder Anfang 1225) weder ein Prie- 
ster namens Heinrich, noch ein Theoderich genannt, obwohl als Zeugen 
andere geistliche und weltliche Personen aufgezahlt werden. Das schliesst 
jedoch die Mitwirkung des Heinrich von Papendorf und des Theoderich 
von Roop bei der Ausfiihrung der Landesscheidung nicht aus. ttbrigens 
bringt beziiglich des ersteren die erste Urkunde von 1259 zuvor die allge- 
mein gehaltene Wendung: ,qui vidit et interfuit, ubi et quando facta est 
divisio inter episcopum et fratres", und dann heisst es: „quoniam et ispe 
H. terrara, de qua agitur, nomine doraini Alberti fratribus assignavit*. — 
Bemerkt sei enalich, dass der Passus bei Heinrich XXVIII, 9 nur besagt, 
zwei Drittel der Landschaft Tolowa seien dera Bischof und ein Drittel dera 
Orden zugefallen. Alle Einzelheiten, also anch die bei derTeilung tatigen 
Personen, bleiben unerwahnt, und des Teilungsaktes von 1211 wird in diBr 
Chronik uberhaupt nicht gedacht."(Ausser XI, 3: De provinciis usw. D. Red.). 

1) Nach einer Ausserung H. J. Bothfiihrs, Sitzungsberichte der Ges. fiir 
esch. u. s. w. a» d. J. 1885 S. 95. 




8 __ 

Zustimmuufi; gefuuden. Hat man andererseits seither vergebens 
in den Urkunden aus der Zeit Bischof Alberts eine Brw^nuiig 
des Chronisten gesucht, so ist sie nunmehr, wie ich meine, von 
N. Busch in der Person des Heinrich von Lon gefunden worden, 
der in den beiden angegebenen Urkunden von 1210 und 1211/12 
als Zeuge genannt wird. Jedenfalls widerspricht nichts der 
Annahme, dass der Chronist der letzterw^hnte Geistliche 
gewesen sei und alles, was wir uber den Chronisten Heinrich 
und uber den im Jahre 1269 erwahnten Priester gleichen Na* 
mens wissen, lUsst sich ungesucht auch auf Heinrich von Lon 
beziehen. Das soU sogleich nachgewiesen werden. 



Unter der Voraussetzung, dass sowohl. die Berkholzsche 
als auch die Buschsche Annahme als zutreffend gelten durften 
mag mit Beriicksichtigung der schon erOrterten und einiger an- 
deren Materialien, welche anderwSrts bis jetzt noch nicht zur 
Verwendung gelangt sind, hier der Lebensgang des Chronisten 
in Kiirze skizziert werden. Besonders hervorgehoben seien die 
neuen Momente, wahrend das schon Bekannte in den Hinter- 
grund treten soU. Beziiglich der Literatur muss vor allem atif 
die wertvoUste zusammenfassende Arbeit iiber den Chronisten, 
auf Dr. Herm. BQldebrands „Chronik Heinrichs von Lettland^ ^), 
verwiesen werden. 

Als Geburtsjahr Heinrichs wird mit gewisser Sicherheit das 
Jahr 1187 anzusetzen sein, da seine Priesterweihe 1208 stattge- 
funden hat. Das in der Mitte des zwolften Jahrhunderts ent- 
standene „Decretum Gratiani" *), welches die kirchenrechtlichen 
Normen der Zeit enthalt, schreibt namlich fiir die Weihe zum 
Subdiakon, dem niedrigsten Priester, ein Alter von einundzwanzig 
Jahren, zum Diakon („si meretur") ein solches von sechsund- 
zwanzig vor, und bei dem grossen Bedarf an Geistlichen, den 
es in Livland zu Beginn des dreizehnten Jahrhunderts gegeben 
hat, werden wir schwerlich irregehen, wenn wir fur des Chro- 
nisten Priesterweihe das eben erreichte kanonische Alter von 
einundzwanzig Jahren in Anspruch nehmen. e Heinrichs Vorleben 
in seiner niedersachsischen Heimat ist unbekannt. Aber von dort. 
her ist er sehr wahrscheinlich im Priihjahr 1203, etwa wrzSEn^Wt»^ 
Jahre alt, im Gefolge Bischof Alberts nach einem anschaulich /"^ 
geschilderten Seegefecht mit den rauberischen Oselern iiber Wisby 
in Livland eiugetroffen (Heinr. VII, 1 bis 8), wie ja erst ^ 
diesem Zeitpunkt an die bis dahin selbst iiber hervorragei 
Eteignisse ziemlich knappen Angaben der Chronik „sich zu e^* 

^) Ein Beitrag zu Liylands Historiographie und Geschiehte. Dorpat x 
*) Ausgabe Lugduni MDLIX. Pars prima, distinctio LXXII. ^ 



">ir«r ^ r» -'" r- •■ I .m^miaimiaikmtt^ma^ili^^AmiU/iitm 



9 

r 

mehr zusammenhangenden, alles gleichmassiger ins Auge fassen- 
den Erzahlung erweitern". Seine Schulbildung, zu der schon 
in Deutschland der Grund gelegt worden sein mag, und die 
Vorbildung fiir den geistlichen Beruf erhielt er am Hofe Bischof 
Alberts, als dessen ^scolaris" er sich selbst bezeichnet (XI, 7), 
d. h. offeubar in dem erst zwei Jahre vorher gegriindeten Riga — 
vielleicht in der dortigen Domschule, sofern sie damals schon 
bestanden haben konnte^oder etwa iu einer Vorgangerin dieser 
sehr alten Anstalt^). Hinlanglich bekannt ist es, dass der Ghro- 
nist iiber eine fiir seine Zeit gewisa ganz anerkennenswerte 
Bildung, die sich u. a. auch auf die Kenntnis des klassischen 
Altertums erstreckte, verfugt hat. Was die Erlernung der 
SpracEen der Indigenen betrifft, unter denen er bis ans Ende 
als MissionSr und Seelsorger gewirkt hat, so hat er sich wohl 
schon als „scolaris'^ wenigstens die Elemente des Livischen und 
Lettischen angeeignjet, wahrend er spaterhin auch das Estnische 
gekannt hat. Es scheiDt sogar, dass dem Chronisten, wie leicht 
verstandlich, urspriinglich das Livische gelaufiger gewesen ist, 
als das Lettische, was gleichfalls gegen seine lettische Herkunft 
sprechen miisste; denn es fioden sich bei ihm weit mehr livische 
und estnische Ausdriicke, ah lettische, und fiir die Ortschaften 
und Pliiose, auch fiir den "Burtneek-See, braucht er dielivischen 
und nicht die lettischen Bezeichnungen, d. h. eben diejenigen 
Benennungen, welche die Deutschen bei den Liven, in deren 
Gebiet sie sich bekanntlich zuerst festsetzten, kennen gelernt 
haben'). 

Im Jahre 1208, im Friihling, wurde Heinrich zum Priester 
der Letten an der Ymera (Sedde) geweiht, wo er von nun an 

1) G. Schweder gibt in seiner Schrift: „Die alte Domschule und das 
daraus hervorgegangene Stadtgyranasium zu Kiga'^ (Riga 1910), in der die 
altere Domscnule („Klosterschule") eine hochst summarische Behandlung 
erfahren hat, das traditionelle Griindungsjahr 1211 an. Aber bei den ausserst 
diirftigen Nachrlchten, die wir fiir die alteste Zeit dieser Schule iiberhaupt 
besitzen, kann in Beriicksichtigung der Bezeichnung Heinrichs als „scolaris^ 
Bischof Alberts immerhin an die Moglichkeit ihres noch hoheren Alters 
(d. h. uber 1208 hinaus) gedacht werden. 

8) Bine Reihe von Beispielen gibt Graf 0. G. v. Sievers in seiner 

kleinen Schrift : „Die Lettenburg Autine und die Nationalitat des Chronisten 

Henricus de Lettis. Zwei Studien" (Riga 178). Das beigebrachte Material 

verdient durchaus Beachtung. Aber unbedingt zu weit geht Graf Sievers, 

wenn er es wahrscheinlich zu machen sucht, Heinrich habe «iiberhaupt 

^arnicht oder nur sehr wenig lettisch verstanden". Bedacht werden muss 

ach, dass Heinrich die livischen Benennungen in den Urkunden vorlagen, 

Ls er sein Geschichtswerk niederschrieb. Und dass er das (wie Graf Sievers 

eint, nicht riehtig angewandte, einzige lettische) Wort „draugs" nicht 

ittisch dekliniert, sondern die latinisierte Akkusativform gibt, wahrend er 

•vische und vielleicht auch estnische Worter mit nicht latinisierten Endungen 

etet, kann an sich nipht viel bedeuten. 



#■ 



10 

tiitig gewesen ist. Dort ward eogleich eine Kirche erbaut, die 
er zu Lehu bekam '). Auf daa vielseitige und erfolgreiche tuch- 
tige Wirken des Chronisten nicht bloss auf geistlichem Gebiet 
braucht hier nicht eingegangen zu werden, da es im allgemeinen 
zur Oeuuge dargelegt erscheint. Begegnet er uns in den sp^teren 
Jahren (seit 1216) so hllufig als umherziehender Missionar 
namentlich bei deu Esten, so ist gleichwohl Pr. Amelungs Be- 
hauptung, er habe seinen Pfarrsitz an der Ymera endgiiltig ver- 
lassen, als im August 1218 die Russen die dortige Kirche, wie 
auch die «DOrfer^^daselbst niedergebrannt hatten(XXII, 4) ^),unzu- 
treflFend: vielmehr wird der „Letthorum minister de Ymera" und 
^Letthorum de Ymera sacerdos^ noch im Friihjahr und Herbst 1220 
erwahnt (XXIV, 1 und XXIV, 5), und weiter ist im Winter 1S20/21 
vom „Letthorum adhuo sacerdos" die Rede (XXIV, 6). tJbri- 
gens sind „alle Dorfer und Kirchen" der Ymera-Letten und in 
den benachbarten Oebieten auch im Fruhjahr 1223 von denEsten 
eingeaschert worden, wobei allerdings der genaue Wortlaut es 
fraglich erscheinen lasst, ob gerade die Kirche der Ymera-Letten, 
falls sie in der Zwischenzeit aufs neue erbaut war, abermals 
niedergebrannt wurde (XXVJI, 1). Wie lange also Heinrich 
sein erstes Pfarramt innegehabt hat, lasst sich jedenfalls nicht 
mit Sicherheit feststelien. 

Als eine „bedeutsame Unterbrechung der Wirksamkeit'* des 
Lettenprie^ters hat Hildebrand Heinrichs von ihm nachgewiesene 
Reise iiber Deutschland nach Rom und seine Anwesenheit beim 
beriihmten Laterankouzil von 1215 bezeichnet. Nun ergibt eine 
Kombination der beiden Urkunden, in denen Heinrich von Lon 



1) Constracta ecclesia et in beneficio recepta, Heinr. XI, 7. Dass unter 
der Ymera die iSedde zq verstehen ist, welche vorrOsten her in den Bnrtneek- 
See fliesst, ist aufs neue von Th. Doebner zuerst in den Sjtzungsberichten 
a. d. J. 1912 (Riga 1913) S. 151 f. und dann weit eingehender in den 
„Baltischen Studien zur Archaologie und Geschichte. Arbeiten des Balti- 
schen Vorbereitenden Komitees fiir den XVI. Archaologischen Kongress in 
Pleskau 1914« (Riga 1914) S. 176 f. nachgewiesen worden. Nach Ed. Pabst, 
Heinrichs von Lettland Livl. Chronik S. 92 Anm. 16, ist die erwahnte 
Kirche, ein „Pfarrlehn", „etwa die zu Wohlfahrt" gewesen, was in der Ta t 
der Lage entsprechen diirfte (vergl. Pabst S. 229 Anm. 8). Indessen wird 
in den mittelalterlichen Quellen eine Kirche m Wohlfahrt (im Gegensatz 
zu derjenigen von Papendorf). soweit ich es habe ermitteln konnen, nicht 
angegeben, und sie ist nach C. Ed. Napiersky, Beitrage u. s. w. Heft I 
S. 75, erst „nach 1562 fundiert" worden Auch das benachbarte Ermes, in 
dessen Gegend gleicbfalls die Pfarrkirche Heinricus vermiitet worden :' ' 
ist als Kirchspiel erst in sehr viel spaterer Zeit nachweisbar. Si 
Napiersky 1. c. S. 76. 

2) „Die Lehrtatigkeit der livlandischen Geistlichkeit beim livl. La 
volk" in den Sitzungsberichten der Gel. Estn. Ges. zu Dorpat 1 
(Dorpat 1886) S. 175, speziell S. 178. Andere auf den Chronisten beziigli 
Ausfiihrungen des hypothesenreichen Aufsatzes lasse ich unberiickflich^ 



- ~^.— •-— -I 



kMhMiiaM«#a 



mm 



11 



als Zeuge aufgefiihrt wird, mit den Angaben der Chronik einige 
biographische Einzelheiten aus der friiheren Zeit, welche im 
Zusammenhang mit bedeutsameren Dingen zugleich den Anspruch 
auf ein weitergehendes Interesse erheben diirfen. Im Priih- 
jahr 1210 wird Heinrich den Bischof Albert zum ersten Mal 
nach Deutschland begleitet haben (dafiir sprS-che wohl auch die 
eingehendere Darstellung des Seekampfes mit deu Kuren und 
der erfolgreichen Kreuzzugspredtigt Alberts in Deutschland. XIV, 1 
und XIV, 4) und vielleicht sogar nach Eom, wo im Oktober 
desselben Jahres mit dem Bischof der Ordensmeister Volquin 
bei Papst Innocenz 111. geweilt hat (XV, 2). Bischof Albert 
befand sich auf der Heimreise, als er am 21. Dezember 1210 in 
Kappenberg in Westfalen iiber die Aufnahme des Rigaschen 
Domstifts in den Prtoonstratenserorden die Urkunde ausstellter 
in welcher „Henricus sacerdos de Lpn** als Zeuge fungiert, und 
kehrte erst im Sommer 1211 nach Livland zuriick (XV, 2). In 
Rom aber ist, wie der Chronist berichtet, vor dem Papste 
und mit dessen Mitwirkung zwischen dem Bischof und dem 
Ordensmeister Volquin u. a. iiber eine Teilung des livischen und 
lettischen Gebietes verhandelt worden. Die Bedeutung der 
einschl^gigen BuUen, beide datiert aus dem Lateran vom 20. Ok- 
tober 1210^ hat Hildebrand in einem anderen Zusammenhang 
erdrtert^). Die Bullen sind, wie wir erfahren, bereits vor der 
Abreise des Bischofs aus Deutschland, d. h. im Winter 1210/11, 
oflFenbar aus dem (Jrunde, weil man in dieser Jahreszeit die 
Seereise nicht ausfiihren konnte, auf dem Landwege durch 
Preussen nach Livland geschickt worden (XV, 2). Warum das 
geschah, und ob Heinrich- nicht vielleicht selbst zu den tJber- 
bringern der wichtigen papstlichen Entscheidungen gehdrt hat, 
soll sogleich untersucht werden. J^unachst sei festgestellt, dass 
er in der Chronik in den Jahren 12139 bis 1211 nicht hervortritt, 
wohl aber im Sommer 1212 (XVI, 3), dann weiter im Winter 
1212/13 (XVII, 6) u. s. w. Das entsprache der Abwesenhcit 
des Chroniston aus' Livland spatestens bis zur Rtickkehr des 
Bischofs im Sommer 1211. Und was Papst Innocenz III. in den 
wichtigen Entscheidungen beziiglich des gegenwartigen und noch 
zu erwerbenden Besitzstandes verfiigt hatte, ist zur Ausfuhrung 
gelangt durch jene Urkunde iiber die Landesteilung vom 
Jahre 1211, in welcher „Henricus sacerdos de Lon" abermals 
als Zeuge genannt wird, und die, wie wir sehen, in Livland 
ausgestellt ist. 



1) 1. c. S. 73 f. LivlandischesUrkundenbuchBd. I Nr. XVI und XVII; 
vergleiche G. P. v. Bunge, Liv-, Bst- und Kurlandische Urkunden-Regesten 
Dis zum Jahre 1300 (Leipzig 1881) S. 6. 




« 

Die Tatsache, dass die papstlichen Urkunden vom 20. Ok- 
tober 1210 im folgenden Winter durch Preussen nach Livland 
gesandt wurden, verdient in mehrfacher Beziehung Beachtung. 
Sie beansprucht zuvOrderst ein besonderes kulturgeschichtliches 
Interesse als erstes Beispiel einer direkten Verbindung zwischen 
Deutschland und Livlana durch das noch heidnische, erst spater 
kolonisierte preussische Gebiet; erst aus dem Winter 1219/20 
erfahren wir, dass Bischof Albert in entgegengesetzter Richtung, 
d. h. aus Livland tiber Kurland und Samland, eine Botschaft 
nach Deutschland geschickt habe (XXIU, 11). Der Grund, die 
eben erwirkten Bullen mdglichst bald auf dem zum ersten Mal 
gewahlten, gewiss sehr schwierigen direkteu Landwege znr ent- 
legenen Kolonie an der Duna gelangen zu lassen, ist allem 
Anscheine nach folgenden Umstanden zu entnehmen. EineAus- 
breitung des Bistums Riga iiber das Liven- und Lettenland 
hinaus war bei den Verhandlungen in Rom Biscbof Albert seinen 
Wunschen zuwider von Papst Innocenz III. nicht zugestanden, 
hingegen dem Orden ein vom Bischof unabhangiges Eroberungs- 
recht in den anderen Gebieten, so in Estland, ausdriicklich zuer- 
kannt worden. Da jedoch Albert kraft papstlicher Autoritat 
die Errichtung neuer Bistiimer zukam, beeilte er sich, von diesem 
Eechte in dem noch nicht eroberten Estland Gebrauch zu 
machen ') : so wurde denn in der Tat von ihm nach seiner Riick- 
kehr nach Livland im Soramer 1211 „ohne Zweifel"*) unter der 
Assistenz der Bischdfe Yso von Verden, Philipp von Ratzeburg 
und Bernhard von Paderborn der erste Abt des Cistercienser- 
klosters zu Diinamiinde Theoderich zum Bischof von ganz 
Estland, wie von ihrn andererseits der bekannte Ritter und 
Monch Bernhard zur Lippe als Theodorichs Nachfolger zumAbt 
geweiht^). AUes das muss schon vor langerer Zeit vorbereitet 
worden sein. Die fiir die Bischofsweihe erforderlichen Assistenten*) 
waren im Jahre 1210 fur die in Begleitung Alberts 1211 ausge- 
fiihrte Pilgerreise nach Livland gewonnen (XIV, 4 und XV, 2); 
was Bernhard zur Lippe betrifift, so wird er in der Chronik erst 
in dem Abschuitt des Jahres 1211 (XV, 2) und nicht 1210 
genannt, kann aber schon zu den vielen anderen Personen gehdrt 
haben, welche damals zur Pilgerfahrt nach Livland „fiir das fol- 

^) Vergleiche Hildebrand, naTnentlich S. 75 f. und S. 85. 

2) F. G. V. Bunge, Livland die Wiege der deutschen Weihbischofe 

(Leipzig 1875) S. 16. 

8) Baron R. v. ToU und Ph. Schwartz, Chronologie der Ordensmei 
ilber Livland u. s. w. (Riga 1879) S. 214, und Keussler, „Ausgang 
ersten russ. Herrschaft" §. 84. 

4) Nach kanonischem Recht bedurfte es iibrigens bloss zweier Bisc 
als Assistenten; siehe M. Buchberger, Kirchliches Handlexikon Bd 
(Munchen 1907) S. 658. 



N 



nrir ■ ■^■aaiajMi^.a^^fa» 



— ^ - _^..— — —^,,— ^i^— MM— 



13 

gende Jahr sich fertig machten"^, was jedenfalls bald nach 
Erlass der Bullen vom 20. Oktober 1210 anzunehmen ist*). Bei 
Beriicksichtigung aller in Betracht kommenden Einzelheiten 
ergibt sich mithin das zusammenfassende Gesamtbild : Bereits im 
Jahre 1210 wird Bischof Albert den Plan gefasst haben, 
Theoderich zum Bischof von Estland, und zu dessen Nachfolger 
als Abt den Monch des westfalischen Oistercienserklosters 
Marienfeld Bernhard zur Lippe zu erheben. Wie er die drei 
Bischofe fiir den angegebenen Zweck zur Pilgerfahrt nach Liv- 
land bewogen hatte, machte er iiberdies Bernhard zur Lippe 
zur (Jbernahme des Amtes eines Abts von Diinamiinde willig^). 
Auch erfolgte nach ]&rlangung der papstlichen BuUen die 
Absendung der Boten auf dem^^Landwege iiber Preussen. Diese 
waren indessen nicht nur die Uberbringer der BuUen, sondern 
wahrscheinlicherweise auch der Kunde von der bevorstehenden 
Brhebung Theoderichs zum Bischof und von der Bereitwilligkeit 
Bernhards zur Lippe, Theoderichs Nachfolger im Diinamiinder 
Kloster zu werden, — daher zuerst seine Wahl durch den dor- 
tigen MOnchskonvent vorzunehmen war. AUerdings musste nach 
den Ordensregeln der Cistercienser eine Abtwahl unter der Lei- 
tung des Vaterabts, d. h. des Abts des Mutterklosters, voUzogen 
werden.*) Unbedingt notwendig war das jedoch, wie es sich 
gerade an DiinamtLnde nachweisen lasst, mit nichten, denn unter 
Umstiinden geniigte eine Verstandigung mit dem Vaterabt^). Eine 



1) . . , qui se ad iter in sequentem annum cum militibus suis et cura 
multis aliis praeparaverunt, XIV, 2. 

2) ZvL Anfang des Jahres 1211 waren Bernhard zur Lippe und Bischof 
Albert Gaste des Bischofs von Paderborn — siehe Bunge, Weihbischofe 
S. 23, ferner iiber die friiheren Beziehungen Bernhards zur Lippe zu Livland 
meine Arbeit: „Die Genealogie des Gistercienserklosters zu Dunamiinde% 
Mitteilungen u. s. w. Bd. XIV S. 111 f. (Riga 1890), und beziiglich des 
Weiteren meine vorher erschienene Arbeit: „Die Griindung des Cistercienser- 
klosters zu Diinamiinde in Livland", Pellin 1884 (Separatabdruck aus dem 
Einladungs-Programm des Livl. Landesgymnasiums). 

3) Auffallend ist es immerhin, dass Bischof Albert bei der Ruckkehr' 
nach Livland im Priihjahr 1211 von drei deutschen Bischofen begleitet wurde, 
wahrend fiir die Bischofsweihe Theoderichs zwei Assistenten geniigt hatten. 
Daher konnte vermutet werden, dass diese Weihe eventuell in Abwesenheit 
Alberts durch die drei fremden Bischdfe geschehen solite. 

4) Franz Winter, Die Cistercienser des nordostlichen Deutschland 
Bd. I S. 10 (Gotha 1868). 

5) Nichts ist dariiber iiberliefert, dass der Abt von Pforte, des Mutter- 
dosters von Diinamiinde, letzteres, solange das Kloster bestanden hat, iiber- 
laupt einmal besucht hat, was nicht nur bei der Neuwahl des Abts, son- 
iern den Ordensregeln gemass sogar womoglich alle Jahre hatte geschehen 
niissen. SoUte indessen in der Tat, wie vermutet worden, urspriinglich 
Marienfeld das Mutterkloster gewesen und die Paternitat spater (jedenfalls 

icht vor 1221, beziehungsweise vor 1218) auf Pforte iibertragen seiu, so 




u 



solche war bei der AnweBenheit Bischof Alberts iu Norddeutsch- 
land sehr wohl m5glich und mag dann auch stattgeftinden haben. 
Die bisch5flichen Boten werden also Theoderich von den ihn 
und das Eloster betreffenden Fragen beziiglich seiner BefOrde- 
rung zum Bischof und der yorzunehmenden Wahl Bemhards zur 
Lippe zum Abt hinlanglich rechtzeitig vor Alberts EintreflFen 
in Kenntnis gesetzt haben. Und heisst es in dem Abschnitt 
ub*er die Aukunft der Boten: „Et missis rescriptis privilegioruni 
per Prusciam, [episcopus] in Lyvonia omnem populum non modi- 
cum letificavit, ut cum lacrimis nunciantibus occurrerent, eo quod 
post bellorum multa iucommoda consolationem etiam summi pon- 
tificis acciperent" (XV, 2), so konnte die Bemerkung, das nicht 
wenig erfreute ganze Volk wftre den Boten mit Tranen entge* 
gengekommen, als individuelle Erinnerung den Schluss zulassen, 
dass Heinrich selbst sich unter den Boten befand. Hingegen ent- 
behrt die Erwahnung der einige Monate spater erfolgten Heim- 
kehr Bischof Alberts jeglichen begleitenden Details. 

Noch ein drittes Mal kdnnte der Chrouist, was schon L» Arbu- 
sow sen. vermutet hat^), im Gefolge Bischof Alberts*) Deutsch- 
land besucht haben, als dieser im Herbst 1222 dorthin abreiste'), 
von wo er etwa Ende April 1224 zuriickkehrte*). Denn inLiv- 
land ist er wHhrend dieser Zeit abermals nicht nacbweisbar, 
erscheint abwesend, als im Priihjahr 1223 seine Ansiedlung an 
der Ymera von den Esten ausgepliindert ward (XXVII, 1), und 
auch die Schilderung der „grossen Freude" bei der Riickkehr 
des Bischofs sprache vielleicht dafiir, dass Heinrich der Zahl der 
mit ihm Heimkehrenden angehort hat. Verfolgen wir seine 
weiteren Erlebnisse, so ist er bei der Belagerung Dorpats im 
Augu^ und September 1224 zugegen gewesen^). Wohl im 
Wintff 1224/25 war er bischoflicherKommissar bei der endgiiltigen 
Teilung der Landschaft Tolowa. Dann scheint er in naheren 
Beziehungen zum papstlichen Legaten Bischof Wilhelm von 
Modena gestanden zu haben, als letzterer in den Jahren 1225 

hatte der Abt Florentius von Marienfeld (also nicht der gleiehnamige von 
Sittichenbach) als Vaterabt den Monchskonvent bei seinem Einzug in Diina- 
miinde im Juli 1208 begleitet. Aus dem Jahre 1211 fehlt jede Nachricht 
iiber die Anwesenheit irgend eines fremden Cistercienserabts in Livland. 

1) Jahrbuch 1901 (Mitau 1902) S. 144. 

2) Im Jahre 1215 allerdings ziinachst im Gefolge des Bischofs Philipp 
von Ratzeburg, und er ist damals vielleicht erst in Rom mit Bischof Albert 
zusammengetroffen (XIX, 5, 6 und 7). 

3) XXVI, 2; siehe anch die Note 5 bei Pabst S. 303 und '. 
Schwartz S. 144. 

4) XXVIII, 1; vergleiche Toil-Schwartz S. 144 und meinen «Aus^ 
der ersten russ. Herrschaft'' S. 100. 

5) XXVIII, 5 (cum universis viris sacerdotibus), XXVIII, 6, (qui 
mus obvenerat, nescio). 



16 

bis 1226 Livland zum ersten Mal besuchte, iudem er ihn auf 
seinen Beisen begleitet haben diirfte, und in diese Zeit fiUt 
bekanntlich die Abfassung der Chronik, welche 1227 ihren 
Abschluss fand. 

SpSterhin — vielleicht schon seit 1226, was im Gegendatz 
zu Berkholz bemerkt sei*) — ist Heinrich einigeZeit alsrfarrer 
ih der meist estnischen, zum Teil livischen Landschaft Sontagana 
(„parochia Sontakela") angestellt gewesen, wo er dfters, um 
dieses Detail zu wiederholeu, zusammen mit den anwohnenden 
Liven sich mit Neunaugenfischerei abgegebe.n hat. Als Pfarrer 
von Papendorf wird er zuerst sicher beglaubigt in einer Zitation 
Papst Gregor IX. vom 20. Nov. 1234*). Dieselbe Stellung hatte 
er noch im September 1259, als er die Aussagen beziiglich der 
Greozen des bischdflichen und Ordensbesitzes am Burtneek-See 
und an der Salis machte. Sehr gealtert und hinfallig, zahlte er 
damals etwa zweiundsiebzig Jahre. Und hat sich sein Todes- 
jahr nicht ermitteln lassen, so hat er doch „um wenigstens zwei- 
jinddreissig Jahre den Zeitpunkt iiberlebt, in dem er seine 
treffliche Chronik abschloss. Sie noch weiter fortzusetzen, mag 
ihm spater^, sagt G. Berkholz, „ein Anlass und Auftrag gefehlt 
haben wie derjenige, in Polge dessen er nach seiner eigenen 
Andeutung') einst die Peder ergriflFen hatte. Schon 1229 war 
sein grosser Gonner Bischof Albert gestorben, und dessen, wie 
es nach allem scheint, stiller und bescheidener Nachfolger*)mag 
wohl kein Bediirfnis nach einem scine Taten aufzeichnenden 
Historiographen empfunden haben. Er liess einen Mann von der 
Begabung Heinrichs — Neunaugen fischen!'* 

Als ein neues, seither noch nicht gewurdigtes Moment fiir 
die Wertschatzung, die dem auch durch manche andere Auftrage 
ausgezeichneten Chronisten und Lettenpriester bis dahin zuteil 
geworden war, mag zum^Schluss geltend gemacht werden, dass 
er nach seinen Aussagen vom Jahre 1259 bei allen Landestei- 
lungen zu Lebzeiten Bischof Alberts als von diesem ernannter 
ofBzieller Zeuge sich zu betatigen gehabt hat. 



1) XXIX, 7, siehe auch Pabst S. 352 Note 23. Berkholz raeint Mitt. 
Bd. XIII S. 43: Jedenfalls erst nach 1227«. 

2) Herm. Hildebrand, Livonica vornamlich ans- dem 13. Jahrhnndert 
m Yaticanischen Archiv (Riga 1887) Nr. 21 (S. 49: Henricum de Papen- 
lorpe et Salomonem de Lotohea (Loddiger), plebanos Rigensis diocesis). 

») XXIX, 9; vergl. Hildebrand, Die ChronikHeinrichs v. Lettl. S. 2Q. 

4) Bischof Nikolaus 1229(31) —1253, siehe Toll-Schwartz S. 146 f. 
id Jahrbuch 1911, 1912 und 1913 S. 252. 



^ 



16 

Es eriibrigt die Erdrterung zweier Fragen: 

I. Hinsichtlich des Geschlechtsnamens des Heinrich von Lon. 
Die beide Male iiberlieferte Bezeichnung „Heinricus sacerdos de 
Lon" lasst es zweifelhaft erscheinen, ob der Priester wirklich ein 
„von Lon" war, oder ob er nicht vielmehr aus derLandschaft oder 
Gegend stammte, in welcher das angesehene niedersHchsische 
Adelsgeschlecht ansassig war. An sich sollte man an letzteres 
denken. Aber die Moglichkeit, dass der Geschlechtsname ange- 
geben ware, bleibt nicht schlechthin ausgeschlossen, da wir es 
mit mittelalterlichem Latein zu tun haben, das in der Wortstel- 
lung schwer kontrollierbare Preiheiten zulasst. Audererseits 
wird ira „Westfalischen Urkundenbuch" Bd 111 (siehe zur 
Orientierung das Persouen-Register S. 42) von funf Vertretern 
des Geschlechts Lon in den sechs ersten Dezennien des dreizehnten 
Jahrhunderts bloss ein Geistlicher mit dem Namen Heinrich 
genannt, der als „Propst am alten Dom zu Munster" in den 
Jahren 1236 bis 1247 vorkommt (die vier anderen sind Laien: 
Heinrich, erwahnt 1202 bis 1233, Heiorich, Schoffe in Miinster, 
um 1221, Heinrich sen. 1221 bis 1233 und noch ein Heinrich 
1259), und Bd. VI nennt nur einen Laien Heinrich (1204 bis 
1270, vielleicht identisch mit dem zweiten Heinrich in Bd. ni). 
Ebenso sprache gegen des Chronisten Zugeh5rigkeit zum Gre- 
schlecht Lon wohl der Umstand, dass ersterer nicht, wie 
so viele andere Personlichkeiten aus hervorragenden Familien 
seiner Zeit, zu einer hoheren geistlichen Wlirde in Livland gelangt, 
sondern bis ans Ende ein schlichter Landgeistlicher (plebanus) 
geblieben ist. Mithin diirfte der ^sacerdos^^Heinrichmit griJsserer 
Wahrscheinlichkeit nach jener Landschaft benannt worden sein. 

II. Inbetreff desVerwaudtschaftsverhaltnisses dea Heinrich 
von Lon zu Bischof Albert hat Herr N. Busch in dem in Bede 
stehenden Vortrag sich nicht annahernd so bestimmt geaussert, 
wie es an den zitierten beiden Stellen des Jahrbuchs („Dritter 
Nachtrag" zu Livlands Geistlichkeit u. s. w.) heisst, und voUends 
auf einem Missverstandnis beiuht die Notiz S. 79: ^Zum J. 1223 
nennt die Chronik d. Albert von Stade (M. G. SS. XVI, 283 ff.) 
als capellanus des Bischofs von Riga einen Heinricus, der aller 
Wahrscheinlichkeit nach der Chronist Heiurich gewesen ist." 
Vor allem hat N. Busch keineswegs die von Dr. L. Arbusow 
herangezogenen Annales Stadenses des Abtes Albert, herausge- 
geben von J. M. Lappeuberg in den Monumenta Germaniae, 
Abteilung Scriptores Bd. XVI u. s. w., gemeint, wo unter dem 
Jahre 1223 iiberhaupt iiber keinen Heinrich gehandelt ^ 
sondern den Kaplan Heinrich in Johann Gotifried Arndts „L 
landischer Chronik" Teil I S. 199 (Halle 1747), der in 
genealogischen Tabelle S. 199 in der Note unter dem Abschj 
des Jahres 1223 der Chronik Heinrichs von Lettland ( — " 



.^-~-- .. 



17 

wird. Diese Tabelle gehdrt, wie besoBders bemerkt sei, weder 
den Aniiales StadenseS; noQh Heinrichs Ohronik an, sondern ist 
etwas fur sich Bestehendes. Ste stammt von Johann Daniel 
Qruber her, und zwar aus dessen erst^ Ausgabe unserer Chronik, 
den ^brigines Livoniae" (Prancoforti et Lipsiae Anno MDCCXL 
S. 21S), ist von dort von Amdt herubergenomxnen, wird von 
Lappenberg 1. c. S. 374 wiederholt und von Amdt und von 
Lappenberg zuf&llig in den Anmerkungen gerade des Jahres 1223 
mitgeteilt '). Aus der Tabelle erfahren wir aber, dass der Vater 
des Heinricus capellanus (die lateinischen Bezeichnungen finden 
sich bei Gruber und Lappenberg) unbekannt ist, also auch der 
G^schlechtsname des Kaplans. Dessen Mutter Ermingardis war 
eine leibliche Schwester von Bischof Alberts Mutter Aleidis: 
also waren Albert und Heinrich Yettern. In Wirklichkeit hat 
N. Busch in seinem Vortrage uuter allem Vorbehalt die Ver- 
mutung ausgesprochen, der Chronist, den er im Priester Heinrich 
von Lon wiedererkennt, kOnnte vieileicht dieser Vetter unbe- 
kannten Geschlechtsnamens gewesen sein^). Das erg^be aller- 
dings eine mit gr5sster Beserve hinzunehmende Kombination 
und zweite Hypothese, iiber welche ich mich zu ^ussern furs 
erste nicht veranlasst sehe. — Lappenberg I. c. sagt an andererStelle 
(S. 378): ^Ermingardis filius fuit Heinricus capellanus. Huius nominis 
capellanus occurrit quidam in cartis quibusdam Alberti comitis de 
Onamunde et Holsatiae circa a. 1212 datis, qui et canonicus dicitur: 
sed de hoc nihil certi affirmare audeo^, und verweist nach ^datis^ 
auf das Werk: ^Heinze, Sammlung zur Geschichte und Staats- 
wissenschaft" T. I, p. 263. Doch ist die Urkunde sicherlich dieselbe, 
welche Dr. P. Hasse in der Porm eines Regestes mit wiirtlicher 
Reproduktion der Zeogen und dem Vermerk der Datierung: ^Acta 
sunt hec anno dominice incarnationis MoCCoXlIlIo" in die ^Schles- 
I wig-HoIstein-Lauenburgischen Urkunden und Regesten** Bd. I (Ham- 

j burg und Liibeck 1886) Nr. 297 S. 140 f. aufgenommen hat. 

Unter den Zeugen wird genannt: J3einricus canonicus et capel- 
lanus comitis^. Der Inhalt des Regestes ist fur unseren Fall 



X' 



1) Hier muss ein Irrtam vorliegenf' Die a. a. 0. zam J. 1223 mitge- 

teilte und in »Livl. Geistl.* zitierte genealogische «Tabelle* ist in Wirklich- 

keit ein von Albert von Stade selbst nach mittelalterlicher Art angefer- 

fAgier Stammbanm, der in d«r Tat einen Bestandteil von Alberts Annalen 

(ad a. 1140} bildet, von Grnber ans einer Fergamenthandschrfffc dieser An- 

nalen faksimiliert, in gleicher Gestalt auch in den SS. rer. Liv. 1 S. 344 

(vgl. aaeh S. 343. 346) wiederholt, nebenher aber aueh von Gmber nnd den 

oben ffen. Heraasgebem in die heate gebrauehliche tabellarische Form 

racht worden ist. Das angefahrte Zitat aus „Livl. Geistl.'' beschreibt 

9€n Sachverhalt allerdings nicht, auch bezeichnet der Stammbaum den 

inricas capella., den Yetter Bf. Alberts, nicht als dessen Eaplan.(D. Red.) 

*) Dr. L. Arbasow hat an anderer Stelle, in einem aasznglich mitge- 

;en Bericht uber den Zweiten Baltischen Historikertae, Sitzangsbe- 

' ) a. s. w. a. d. J. 1912 S. 163 sich der bedeutend abgeBchwachten 









^4